ایده اولیه این روز در سال ۱۹۹۲ در اجلاس زمین در ریودوژانیرو مطرح شد، اما سازمان ملل متحد در دسامبر ۲۰۰۸ رسماً ۸ ژوئن را به عنوان روز جهانی اقیانوس ها به رسمیت شناخت و از سال ۲۰۰۹ این روز گرامی داشته می شود.

چرا اقیانوس ها اینقدر مهم هستند؟

اهمیت اقیانوس ها برای حیات روی زمین غیرقابل انکار است:

شعار و موضوع امسال (۲۰۲۶)

موضوع روز جهانی اقیانوسها در سال ۲۰۲۶ عبارت است از:

«REIMAGINE: Beyond the world we know, a new relationship with our ocean»

«بازاندیشی: فراتر از دنیایی که میشناسیم، رابطهای نو با اقیانوسمان»

این شعار از ما دعوت می کند تا نگاه خود را به اقیانوس تغییر دهیم؛ اقیانوس را نه به عنوان یک منبع دوردست و بی نهایت، بلکه به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از زندگی روزمره خود ببینیم که نیازمند مراقبت و احترام است .

موضوع جایگزین (برخی منابع)

برخی منابع نیز موضوع دیگری با عنوان «مناطق حفاظت شده دریایی قوی برای سیاره آبی ما» (Strong Marine Protected Areas for Our Blue Planet) را برای روز جهانی اقیانوس ها ۲۰۲۶ ذکر کرده اند. این موضوع بر اهمیت ایجاد و تقویت مناطق حفاظت شده دریایی برای حفاظت از تنوع زیستی و احیای اکوسیستم های اقیانوسی تأکید دارد.

تهدیدات پیش روی اقیانوس ها

اقیانوس ها با وجود اهمیت حیاتی شان با تهدیدات جدی رو به رو هستند:

• آلودگی: سالانه میلیون ها تن زباله پلاستیکی و آلاینده های شیمیایی وارد اقیانوس ها می شوند

• صید بی رویه: کاهش شدید جمعیت ماهیان به دلیل صید غیرمجاز و بیش از حد

• تغییر اقلیم: افزایش دمای آب ها، اسیدی شدن اقیانوس ها و بالا آمدن سطح آب ها

• تخریب زیستگاه ها: نابودی صخره های مرجانی، جنگل های حرا و سایر زیستگاه های حساس

برای حفاظت از اقیانوس ها چه کاری می توانیم انجام دهیم؟

هر یک از ما می توانیم نقشی در حفاظت از اقیانوس ها ایفا کنیم:

1. کاهش مصرف پلاستیک؛ کیسه های پارچه ای، بطری های قابل استفاده مجدد و اجتناب از پلاستیک های یکبار مصرف

2. مصرف پایدار غذاهای دریایی؛ از ماهیگیران محلی و پایدار حمایت کنید

3. حفظ انرژی و کاهش ردپای کربن؛ استفاده کمتر از خودرو، کاهش مصرف برق در خانه

4. آموزش و آگاهی بخشی؛ درباره اقیانوس ها بیاموزید و دیگران را نیز آگاه کنید

5. حمایت از سیاست های حفاظتی؛ از قوانین و مقرراتی که از اقیانوس ها محافظت می کنند، حمایت کنید

روز جهانی اقیانوس ها در سراسر جهان

این روز در بیش از ۱۸۰ کشور جهان با برگزاری برنامه های متنوعی گرامی داشته می شود :

• برگزاری کمپین های پاکسازی سواحل

• برگزاری کنفرانس ها و کارگاه های آموزشی

• مسابقات هنری و نقاشی برای کودکان و نوجوانان

• برنامه های تلویزیونی و رسانه ای برای افزایش آگاهی عمومی

• مراسم ویژه در سازمان ملل و نهادهای بین المللی

پیام پایانی

اقیانوس ها ریه های سیاره ما و منبع حیات برای میلیون ها گونه از جمله انسان ها هستند. در روز جهانی اقیانوس ها، به یاد داشته باشیم که حفاظت از اقیانوس ها نه فقط یک مسئولیت جمعی، بلکه سرمایه گذاری برای آینده سیاره ما و نسل های آینده است. همان طور که شعار امسال میگوید، زمان آن رسیده که رابطه خود را با اقیانوس «بازاندیشی» کنیم و از یک رابطه صرفاً بهره بردارانه به رابطه ای مبتنی بر احترام و حفاظت تغییر دهیم.

