بیش از شش دهه پیش، مقاله‌ای با عنوان جنجالی «روز قیامت: جمعه، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶» در مجله علمی *Science* منتشر شد؛ مقاله‌ای که با استفاده از یک مدل ریاضی، آینده رشد جمعیت جهان را به شکلی غیرمنتظره ترسیم می‌کرد. نویسندگان آن مدعی نبودند که در این تاریخ یک فاجعه آخرالزمانی رخ خواهد داد؛ نتیجه محاسبات آن‌ها این بود که اگر روند رشد جمعیت در دو هزار سال گذشته بدون تغییر ادامه پیدا کند، مدل در سال ۲۰۲۶ به نقطه‌ای می‌رسد که جمعیت از نظر ریاضی به بی‌نهایت میل می‌کند.
این پژوهش را هاینتس فون فورستر، فیزیک‌دان و پژوهشگر حوزه سامانه‌ها و سایبرنتیک، به همراه پاتریشیا مورا و لارنس امیو نوشت. مقاله در چهارم نوامبر ۱۹۶۰ منتشر شد و عنوان آن به‌سرعت توجه رسانه‌ها و جامعه علمی را جلب کرد.
معادله‌ای که برای جمعیت جهان تاریخ تعیین کرد
فون فورستر و همکارانش داده‌های تاریخی جمعیت جهان را بررسی کردند و مدلی ساختند که رشد جمعیت را نه صرفاً نمایی، بلکه با الگویی شتاب‌گیر توصیف می‌کرد. در رشد نمایی، جمعیت با نرخی متناسب با اندازه خود افزایش می‌یابد؛ اما در مدل آن‌ها، سرعت رشد نیز به‌گونه‌ای افزایش پیدا می‌کرد که با ادامه همان روند، فاصله زمانی میان دو برابرشدن جمعیت پیوسته کوتاه‌تر می‌شد.
پژوهشگران با برازش این مدل بر داده‌های تاریخی، به سال ۲۰۲۶ رسیدند؛ زمانی که معادله، به‌جای ارائه عددی محدود برای جمعیت، به یک تکینگی ریاضی می‌رسید. این نتیجه به معنای آن نبود که انسان‌ها واقعاً می‌توانند به جمعیتی نامحدود برسند. مفهوم آن این بود که روند تاریخی مورد بررسی نمی‌تواند تا آن نقطه و پس از آن بدون تغییر ادامه پیدا کند.
به همین دلیل، «روز قیامت» در عنوان مقاله بیشتر به نتیجه افراطی مدل اشاره داشت تا پیش‌بینی یک رویداد واقعی در یک روز مشخص. برخی بررسی‌های تاریخی نیز به جنبه طعنه‌آمیز و نمایشی عنوان مقاله اشاره کرده‌اند؛ عنوانی که باعث شد یک مسئله فنی در مدل‌سازی جمعیت، به بحثی عمومی تبدیل شود.
چرا رشد جمعیت نمی‌تواند تا ابد شتاب بگیرد؟
مدل فون فورستر زمانی مطرح شد که نگرانی درباره انفجار جمعیت، کمبود غذا و محدودیت منابع در بسیاری از کشورها افزایش یافته بود. برخی دیدگاه‌های جمعیت‌شناختی، از جمله نظریه توماس مالتوس، بر این مسئله تأکید می‌کردند که جمعیت می‌تواند سریع‌تر از منابع غذایی رشد کند و در نهایت با محدودیت منابع مواجه شود.
فون فورستر و همکارانش بر نقش متفاوت انسان در مقایسه با دیگر موجودات زنده تأکید داشتند. انسان‌ها توانایی برقراری ارتباط، همکاری در گروه‌های بزرگ و انتقال دانش را دارند؛ ویژگی‌هایی که می‌توانند به حل مسائل ناشی از افزایش جمعیت کمک کنند. در عین حال، آن‌ها معتقد بودند همین تعاملات ممکن است به افزایش توانایی جوامع برای ادامه رشد نیز منجر شود.
اما تبدیل یک الگوی مشاهده‌شده در گذشته به پیش‌بینی بلندمدت، به فرضی اساسی وابسته بود: اینکه سازوکار رشد در آینده نیز همان مسیر قبلی را دنبال کند. تغییرات فناوری، دسترسی به منابع، شرایط اقتصادی، تصمیم‌های خانوادگی و تحولات اجتماعی می‌توانند این فرض را نقض کنند. از همین رو، حتی مدلی که داده‌های گذشته را به‌خوبی توصیف می‌کند، لزوماً ابزار قابل اتکایی برای پیش‌بینی نامحدود آینده نیست.
