آناتولی در شوک شکست اردوغان
بنفشه غلامی
پدیده انتخابات 7 ژوئن
صلاح‌الدین دمیرتاش، رهبر حزب کردی دموکراتیک خلق که با قدرت کاریزمایی که دارد، به او لقب «اوبامای کردی» را داده‌اند، پیروز بزرگ انتخابات پارلمانی ترکیه بود. او ساعتی پس از موفقیتی که در انتخابات به دست آورد، در سخنانی از پیروزی خود و تنزل آرای اردوغان به عنوان <شکست اقتدارگرایی> یاد کرد. دمیرتاش حزب خود را به محبوبیتی رساند که به جای کسب 10 درصد لازم برای ورود به پارلمان 13 درصد آرا را کسب کرد. این حزب که گرایش‌هایی نزدیک به پ.ک.ک دارد، بازوی سیاسی حزب کارگران ترکیه محسوب می‌شود. بیشترین حامیان این حزب در مناطق کردنشین مستقر هستند و حامیان اجتماعی آن را روشنفکران منتقد تشکیل می‌دهند. دمیر تاش پس از آن موفق به ارتقای جایگاه حزب خود شد که با تکیه بر تجربیات اسلاف کرد خود شروع به تطبیق دادن خود با واقعیت‌های فضای سیاسی و اجتماعی ترکیه و دوری جستن از خط قرمزهایی چون جدایی طلبی برآمد. در این بین جنگ کوبانی نیز به یاری این حزب آمد تا در سطح جهان نیز بیشتر شناخته شود. دمیرتاش همچنین با آنکه حزبش جریانی قومیت‌گرا شناخته می‌شود کوشیده است دامنه هوادارانش را از جامعه کردها فراتر ببرد و نامزدهایی از دیگر اقلیت‌ها معرفی کند.
با پایان گرفتن انتخابات پارلمانی ترکیه، روز 7 ژوئن در تاریخ سیاسی این کشور با دو اتفاق مهم به ثبت رسید: رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه پس از 13 سال اکثریت خود را در پارلمان از دست داد و همزمان نسل جوان کردهای این کشور، در قالب یک حزب مستقل وارد پارلمان شدند.
حزب عدالت و توسعه تحت رهبری رجب طیب اردوغان در انتخابات پارلمانی روز یکشنبه 258کرسی مجلس را به دست آورد. 258 کرسی (8/40 درصد آرا) که شمار آن نزدیک به دو برابر دومین حزب این انتخابات، جمهوریخواه خلق با 132 کرسی (9/24 درصد آرا) است. لذا همه ناظران اردوغان را بازنده بزرگ این انتخابات خوانده اند.
در انتخابات روز یکشنبه میزان مشارکت مردمی در آن 86درصد از کل واجدان شرایط اعلام شد، حزب حرکت ملی 80 کرسی (2/16 درصد آرا) و حزب چپگرای دمکراتیک خلق‌ها نیز 80کرسی (1/13 درصد آرا) را به خود اختصاص دادند. اردوغان و حزبش برای تشکیل دولت حداقل به 276 کرسی نیاز دارد. در شرایط فعلی یا دولت اقلیت توسط حزب حاکم تشکیل می‌شود یا دولت ائتلافی شکل خواهد گرفت که با توجه به مخالفت‌های شدید سه حزب دیگر با سیاست‌های حزب حاکم فعلاً امکان تشکیل دولت ائتلافی دور از انتظار است. در صورتی که ظرف 45روز دولتی تشکیل نشود، انتخابات عمومی در ترکیه تجدید خواهد شد.
نتایجی که عدالت و توسعه یا «آک پارتی» به‌دست آورده شبیه دوران آخر حزب مام میهن به رهبری تورگوت اوزال، رئیس جمهوری فقید ترکیه در دهه 90 است که در سومین دوره حاکمیت، برتری خود را از دست داد و در سراشیبی سقوط قرار گرفت.
به هر صورت پیروزی اردوغان در انتخابات این هفته را می‌توان شوک سیاسی آناتولی تلقی کرد، زیرا از دست رفتن 53 کرسی و اکثریت پارلمانی نشان دهنده نارضایتی عمومی از سیاست داخلی و خارجی است که وی و حزبش در چهار سال گذشته اتخاذ کرده‌اند. در عمر 4 ساله پارلمان قبلی که در آن حزب عدالت و توسعه با 311 کرسی، اکثریت را در دست داشت، اتفاقات داخلی و خارجی بسیاری رخ داد که واکنش‌ها و سیاست‌های دولت ترکیه در قبال آنها با واکنش منفی مردم همراه بود.