اولین بار کی و کجا مطرح شد؟

ایدهٔ اولیهٔ این روز در سال ۱۹۹۲ در اجلاس زمین در ریودوژانیرو (برزیل) مطرح شد. این ایده از سوی دو مؤسسهٔ کانادایی به نام‌های «مرکز بین‌المللی توسعه اقیانوس» (ICOD) و «مؤسسه اقیانوس کانادا» (OIC) ارائه گردید.

هدف اولیه این بود که اقیانوس‌ها از حاشیه به متن بحث‌های بین‌المللی و سیاست‌گذاری‌ها آورده شوند، چراکه تا پیش از آن، حوزه دریا نسبت به سایر بخش‌های محیط زیست، صدای قوی و منسجمی نداشت .

چرا روز ۸ ژوئن به‌عنوان «روز جهانی اقیانوس» انتخاب شد؟

اگرچه ایده در سال ۱۹۹۲ مطرح شد، اما سال‌ها طول کشید تا به تصویب رسمی برسد. بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸، کمپینی جهانی با همکاری صدها سازمان و هزاران نفر از مردم راه‌اندازی شد تا از سازمان ملل بخواهند این روز را به‌طور رسمی به رسمیت بشناسد.

سرانجام، در دسامبر ۲۰۰۸، مجمع عمومی سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌ای، روز ۸ ژوئن را به عنوان روز جهانی اقیانوس‌ها اعلام کرد و از سال ۲۰۰۹ به بعد، این روز به‌طور رسمی گرامی داشته می‌شود.

چرا در نام آن اختلاف وجود دارد؟ داستان «s» اضافه

این موضوع یکی از جالب‌ترین نکات درباره این روز است. ریشه این اختلاف به فلسفه «یکی بودن اقیانوس‌ها» برمی‌گردد:

از نظر علمی: یک اقیانوس جهانی

از دیدگاه علمی و زمین‌شناختی، آب‌های کره زمین به‌طور پیوسته به هم متصل هستند و یک «اقیانوس جهانی» (World Ocean یا Global Ocean) واحد را تشکیل می‌دهند . اینکه ما می‌گوییم «اقیانوس آرام» یا «اقیانوس اطلس»، در واقع نام بخش‌هایی از همین پیکره آبی عظیم است.

ماجرای نام‌گذاری و آن «s» اضافه

• پیش از سال ۲۰۰۸ (در سطح جهانی): سازمان‌های فعال در این حوزه، نام «World Ocean Day» (بدون s) را به کار می‌بردند که بر همین مفهوم «یک اقیانوس جهانی» تأکید داشت.

• تصویب رسمی در سازمان ملل (۲۰۰۸): وقتی سازمان ملل قطعنامه را تصویب کرد، به‌دلایلی که هنوز به‌طور رسمی مشخص نیست، نام رسمی را به صورت جمع (جمع بسته) یعنی «World Oceans Day» (با s) اعلام نمود.

• بازگشت به ریشه (سال‌های اخیر): چند سال پیش، بنیان‌گذاران اولیه این روز، با توجه به پیشرفت دانش «سواد اقیانوسی» و پذیرش عمومی مفهوم «یک اقیانوس واحد در کره زمین»، تصمیم گرفتند بار دیگر از نام «World Ocean Day» (بدون s) استفاده کنند تا بر پیوستگی و ارتباط همه انسان‌ها از طریق این پیکره آبی عظیم تأکید بیشتری نمایند.

بنابراین، شما هر دو نام «روز جهانی اقیانوس» و «روز جهانی اقیانوس‌ها» را در منابع مختلف می‌بینید. اولی بر پیوستگی و یکی بودن تأکید دارد و دومی نام رسمی است که سازمان ملل برای اولین بار تصویب کرد.

فعالیت‌های مخرب انسان و تأثیر آن بر اقیانوس‌ها

اقیانوس‌ها که بیش از ۷۰ درصد سطح زمین را پوشانده‌اند، نقش حیاتی در تنظیم آب و هوا، تولید اکسیژن و تأمین غذا دارند. اما فعالیت‌های انسانی در چند دهه اخیر، صدمات جبران‌ناپذیری به این اکوسیستم ارزشمند وارد کرده است.

در ادامه مهم‌ترین تهدیدات انسانی و تأثیرات مخرب آنها بر اقیانوس‌ها را مرور می‌کنیم.

