به گزارش خبرگزاری آنا؛ درد، با وجود ناخوشایند بودن، هشداری است که ما را از آسیب آگاه می‌کند؛ هشداری که اگر خاموش شود، ممکن است متوجه صدمه‌ای نشویم که به بدن وارد شده است. اگر اعصاب بدن آسیب ببینند، این هشدار حیاتی می‌تواند ضعیف شود یا از بین برود. یکی از علت‌های چنین وضعیتی دیابت است؛ بیماری‌ای که در صورت کنترل‌نشدن قند خون، ممکن است به اعصاب آسیب برساند و احساس درد، گرما، سرما و لمس را در بخش‌هایی از بدن کاهش دهد. این مشکل بیشتر در پاها دیده می‌شود و می‌تواند زمینه‌ساز زخم‌ها و عفونت‌هایی شود که فرد در مراحل اولیه متوجه آنها نیست.
کاهش حس درد به معنای ابتلا به دیابت نیست و بیماری‌های دیگری هم می‌توانند چنین وضعیتی ایجاد کنند. با وجود این، بی‌حسی مداوم پاها، گزگز، سوزش یا کاهش توانایی تشخیص دما از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند. شناخت ارتباط میان قند خون و سلامت اعصاب کمک می‌کند این تغییرات زودتر شناسایی شوند و احتمال بروز آسیب‌های جدی کاهش یابد.
وقتی اعصاب دیگر پیام خطر را درست منتقل نمی‌کنند
احساس درد نتیجه فعالیت شبکه‌ای از اعصاب است که اطلاعات را از بخش‌های مختلف بدن به مغز منتقل می‌کنند. تماس با جسم داغ، بریدگی پوست یا واردشدن فشار به یک قسمت از بدن، پیام‌هایی را در این شبکه به جریان می‌اندازد. مغز با دریافت این پیام‌ها از وجود آسیب یا احتمال آن آگاه می‌شود و واکنش مناسبی نشان می‌دهد.
اگر این مسیر ارتباطی آسیب ببیند، پیام‌های عصبی ممکن است به‌درستی منتقل نشوند. در چنین شرایطی، فرد می‌تواند در بخشی از بدن احساس بی‌حسی داشته باشد یا متوجه آسیب‌هایی نشود که در حالت عادی دردناک هستند.
دیابت یکی از علت‌های مهم این اختلال است. بالا بودن قند خون در طول زمان می‌تواند به اعصاب و رگ‌های خونی کوچکی که مواد مغذی و اکسیژن را به آنها می‌رسانند، آسیب بزند. در نتیجه، عملکرد اعصاب مختل می‌شود و انتقال پیام‌های حسی با مشکل روبه‌رو خواهد شد. این آسیب عصبی ممکن است به‌آرامی پیشرفت کند. به همین دلیل، بعضی افراد در مراحل اولیه متوجه تغییرات نمی‌شوند یا نشانه‌های خود را به خستگی، افزایش سن یا مشکلات دیگر نسبت می‌دهند.
دیابت چگونه احساس درد را کاهش می‌دهد؟
آسیب عصبی ناشی از دیابت که با نام «نوروپاتی دیابتی» (Diabetic Neuropathy) شناخته می‌شود، به اختلال در عملکرد اعصاب بر اثر این بیماری اشاره دارد. این عارضه شکل‌های مختلفی دارد و نشانه‌های آن به نوع اعصاب آسیب‌دیده بستگی دارد.
یکی از شکل‌های رایج آن، «نوروپاتی محیطی» (Peripheral Neuropathy) است. این وضعیت اعصاب خارج از مغز و نخاع را درگیر می‌کند و بیشتر در پاها و ساق پا دیده می‌شود؛ هرچند دست‌ها و بازو‌ها نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.
افزایش طولانی‌مدت قند خون در بروز این آسیب نقش دارد. بالا بودن چربی‌های خون، از جمله تری‌گلیسیرید، نیز می‌تواند در آسیب عصبی ناشی از دیابت مؤثر باشد. در این شرایط، اعصاب حسی ممکن است توانایی خود را برای انتقال درست پیام‌های مربوط به درد، دما و لمس از دست بدهند.
