اقیانوسها به عنوان بزرگترین زیستبوم زمین و تنظیمکننده اصلی چرخههای اقلیمی، امروزه با تهدیدهایی چون گرمایش جهانی، آلودگی پلاستیکی و تخریب زیستگاههای دریایی مواجه هستند؛ چالشهایی که دانشمندان برای مقابله با آنها بر توسعه فناوریهای نوین و بازنگری در رابطه انسان با دریاها تأکید دارند.
به گزارش سیناپرس، در گستره آبی سیاره زمین، اقیانوسها همچون قلب تپنده حیات، بیوقفه در حال تنظیم چرخههای زیستی و اقلیمی هستند. این پهنههای عظیم آبی که بیش از ۷۰ درصد سطح کره زمین را پوشاندهاند، تنها مخازنی از آب شور نیستند؛ بلکه زیستگاه میلیونها گونه گیاهی و جانوری، منبع اصلی تولید بخش قابل توجهی از اکسیژن مورد نیاز موجودات زنده و یکی از مهمترین تنظیم کنندههای آب و هوای جهان به شمار میروند. از ریزترین فیتوپلانکتونهای شناور در آب تا بزرگترین نهنگهای جهان، شبکهای پیچیده و شگفتانگیز از حیات در دل اقیانوسها شکل گرفته که بقای آن با زندگی انسانها پیوندی ناگسستنی دارد.
با این حال، این اکوسیستم ارزشمند بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار گرفته است. افزایش دمای آبها بر اثر تغییرات اقلیمی، اسیدی شدن اقیانوسها، آلودگی گسترده پلاستیکی، صید بیرویه و تخریب زیستگاههای دریایی، تعادل شکننده حیات در دریاها را بر هم زده است. مرجانهایی که به جنگلهای بارانی اقیانوسها شهرت دارند در حال سفیدشدگی و نابودی هستند، بسیاری از گونههای آبزی با خطر انقراض مواجه شدهاند و حجم فزاینده زبالههای انسانی به اعماق دورافتادهترین نقاط اقیانوسها نیز راه یافته است.
در چنین شرایطی، نامگذاری ۸ ژوئن به عنوان “روز جهانی اقیانوسها” فرصتی است تا توجه جهانیان بار دیگر به اهمیت این میراث طبیعی جلب شود؛ میراثی که سلامت آن نه تنها برای آبزیان و زیستمندان دریایی، بلکه برای امنیت غذایی، ثبات اقلیمی و آینده حیات بر روی زمین ضروری است. حفاظت از اقیانوسها دیگر صرفاً یک دغدغه زیستمحیطی نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ تعادل زیستی سیارهای است که همه ما در آن زندگی میکنیم.
پنج اقیانوس؛ شریانهای حیاتی زمین
اگرچه همه پهنههای آبی جهان به یکدیگر متصل هستند و از دیدگاه علمی یک اقیانوس جهانی را تشکیل میدهند، اما جغرافیدانان و اقیانوسشناسان آن را به پنج اقیانوس اصلی شامل اقیانوس آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و اقیانوس جنوبی تقسیم میکنند. این اقیانوسها در مجموع بیش از ۳۶۰ میلیون کیلومتر مربع از سطح زمین را پوشش میدهند و بزرگترین زیستبوم سیاره محسوب میشوند.
اقیانوس آرام با مساحتی بیش از ۱۶۵ میلیون کیلومتر مربع بزرگترین اقیانوس جهان است و به تنهایی حدود یکسوم سطح کره زمین را در بر میگیرد. اقیانوس اطلس نقش مهمی در تنظیم جریانهای آبوهوایی میان قارهها دارد و اقیانوس هند نیز یکی از مهمترین مسیرهای تجاری و دریایی جهان به شمار میرود. اقیانوس منجمد شمالی و اقیانوس جنوبی نیز با وجود شرایط سخت اقلیمی، در تنظیم دمای زمین، گردش آبهای اقیانوسی و حفظ تنوع زیستی مناطق قطبی نقشی حیاتی ایفا میکنند.