۱. آلودگی پلاستیکی؛ مرگ تدریجی اقیانوس‌ها

مقیاس فاجعه: سالانه بین ۸ تا ۱۲ میلیون تن زباله پلاستیکی وارد اقیانوس‌ها می‌شود. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ وزن پلاستیک‌های اقیانوس از وزن تمام ماهی‌ها بیشتر شود.

تأثیرات مخرب:

• بلعیدن پلاستیک توسط جانداران: لاک‌پشت‌های دریایی کیسه‌های پلاستیکی را با عروسک دریایی (مدوزا) اشتباه گرفته و می‌بلعند. پرندگان و ماهی‌ها نیز قطعات ریز پلاستیک را به عنوان غذا مصرف می‌کنند که باعث انسداد دستگاه گوارش و مرگ آنها می‌شود.

• ریزپلاستیک‌ها (Microplastics): ذرات پلاستیکی کوچکتر از ۵ میلی‌متر که از تجزیه زباله‌های بزرگتر یا از محصولات آرایشی و لباس‌های مصنوعی وارد آب می‌شوند. این ذرات وارد زنجیره غذایی شده و نهایتاً به سفره انسان می‌رسند.

• تشکیل جزایر زباله: بزرگترین تجمع زباله پلاستیکی در اقیانوس آرام (Great Pacific Garbage Patch) مساحتی حدود ۱.۶ میلیون کیلومتر مربع (سه برابر فرانسه) دارد.

۲. تغییر اقلیم و گرمایش اقیانوس‌ها

اقیانوس‌ها بیش از ۹۰ درصد گرمای اضافی ناشی از انتشار گازهای گلخانه‌ای را جذب کرده‌اند.

تأثیرات مخرب:

• اسیدی شدن اقیانوس‌ها (Ocean Acidification): دی‌اکسید کربن جذب‌شده توسط اقیانوس با آب ترکیب شده و اسید کربنیک تولید می‌کند. اسیدی شدن آب، ساختار کربنات کلسیم را که موجوداتی مانند مرجان‌ها، صدف‌ها و پلانکتون‌ها برای تشکیل اسکلت خود نیاز دارند، تخریب می‌کند.

• سفیدشدگی مرجان‌ها (Coral Bleaching): افزایش دمای آب باعث مرگ جلبک‌های همزیست مرجان‌ها می‌شود و مرجان‌ها سفید و سپس می‌میرند. در رویدادهای اخیر، بیش از ۵۰ درصد مرجان‌های دیواره بزرگ مرجانی استرالیا (Great Barrier Reef) از بین رفته است.

• افزایش سطح آب دریاها: به دلیل ذوب یخ‌های قطبی و انبساط حرارتی آب، سطح آب‌ها سالانه حدود ۳.۳ میلی‌متر افزایش می‌یابد که جوامع ساحلی و جزایر را تهدید می‌کند.

۳. صید بی‌رویه و ناپایدار

مقیاس فاجعه: بیش از ۳۴ درصد از ذخایر ماهیان جهانی در وضعیت صید بی‌رویه قرار دارند و حدود ۶۰ درصد نیز در حداکثر ظرفیت قابل برداشت صید می‌شوند.

تأثیرات مخرب:

• کاهش شدید جمعیت ماهیان: گونه‌هایی مانند تن آبی‌باله (Bluefin Tuna) و کوسه به شدت در آستانه انقراض قرار گرفته‌اند.

• صید ضمنی (Bycatch): سالانه میلیون‌ها تن از جانداران غیرهدف مانند دلفین‌ها، لاک‌پشت‌ها، پرندگان دریایی و کوسه‌ها در تورهای ماهیگیری گیر کرده و دور ریخته می‌شوند.

• تخریب کف اقیانوس: تورهای ترال کف‌کش (Bottom Trawling) زیستگاه‌های بستر دریا را مانند یک بولدوزر تخریب می‌کنند.

۴. آلودگی صوتی؛ قاتل نامرئی

مقیاس فاجعه: صدای کشتی‌ها، سونارهای نظامی، حفاری‌های نفتی و ساخت و سازهای دریایی به طور چشمگیری سطح صدای اقیانوس را افزایش داده است.

تأثیرات مخرب:

• اختلال در ارتباط و جهت یابی: بسیاری از جانداران دریایی (مانند نهنگ‌ها و دلفین‌ها) برای ارتباط، یافتن غذا و مهاجرت از صدا استفاده می‌کنند. آلودگی صوتی این توانایی را مختل می‌کند.