نشانه‌های این اختلال در همه افراد یکسان نیست. بعضی افراد از سوزش و درد تیرکشنده شکایت دارند، در حالی که برخی دیگر بیشتر با بی‌حسی یا کاهش احساس در پاها روبه‌رو می‌شوند. گروهی نیز ممکن است هم‌زمان درد و کاهش حس را تجربه کنند.
بر اساس اطلاعات «مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا»، حدود یک‌سوم تا نیمی از افراد مبتلا به دیابت ممکن است به نوروپاتی محیطی دچار شوند. این آمار نشان می‌دهد که آسیب عصبی یکی از عوارض مهم دیابت است، اما به معنای ابتلای تمام افراد دیابتی به این مشکل نیست.
چرا بی‌حسی پاها اهمیت بیشتری دارد؟
پاها از بخش‌هایی هستند که در معرض فشار، اصطکاک و آسیب‌های روزانه قرار دارند. هنگامی که حس طبیعی آنها کاهش پیدا می‌کند، فرد ممکن است متوجه بریدگی، تاول، سوختگی یا زخمی کوچک نشود.
در حالت عادی، درد ناشی از آسیب به فرد هشدار می‌دهد که باید از ناحیه صدمه‌دیده مراقبت کند. اما اگر این هشدار به‌درستی منتقل نشود، آسیب ممکن است بدون توجه باقی بماند و با ادامه فشار یا اصطکاک شدیدتر شود.
بر اساس مطالب منتشر شده در سایت «مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا» (CDC)؛ موضوع به همین‌جا ختم نمی‌شود. دیابت می‌تواند روند ترمیم زخم را نیز مختل کند و احتمال عفونت را افزایش دهد. اگر خون‌رسانی به پاها هم کاهش یافته باشد، رسیدگی به آسیب دشوارتر خواهد شد.
زخم‌های عمیق و عفونت‌های شدید پا از عوارضی هستند که در برخی افراد مبتلا به دیابت دیده می‌شوند. در موارد پیشرفته، آسیب ممکن است به بافت‌های عمیق‌تر برسد و درمان‌های پیچیده‌تری را ضروری کند. بعضی موارد شدید به جراحی و برداشتن بخشی از اندام نیاز پیدا می‌کنند.
با وجود این، بروز چنین عوارضی سرنوشت قطعی افراد مبتلا به دیابت نیست. بررسی منظم پاها، کنترل قند خون و رسیدگی سریع به زخم‌ها می‌تواند احتمال پیشرفت آسیب را کاهش دهد. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا نیز بر بررسی روزانه پاها و مراجعه سریع در صورت مشاهده زخم یا تغییرات غیرعادی تأکید می‌کنند.
نشانه‌هایی که نباید به حساب خستگی گذاشت
کاهش حس درد تنها شکل بروز آسیب عصبی نیست. این اختلال می‌تواند با مجموعه‌ای از تغییرات همراه باشد که شناخت آنها به تشخیص زودهنگام کمک می‌کند.
بی‌حسی انگشتان پا، احساس سوزن‌سوزن‌شدن، سوزش، درد تیرکشنده و کاهش توانایی تشخیص گرما و سرما از نشانه‌های احتمالی آسیب اعصاب محیطی هستند. بعضی افراد نیز ضعف عضلانی، اختلال تعادل یا تغییر در شیوه راه‌رفتن را تجربه می‌کنند. این علائم ممکن است در هر دو پا ظاهر شوند، اما در برخی افراد تنها یک سمت بدن را درگیر می‌کنند. شدت آنها نیز متفاوت است؛ از تغییرات خفیفی که به‌آسانی نادیده گرفته می‌شوند تا درد‌های شدید یا کاهش محسوس حس.
نکته مهم این است که نبود درد، سلامت اعصاب را ثابت نمی‌کند. برخی افراد مبتلا به آسیب عصبی، درد قابل‌توجهی ندارند و نخستین نشانه مشکل در آنها ممکن است کاهش حس یا مشاهده زخمی باشد که از وجودش خبر نداشته‌اند. از سوی دیگر، وجود بی‌حسی به‌تنهایی برای تشخیص دیابت کافی نیست. کمبود ویتامین ب۱۲، برخی بیماری‌های دیگر، مصرف بعضی داروها، آسیب مستقیم به عصب و مصرف بیش از اندازه الکل نیز می‌توانند در بروز اختلالات عصبی نقش داشته باشند. پزشک برای مشخص‌کردن علت، نشانه‌ها، سابقه پزشکی و نتایج معاینه و آزمایش‌ها را بررسی می‌کند.