این پهنههای آبی بیش از نیمی از اکسیژن مورد نیاز زمین را تولید میکنند، نزدیک به یکسوم دیاکسیدکربن ناشی از فعالیتهای انسانی را جذب میکنند و بخش عمده گرمای اضافی ناشی از گرمایش جهانی را در خود ذخیره میکنند. از سوی دیگر، میلیونها نفر در سراسر جهان برای تأمین غذا، اشتغال، حملونقل و تجارت به منابع و خدمات اقیانوسها وابسته هستند.
با وجود این نقش بیبدیل، وضعیت محیط زیستی اقیانوسها نگرانکننده است. دانشمندان معتقدند افزایش انتشار گازهای گلخانهای موجب گرمتر شدن آبهای اقیانوسی و اسیدی شدن آنها شده است؛ پدیدهای که بقای بسیاری از گونههای دریایی را تهدید میکند. همچنین سالانه میلیونها تن زباله پلاستیکی وارد دریاها و اقیانوسها میشود و بخش قابل توجهی از آبزیان از طریق بلع این مواد یا گرفتار شدن در آنها آسیب میبینند.
از سوی دیگر، صید بیرویه، تخریب زیستگاههای ساحلی، نابودی جنگلهای مانگرو و سفیدشدگی گسترده صخرههای مرجانی، فشار مضاعفی بر اکوسیستمهای دریایی وارد کرده است. بررسیهای بینالمللی نشان میدهد بسیاری از ذخایر آبزیان تجاری جهان در وضعیت بهرهبرداری کامل یا بیشازحد قرار دارند و برخی گونهها با خطر جدی کاهش جمعیت مواجه هستند.
کارشناسان هشدار میدهند که ادامه روند کنونی نه تنها حیات آبزیان، بلکه امنیت غذایی، اقتصاد دریایی و توان اقیانوسها برای مقابله با تغییرات اقلیمی را نیز با چالشهای جدی روبهرو خواهد کرد. از این رو حفاظت از اقیانوسها و مدیریت پایدار منابع دریایی به یکی از مهمترین اولویتهای زیستمحیطی جهان در قرن بیست و یکم تبدیل شده است.
فناوریهای نوین؛ امیدی برای حفاظت از اقیانوسها و اکوسیستمهای دریایی
در سالهای اخیر، توسعه فناوریهای پیشرفته به یکی از مهمترین ابزارهای حفاظت از اقیانوسها و مقابله با بحرانهای زیستمحیطی دریایی تبدیل شده است. دانشمندان و شرکتهای فناور در سراسر جهان با بهرهگیری از هوش مصنوعی، ماهوارهها، رباتهای زیرآبی و فناوریهای نوین پایش محیطی تلاش میکنند راهکارهایی برای حفاظت از این زیستبومهای ارزشمند ارائه دهند.
یکی از مهمترین فناوریهای مورد استفاده در این حوزه، سامانههای پایش ماهوارهای است. تصاویر ماهوارهای امکان رصد مستمر تغییرات دمای آب، گسترش آلودگیهای نفتی، تغییرات سطح آب دریاها، سفیدشدگی مرجانها و حتی فعالیتهای غیرقانونی صیادی را فراهم کردهاند. امروزه دادههای حاصل از ماهوارهها به دولتها و سازمانهای بینالمللی کمک میکند تا با سرعت بیشتری نسبت به تهدیدهای زیستمحیطی واکنش نشان دهند.
هوش مصنوعی نیز به ابزاری قدرتمند برای حفاظت از محیطهای دریایی تبدیل شده است. الگوریتمهای یادگیری ماشین قادرند با تحلیل حجم عظیمی از دادههای دریایی، روند تغییرات اکوسیستمها را پیشبینی کرده و مناطق در معرض خطر را شناسایی کنند. این فناوری همچنین در شناسایی شناورهای صیادی غیرمجاز، مدیریت ذخایر آبزیان و پیشبینی شکوفایی جلبکی مضر کاربرد گستردهای یافته است.
در کنار این فناوریها، رباتها و پهپادهای دریایی نیز نقش مهمی در حفاظت از اقیانوسها ایفا میکنند. این سامانههای خودکار میتوانند به اعماق دریا نفوذ کرده، کیفیت آب را اندازهگیری کنند، از زیستگاههای حساس تصویربرداری کنند و اطلاعاتی را جمعآوری کنند که دستیابی به آنها برای انسان دشوار یا پرهزینه است. برخی از این رباتها حتی برای جمعآوری زبالههای شناور و پلاستیکهای موجود در سطح آب طراحی شدهاند.
