به گزارش ایرنا، این آیینها، افزون بر جنبه سوگواری و ابراز ارادت به ساحت امام حسین (ع) و یارانش، بازتابی از هویت فرهنگی، حافظه تاریخی و شیوههای زیست جمعی هر جامعه محلی به شمار میآیند.
محرم در هر شهر و منطقهای از ایران، با جلوههایی خاص همراه است که در قالب مراسم عزاداری، نذرها، حرکتهای نمادین و سنتهای مردمی نمود پیدا میکند و به بخشی از میراث فرهنگی ناملموس آن منطقه تبدیل شده است.
در میان این سنتهای ریشهدار، آیین «چهلمنبری» در شهر بروجرد از جمله رسوم شاخص و شناختهشدهای است که هرساله بعداز ظهر تاسوعا برگزار میشود و فضای محلههای قدیمی این شهر را در سکوتی معنوی و نور شمعها غرق میکند.
این آیین که قدمتی طولانی در فرهنگ مذهبی مردم بروجرد دارد، بر پایه نذر و نیت شخصی افراد شکل گرفته و طی آن نذرکنندگان با حضور در مجالس متعدد عزاداری، شمعهایی را در کنار منبرها و تکایا روشن میکنند و حرکت آرام و بیکلام افراد در میان کوچهها، حسینیهها و خانههایی که در آنها مجلس سوگواری برپاست، جلوهای خاص از ارادت مردمی به فرهنگ عاشورا را به نمایش میگذارد.
چهلمنبری در بروجرد بخشی از هویت مذهبی و اجتماعی این شهر به شمار میآید و بسیاری از خانوادهها این سنت را از نسلهای پیشین به ارث بردهاند و همچنان آن را با همان آداب و باورهای قدیمی اجرا میکنند.
در این میان، محلههای تاریخی بروجرد با بافت سنتی و حضور دیرینه تکایا و مجالس روضه، نقش مهمی در حفظ و استمرار این آیین داشتهاند و هر ساله میزبان جمع زیادی از نذرکنندگان و عزاداران هستند.
از منظر فرهنگی و اجتماعی، چهلمنبری را میتوان نمونهای از پیوند عمیق میان باورهای دینی و زندگی روزمره مردم دانست؛ آیینی که در آن نذر، سکوت، نور شمع و حرکت جمعی در کنار یکدیگر معنا یافته و فضایی متفاوت از سایر مراسم سوگواری ایجاد میکنند.
حضور گسترده مردم، مشارکت محلهها و استمرار این سنت در طول سالیان، نشاندهنده جایگاه ویژه آن در میان آیینهای محرم مردم بروجرد و استان لرستان است.
با این حال، آیین چهلمنبری مانند بسیاری از سنتهای دیرینه، در گذر زمان با تغییراتی همراه و شکل و گستره اجرای آن در مواجهه با تحولات اجتماعی و شهری، دستخوش تحولاتی شده است، بررسی پیشینه تاریخی این مراسم، شیوه برگزاری آن در گذشته و امروز، و نیز کارکردهای اجتماعی و فرهنگی آن میتواند تصویری روشنتر از جایگاه این آیین در فرهنگ عاشورایی مردم بروجرد ارائه دهد.
پیرزنی که در سقاخانه خانم گودرزی در حال عزاداری هست در مورد روز تاسوعا و آیین چهل منبر می گوید: چهلمنبری برای ما فقط یک رسم نیست؛ یک عهد و پیمان است، از وقتی بچه بودم دست در دست مادرم روز تاسوعا در این مراسم شرکت می کردم.
وی که مادر ۲ جانباز جنگ تحمیلی هشت ساله است، ادامه می دهد: آن روزها درِب بیشتر خانهها باز بود، در هر خانهای منبر کوچکی میگذاشتند و ما شمع روشن میکردیم، خلوص آن زمان را هرگز فراموش نمیکنم.
چهل منبری بروجرد
پیرزن در مورد تربتی که در بالای سقاخانه وجود دارد، اظهار کرد: وقتی آن را به صورت می کشم، انگار تمام سنگینی سال از روی شانههایم برداشته میشود و هر شمعی که روشن میکنم، یاد عزیزان سفر کردهام میافتم که حالا دیگر بین ما نیستند.