آیا ممکن است دیابت بدون نشانه‌های واضح پیش برود؟
دیابت همیشه با نشانه‌های آشکاری مانند تشنگی شدید یا تکرر ادرار همراه نیست. بعضی افراد برای مدت طولانی از ابتلای خود خبر ندارند و بیماری آنها هنگام انجام آزمایش خون یا بررسی مشکلات دیگر شناسایی می‌شود.
این موضوع اهمیت توجه به عوامل خطر و انجام آزمایش‌های مناسب را بیشتر می‌کند. بالا بودن قند خون در طول زمان می‌تواند به بخش‌های مختلف بدن آسیب برساند؛ از جمله اعصاب، کلیه‌ها، چشم‌ها و رگ‌های خونی.
هنگامی که فرد با بی‌حسی مداوم پاها یا کاهش احساس درد روبه‌رو می‌شود، بررسی علت اهمیت دارد. اگر دیابت در مراحل اولیه شناسایی شود، امکان کنترل بهتر قند خون و کاهش خطر برخی عوارض فراهم می‌شود.
آزمایش قند خون و آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله‌شده یا «اچ‌بی‌ای‌وان‌سی» (HbA۱c) از روش‌هایی هستند که پزشک می‌تواند برای ارزیابی وضعیت قند خون درخواست کند. آزمایش دوم میانگین قند خون را در حدود سه ماه گذشته نشان می‌دهد.
انتخاب آزمایش و تفسیر نتیجه باید با توجه به وضعیت فرد انجام شود. بی‌حسی پاها به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که قند خون بالاست و برای رسیدن به تشخیص درست، ارزیابی پزشکی ضرورت دارد.
پزشک چگونه آسیب عصبی را بررسی می‌کند؟
تشخیص آسیب عصبی با شنیدن شرح نشانه‌ها آغاز می‌شود. پزشک درباره محل بی‌حسی، زمان شروع آن، تغییرات حسی، سابقه بیماری‌ها و دارو‌های مصرفی سؤال می‌کند و سپس معاینه انجام می‌دهد.
در بررسی پاها، حس لمس، توانایی تشخیص ارتعاش، وضعیت پوست و گردش خون ارزیابی می‌شود. گاهی از وسیله‌ای با رشته نازک نایلونی برای بررسی احساس فشار در نقاط مشخص پا استفاده می‌کنند. این روش به پزشک کمک می‌کند متوجه شود که آیا فرد در بخش‌هایی از پا حس محافظتی خود را از دست داده است یا خیر.
در صورت نیاز، آزمایش خون برای بررسی علت‌های دیگر آسیب عصبی نیز انجام می‌شود. بررسی میزان ویتامین ب۱۲، عملکرد تیروئید و وضعیت کلیه‌ها از جمله اقداماتی است که ممکن است با توجه به شرایط بیمار ضرورت پیدا کند.
برای افراد مبتلا به دیابت، معاینه منظم پاها اهمیت ویژه‌ای دارد. مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا توصیه می‌کند این افراد دست‌کم سالی یک بار از نظر حس پاها و نشانه‌های آسیب بررسی شوند. اگر فرد از قبل بی‌حسی، زخم یا مشکلات دیگری داشته باشد، ممکن است به معاینه‌های مکرر نیاز پیدا کند.
مراقبت از پاها؛ کاری ساده با اهمیت جدی
برای افرادی که به دیابت یا آسیب عصبی مبتلا هستند، بررسی روزانه پاها بخش مهمی از مراقبت‌های سلامت محسوب می‌شود. این بررسی باید شامل کف پا، پاشنه، انگشتان و فاصله میان انگشتان باشد؛ بخش‌هایی که ممکن است زخم یا تغییرات پوستی در آنها به‌سادگی دیده نشود.
خشکی و ترک پوست، تاول، قرمزی، تورم، تغییر رنگ و زخم‌های کوچک باید جدی گرفته شوند. اگر دیدن کف پا دشوار است، استفاده از آینه یا کمک‌گرفتن از فردی دیگر می‌تواند به بررسی دقیق‌تر کمک کند.