ë سیاست داخلی، فروپاشی اعتماد مردمی
در بحث سیاست داخلی بیش از هر چیز غائله پارک «گزی» دیوار اعتماد مردم به اردوغان را فرو ریخت. اعتراض‌های سال 2013 ترکیه که به «پارک گزی» معروف شد، با یک اعتراض ساده به تخریب پارک بزرگ استانبول آغاز شد، اما واکنش پلیس به اعتراضات انجام شده که اعتراض غربی‌ها را نیز برانگیخت، این اعتراضات را تبدیل به «بهار ترکی» این کشور ساخت. درگیری‌های پارک گزی در شدید‌ترین حالت خود سه ماه ادامه داشت و هرچند پس از آن با وعده دولت درخصوص برگزاری رفراندوم برای تخریب کردن یا نکردن پارک فروکش کرد. اما هنوز هم هر از چندگاهی جنبشی که تحت همین نام تشکیل شده، عرض اندام می‌کند. این رویداد 22 کشته بر جا گذاشت. با این حال اعتراض‌های پارک گزی تأثیری فراتر از یک اعتراض معمولی در عرصه سیاسی این کشور داشت. در واقع بلافاصله پس از این اعتراض نشانه‌های اختلاف بین استاد و شاگرد قدیمی، رجب طیب اردوغان و فتح الله گولن آشکار شد. گولن هرچند به تبعید خودخواسته در امریکا به سر می‌برد اما در اولین پیروزی پارلمانی عدالت و توسعه در سال 2011 نقشی اساسی داشت. او که در قالب شخصیتی مذهبی و سیاسی از حمایت هزاران شهروند ترکیه برخوردار است، در یک دهه نخست حاکمیت عدالت و توسعه تمام قد پشت اردوغان ایستاد و از او حمایت کرد. اما سرکوب‌های پارک گزی، آغاز بحث بستن مدارس وابسته به فتح‌الله گولن و همچنین بحث تفکیک جنسیتی در خوابگاه‌های ترکیه باعث تشدیداختلافات آنها شد. نزاع اردوغانیست‌ها و گولنیست‌ها برای اردوغان پیامد خوشی نداشت. این درگیری‌ها پس از مقاله خبرنگار روزنامه «طرف» که با انتشار اسنادی ثابت می‌کرد دولت ترکیه درصدد زدودن ریشه‌های گولنیست‌ها در دستگاه‌های دولتی است، آشکار شد وابستگان به گولن در دستگاه قضایی ترکیه در پی انتشار این اسناد، پرونده بزرگ فساد مالی در دولت را افشا کردند. در این نزاع بسیاری از مقام‌های عالیرتبه دولتی بازداشت شدند، مقام‌هایی که جزو حامیان و افراد نزدیک به رجب طیب اردوغان بودند. این رسوایی مالی نیز مردمی را که در فشار اقتصادی به سر می‌بردند، از دولت سرخورده کرد.
به جز این مسائلی همچون انفجار در معدن سوما که به مرگ 238 معدنچی انجامید، نیز از مواردی بود که دولت ترکیه را در یکی دو سال اخیر با چالش هایی مواجه کرد که به کاهش محبوبیت آن و از دست رفتن کرسی هایش در انتخابات این هفته انجامید.
ë سیاست خارجی، مخدوش شدن چهره جهانی
شهروندان ترکیه به جز نارضایتی از سیاست داخلی، سیاست خارجی عدالت و توسعه را نیز باعث آسیب و ضربه به کشور خود می‌دانند. بزرگترین چالش آنها با دولت در این بعد مسأله سوریه و داعش است. دولت اردوغان در سه سال اخیر وارد یک قمار سیاسی بزرگ در سوریه شد. او وعده سقوط اسد را داد اما خود و ترکیه را در باتلاق سوریه گرفتار ساخت. اردوغان این اشتباه را در عراق نیز با حمایت از سلفی های افراطی تکرار کرد. آنکارا در این راه حتی از حمایت از داعش نیز فروگذار نکرده و با خرید نفت هایی که داعش از چاه‌های نفتی سوریه و عراق سرقت می‌کند، دست به حمایت مالی از آن می‌زند. علاوه بر این شواهد حاکی از آن است که داعش از خاک ترکیه برای عبور و مرور اروپایی خود استفاده می‌کند. ضمن آنکه نقش منفی ترکیه در حصر کوبانی شهروندان این کشور را عصبی کرد. مجموع این عوامل باعث حضور پررنگ داعش در ترکیه شد. نمونه‌ای از این حضور روز یکشنبه در خلال شمارش آرای انتخابات مشخص شد، آنجا که بر یکی از برگه‌های انتخابات پرچم داعش نقش بسته بود و رأی دهنده نام داعش را به عنوان کاندیدای مورد نظر خود نوشته بود. مردم ترکیه گناه این اتفاق را که کشورشان در دنیا پناهگاه و شریک تروریست‌های داعش و النصره شناخته شده را متوجه اردوغان می دانند.