پیش‌بینی برای مدتی با واقعیت هم‌خوانی داشت
یکی از دلایل ماندگاری این مقاله، انطباق نسبتاً خوب مدل آن با بخشی از داده‌های تاریخی و روند جمعیت جهان در دهه‌های پس از انتشار بود. همین موضوع باعث شد معادله «روز قیامت» در بحث‌های دانشگاهی و برخی بررسی‌های جمعیت‌شناختی مورد توجه قرار بگیرد.
بااین‌حال، پژوهش‌های بعدی نشان دادند که روند واقعی جمعیت به‌تدریج از مسیر مورد انتظار این مدل فاصله گرفته است. مقاله‌ای پژوهشی درباره تاریخ مدل‌های رشد جمعیت که در پایگاه *PubMed Central* در دسترس است، اشاره می‌کند که از دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ انحراف از معادله فون فورستر آشکارتر شد و داده‌های جدید نیز نشان دادند برازش تاریخی مدل به‌اندازه‌ای که ابتدا به نظر می‌رسید، بی‌نقص نبوده است.
آمارهای جدید چه می‌گویند؟
داده‌های جمعیت‌شناختی جدید تصویر متفاوتی از آینده بشر ارائه می‌کنند. بر اساس داده‌های بانک جهانی، نرخ باروری کل جهان از حدود ۴٫۷ تولد به‌ازای هر زن در سال ۱۹۶۰ به حدود ۲٫۲ در سال ۲۰۲۴ رسیده است. نرخ باروری کل، میانگین تعداد فرزندانی را نشان می‌دهد که یک زن در صورت تجربه نرخ‌های باروری سنی همان سال در طول دوره باروری خود خواهد داشت؛ این شاخص با نرخ رشد سالانه جمعیت یکسان نیست.
هم‌زمان، سرعت افزایش جمعیت جهان نیز کاهش یافته است. داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد نرخ رشد سالانه جمعیت جهان که در سال ۱۹۶۳ به حدود ۲٫۳ درصد رسیده بود، در سال ۲۰۲۵ به حدود ۰٫۹ درصد کاهش یافت. کاهش این نرخ به معنای کوچک‌شدن فوری جمعیت جهان نیست؛ جمعیت همچنان افزایش می‌یابد، اما با سرعتی بسیار کمتر از اوج رشد نیمه دوم قرن بیستم.
برآورد سازمان ملل متحد نیز حاکی از آن است که جمعیت جهان، از حدود ۸٫۲ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۴، احتمالاً در میانه دهه ۲۰۸۰ به حدود ۱۰٫۳ میلیارد نفر خواهد رسید و سپس تا پایان قرن به‌تدریج کاهش خواهد یافت. این پیش‌بینی بر پایه سناریوهای جمعیت‌شناختی و روندهای باروری، مرگ‌ومیر و مهاجرت تهیه شده است و با سناریوی رسیدن جمعیت به بی‌نهایت در سال ۲۰۲۶ تفاوت اساسی دارد.
۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ چه اتفاقی می‌افتد؟
بر اساس شواهد موجود، دلیلی وجود ندارد که ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ را زمان وقوع یک فاجعه جمعیتی یا پایان جهان بدانیم. تاریخ اعلام‌شده در مقاله سال ۱۹۶۰، نتیجه ادامه‌دادن یک الگوی ریاضی به آینده بود؛ الگویی که فرض اصلی آن، یعنی تداوم شتاب‌گیری رشد جمعیت، با روندهای جمعیتی دهه‌های اخیر سازگار نمانده است.
بااین‌حال، ماجرای این مقاله همچنان نمونه‌ای قابل‌توجه از محدودیت مدل‌های پیش‌بینی است. معادلات ریاضی می‌توانند روابط موجود در داده‌ها را توضیح دهند، اما اعتبار پیش‌بینی‌هایشان به فرض‌هایی وابسته است که درباره آینده در نظر می‌گیرند. وقتی رفتار یک سامانه پیچیده مانند جمعیت انسانی تغییر می‌کند، ادامه‌دادن روند گذشته ممکن است به نتیجه‌ای دقیق در ظاهر، اما نامعتبر در واقعیت منتهی شود.
بنابراین، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ نه موعد اثبات‌شده پایان جهان، بلکه تاریخ نمادین یک پیش‌بینی مشهور است؛ پیش‌بینی‌ای که نشان می‌دهد حتی یک مدل ریاضی جدی نیز، بدون درنظرگرفتن تغییرات آینده، نمی‌تواند سرنوشت جمعیت بشر را با قطعیت تعیین کند.
∎