شست‌وشوی منظم و خشک‌کردن کامل پاها، پوشیدن کفش مناسب و محافظت از پوست در برابر آسیب نیز اهمیت دارد. افراد دچار کاهش حس باید از قرار دادن پا در معرض منابع گرمایی مستقیم خودداری کنند، زیرا ممکن است سوختگی را به‌موقع احساس نکنند.
وجود زخم، به‌ویژه در فرد مبتلا به دیابت، نیازمند توجه پزشکی است. اگر زخم نشانه‌های عفونت دارد، ترمیم نمی‌شود یا با تغییر رنگ و تورم همراه است، نباید رسیدگی به آن را به تعویق انداخت.
کنترل قند خون، فشار خون و چربی‌های خون نیز در کاهش خطر پیشرفت آسیب عصبی نقش دارد. پزشک می‌تواند بر اساس وضعیت هر فرد، برنامه درمانی و مراقبتی مناسب را تعیین کند.
ژنتیک و قدرت بدن؛ چرا آسیب در همه افراد یکسان نیست؟
بدن انسان‌ها در برابر بیماری‌ها و آسیب‌ها واکنش یکسانی نشان نمی‌دهد. بعضی افراد با وجود قرارگرفتن در شرایط مشابه، کمتر دچار عوارض می‌شوند، در حالی که بدن دیگران آسیب‌پذیرتر است. ژنتیک یکی از عوامل مؤثر بر این تفاوت‌هاست؛ از نحوه عملکرد اعصاب گرفته تا توانایی بدن در ترمیم بافت‌ها و مقابله با عوامل آسیب‌زا.
مقاله چاپ شده در مجله «ژنتیک مولکولی انسانی» (Human Molecular Genetics) نشان می‌دهد که ژن‌ها در ساخت و عملکرد سلول‌های عصبی نقش دارند و تغییرات ژنتیکی می‌توانند بر شیوه انتقال پیام‌های عصبی و حساسیت فرد به درد اثر بگذارند. به همین دلیل، آستانه درد در همه افراد یکسان نیست و بعضی تغییرات ژنتیکی حتی می‌توانند احساس درد را به‌شدت کاهش دهند. البته چنین تفاوت‌هایی به معنای ابتلا به دیابت یا وجود آسیب عصبی نیستند.
در دیابت، وضعیت سلامت بدن تنها به ژنتیک وابسته نیست. مدت ابتلا، میزان کنترل قند خون، وضعیت عروق خونی و عوامل دیگری مانند کمبود برخی ویتامین‌ها نیز در سلامت اعصاب نقش دارند. ممکن است دو فرد مبتلا به دیابت، با وجود شرایط ظاهراً مشابه، درجات متفاوتی از آسیب عصبی را تجربه کنند. شناخت این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که بررسی نشانه‌های هر فرد و ارزیابی پزشکی، برای تشخیص و پیشگیری از عوارض اهمیت دارد.
وقتی کاهش حس به بررسی پزشکی نیاز دارد
بی‌حسی تازه یا مداوم در پاها و دست‌ها، کاهش توانایی تشخیص گرما و سرما، گزگز و سوزش مکرر از نشانه‌هایی هستند که باید توسط پزشک بررسی شوند؛ به‌ویژه اگر فرد دیابت دارد یا احتمال ابتلا به آن مطرح است.
اگر زخم پا با قرمزی منتشرشونده، تورم، ترشح یا تغییر رنگ همراه شده باشد، مراجعه سریع اهمیت دارد. بروز ناگهانی بی‌حسی یا ضعف، به‌خصوص در یک سمت بدن یا همراه با اختلال گفتار، نیز می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی باشد و نیازمند دریافت فوری کمک پزشکی است.
کاهش احساس درد به معنای بی‌خطر بودن آسیب نیست. گاهی خطر اصلی در همین است که بدن دیگر نمی‌تواند هشدار را مانند گذشته منتقل کند. شناسایی زودهنگام علت بی‌حسی و رسیدگی به آن، فرصتی برای پیشگیری از عوارض جدی‌تر فراهم می‌کند.
درد ممکن است ناخوشایند باشد، اما از دست رفتن توانایی احساس آن نیز می‌تواند زنگ خطری برای سلامت باشد. توجه به تغییرات حسی بدن، بررسی منظم پاها و پیگیری وضعیت قند خون، سه اقدام مهم برای محافظت از سلامت اعصاب و جلوگیری از پیشرفت آسیب هستند.
انتهای پیام/