فناوریهای زیستی نیز در سالهای اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کردهاند. استفاده از میکروارگانیسمها برای تجزیه آلایندههای نفتی، توسعه مواد زیستتخریبپذیر بهجای پلاستیکهای رایج و پروژههای احیای صخرههای مرجانی با کمک مهندسی زیستی از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند در کاهش فشارهای انسانی بر اکوسیستمهای دریایی مؤثر باشند.
ایران نیز به عنوان کشوری برخوردار از سواحل گسترده در شمال و جنوب، ظرفیتهای علمی و فناورانه قابل توجهی در حوزه محیطهای دریایی در اختیار دارد. توسعه ماهوارههای بومی سنجش از دور، سامانههای پایش آلودگیهای دریایی، فناوریهای مرتبط با آبزیپروری هوشمند، شناورهای بدون سرنشین دریایی و حسگرهای پایش کیفیت آب از جمله دستاوردهایی هستند که میتوانند در مدیریت بهتر منابع دریایی و حفاظت از اکوسیستمهای ساحلی کشور مورد استفاده قرار گیرند.
متخصصان معتقدند هرچند فناوری به تنهایی قادر به حل تمامی چالشهای زیستمحیطی اقیانوسها نیست، اما میتواند به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت پایدار، حفاظت از تنوع زیستی و کاهش اثرات فعالیتهای انسانی بر محیطهای آبی عمل کند. آینده اقیانوسها تا حد زیادی به تلفیق دانش علمی، فناوریهای نوین و سیاستگذاریهای مؤثر زیستمحیطی وابسته خواهد بود.
روز جهانی اقیانوسها ۲۰۲۶؛ دعوت به بازنگری در رابطه انسان و دریا
روز جهانی اقیانوسها در سال ۲۰۲۶ با شعار «بازاندیشی؛ فراتر از جهانی که میشناسیم، رابطهای نو با اقیانوس» برگزار میشود؛ شعاری که بر ضرورت تغییر نگرش بشر به پهنههای آبی زمین تأکید دارد. در شرایطی که اقیانوسها با تهدیدهایی همچون تغییرات اقلیمی، آلودگی پلاستیکی، صید بیرویه و تخریب زیستگاههای دریایی روبهرو هستند، کارشناسان معتقدند رویکردهای سنتی حفاظت از محیط زیست دیگر پاسخگوی ابعاد گسترده این بحرانها نیست.
این شعار از جامعه جهانی میخواهد اقیانوسها را نه صرفا به عنوان منبعی برای تأمین غذا، انرژی و تجارت، بلکه به عنوان یکی از ارکان اصلی پایداری حیات در زمین مورد توجه قرار دهد. چنین نگاهی مستلزم تقویت همکاریهای بینالمللی، بهرهگیری از فناوریهای نوین، توسعه اقتصاد آبی پایدار و افزایش مشارکت عمومی در حفاظت از محیطهای دریایی است.
به نقل از ایرنا، همزمان با این رویکرد، گسترش مناطق حفاظتشده دریایی نیز به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامههای جهانی مطرح شده است. دانشمندان بر این باورند که حفاظت مؤثر از بخشهای بیشتری از اقیانوسها میتواند به احیای ذخایر آبزیان، افزایش تابآوری اکوسیستمهای دریایی در برابر تغییرات اقلیمی و حفظ تنوع زیستی کمک کند.
روز جهانی اقیانوسها یادآور این واقعیت است که سرنوشت انسان و دریاها به یکدیگر گره خورده است. آیندهای پایدار برای زمین در گرو حفظ سلامت اقیانوسها است؛ پهنههایی که اکسیژن تولید میکنند، آبوهوا را تنظیم میکنند، میلیونها گونه زنده را در خود جای دادهاند و نقشی اساسی در بقای تمدن بشری ایفا میکنند. از این رو، بازتعریف رابطه انسان با اقیانوسها نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای حفاظت از آینده سیاره محسوب میشود.
انتهای پیام