• استرس و آسیب فیزیکی: صدای انفجارهای زیرآبی یا سونارهای نظامی باعث آسیب به اندام‌های شنوایی و حتی مرگ برخی جانوران (مانند استراندینگ دسته‌جمعی وال‌ها) می‌شود.

۵. آلودگی شیمیایی و مواد مغذی

مقصران اصلی: رواناب‌های کشاورزی (کودها و سموم دفع آفات)، فاضلاب‌های تصفیه‌نشده، نشت نفت و تخلیه مواد صنعتی.

تأثیرات مخرب:

• مناطق مرده (Dead Zones): ورود بیش از حد کودهای کشاورزی به دریا باعث شکوفایی جلبک‌ها (Algal Bloom) می‌شود. وقتی این جلبک‌ها می‌میرند، تجزیه آنها تمام اکسیژن آب را مصرف کرده و منطقه‌ای بدون اکسیژن (هیپوکسی) ایجاد می‌شود. خلیج مکزیک هر سال منطقه مرده‌ای به وسعت حدود ۲۲ هزار کیلومتر مربع (اندازه نیوجرسی) را تجربه می‌کند.

• مسمومیت زنجیره غذایی: فلزات سنگین مانند جیوه و سرب که عمدتاً از صنایع وارد دریا می‌شوند، در بدن ماهی‌های بزرگ (مانند تن و شمشیرماهی) تجمع یافته و مصرف آنها برای انسان خطرناک است.

• نشت نفت: فجایعی مانند نشت نفت در خلیج مکزیک (۲۰۱۰) یا نشت نفت بریگماه در خلیج فارس، علاوه بر آلودگی شدید، سال‌ها اکوسیستم منطقه را تخریب می‌کند.

۶. تخریب فیزیکی زیستگاه‌ها

مهم‌ترین مصادیق:

• تخریب جنگل‌های حرا (Mangroves) و علف‌های دریایی (Seagrasses): این زیستگاه‌ها که محل تخمریزی و رشد ماهیان و سپر طبیعی در برابر طوفان‌ها هستند، به دلیل ساختوسازهای ساحلی و آبزی‌پروری ناپایدار، با سرعت وحشتناکی نابود می‌شوند.

• معدن‌کاوی در اعماق دریا (Deep-Sea Mining): استخراج مواد معدنی از کف اقیانوس، یکی از جدیدترین و ناشناخته‌ترین تهدیدها است که اکوسیستم‌های بکر و گونه‌های ناشناخته را نابود می‌کند.

جدول خلاصه تأثیرات مخرب انسانی بر اقیانوس‌ها

چه کاری می‌توان انجام داد؟

هر یک از ما می‌توانیم با اقدامات ساده اما مؤثر، سهمی در کاهش این آسیب‌ها داشته باشیم:

1. کاهش مصرف پلاستیک: استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای، بطری‌های قابل استفاده مجدد و خودداری از ظروف یکبار مصرف.

2. مصرف پایدار غذاهای دریایی: از ماهیگیران محلی و پایدار خرید کنید و از مصرف گونه‌های در معرض خطر اجتناب کنید.

3. کاهش ردپای کربن: کمتر از خودرو استفاده کنید، در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنید.

4. آموزش و آگاهی بخشی: درباره این تهدیدات بیاموزید و دیگران را نیز آگاه کنید.

5. حمایت از مناطق حفاظت‌شده دریایی: از سیاست‌ها و سازمان‌هایی که به دنبال ایجاد و تقویت مناطق حفاظت‌شده دریایی هستند، حمایت کنید.

پیام پایانی

اقیانوس‌ها نه یک منبع بی‌نهایت و پایان‌ناپذیر، که یک سیستم حساس و در هم تنیده هستند که حیات میلیاردها انسان و میلیون‌ها گونه به آن وابسته است. فعالیت‌های تخریبی انسان در دهه‌های اخیر، به اقیانوس‌ها به‌طور متوسط ۱.۷ برابر سریع‌تر از توانایی طبیعی آنها برای بازیابی، آسیب رسانده است . اما هنوز دیر نشده است. با تغییر رفتار فردی و مطالبه سیاست‌های پایدار از دولت‌ها، می‌توانیم این منبع ارزشمند را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.