دختر جوان نیز که صحبت این مادر را گوش داده نزدیک می آید و می گوید: برای من حضور در سقاخانه و چهلمنبری یک نوع آرامش روحی و جسمی است، در دنیای پرهیاهوی امروز که همه چیز ماشینی شده، اینکه ساعاتی را سکوت کنی و پابرهنه روی زمین راه بروی یک تجربه کاملا متفاوت است.
وی ادامه داد: وقتی میبینم اقشار مختلف مردم با یک هدف مشترک و بدون فخرفروشی کنار هم هستند، حس همبستگی اجتماعی عجیبی به من دست میدهد و باید گفت این مراسم هویت ماست و نباید در هیاهوی مدرنیته گم شود.
این دختر جوان ادامه داد: چهلمنبری در لرستان، تبلورِ پیوند اسطورهها با تاریخ مذهبی است و در سوگهای کهن ایرانی اسلامی ریشه دارد؛ جایی که خاک، نماد اندوه و بازگشت به اصل خویشتن است.
وی اضافه کرد: چهل منبری یک سفرِ آیینی است؛ یعنی فرد از یک نقطه شروع میکند و در طی چهل مرحله، به نوعی تطهیر میرسد و اهمیت آن در این است که این آیین توسط مردم زنده نگه داشته شده، خودشان صاحب این عزاداری هستند و این همان چیزی است که به آن اصالت میبخشد.
مهرداد اوستا از مشاهیر بروجردی مینویسد «آیین چهل منبر در بروجرد مربوط به قبل از اسلام و در زمانی بود که از آتشکده جامع بروجرد در میدان جعفری فعلی که هنوز وجود دارد تا به آتشگاه چغا در هر ۱۰۰ گام یک منبر گذاشته و در آن آتش روشن میکردند برای آمرزیدهشدن گناهان، و چهلمین آن منبر بر تپه چغا بوده به نوعی فاصله چغا تا آتشکده که ۴ کیلومتر است ۴۰ تا آتش روشن می کردند».
چهل منبر در بروجرد عصر تاسوعا و تا پاسی از نیمه شب ادامه دارد و معمولا در محلات قدیم مانند صوفیون، قدقون، رازان، حافظیه، جعفری و یخچال برگزار میشود و به شماره ۳۲۶ به عنوان اثر معنوی به ثبت ملی رسیده است.
کارشناس تاریخ ایران و اسلام نیز در این خصوص می گوید: درب سقاخانه ها از نخستین ساعات بعدازظهر تاسوعا یا همان شب عاشورا، باز و سینی بزرگی برای روشن کردن شمع تعبیه می شود تا عزاداران، مراسم چهل منبر را برپا کنند.
محمد گودرزی بیان کرد: بروجردیها معتقدند که انجام مراسم چهل منبر از بهترین و مهمترین راههای برآوردن حاجات است و بر پایه این باور، نذر و شب عاشورا در چهل سقاخانه شمع روشن می کنند.
وی ادامه داد: این مراسم در هر شرایط آب و هوایی انجام میشود و در دهههای اخیر کسی به یاد ندارد که به دلیلی تعطیل شده باشد، اگر چه این نذر به زن یا مرد محدود نیست اما شمار زنان به ویژه، دختران جوان در این آیین بسیار بیشتر از مردان است.
این کارشناس تاریخ اضافه کرد: این زنان و دختران، در حالی که نقاب یا روبند به صورت دارند و ناشناس مینمایند، در تمام مدت انجام مراسم خاموشند و با کسی گفتگو نمیکنند، پای برهنه به چهل سقاخانه میروند، در آنها شمع روشن میکنند و بر این باور هستند اگر حاجت شخص برآورده شود باید تا هفت سال مراسم چهل منبر را انجام دهد.
به گفته گودرزی این مراسم در شهر خرمآباد نیز رواج یافته است با این تفاوت که به جای سقاخانهها، شمع ها در تکایا و درب منازل مردم روشن میشود.