جهان‌نیوز - دکتر هادی کشاورز*: اقتصاد در زندگی روزمره مردم معنا پیدا می‌کند، نه در جدول‌های آماری، گزارش‌های عملکرد و شعارهای توخالی. معنای واقعی اقتصاد را باید در توانایی خانواده‌ها برای تأمین کالاهای ضروری، هزینه رفت‌وآمد، امکان برنامه‌ریزی برای آینده و میزان اطمینان شهروندان به ثبات زندگی خود جست‌وجو کرد. از همین رو، هر سیاست اقتصادی که بتواند نسبتی روشن با بهبود زندگی مردم، به‌ویژه در حوزه معیشت خانوار، برقرار کند، در تحقق هدف نهایی خود موفق بوده و به تقویت سرمایه جمعی کمک خواهد کرد.
بر همین اساس، رهبر شهید انقلاب اسلامی و رهبر حکیم انقلاب اسلامی، علاوه بر نام‌گذاری سال‌های اخیر با محوریت مسائل اقتصادی، در بیانات مختلف خود اقتصاد و ابعاد مختلف آن را از مسائل حیاتی کشور دانسته‌اند. رهبر شهید انقلاب اسلامی در ۲۷ دی ۱۴۰۴، با اشاره به وضعیت اقتصادی کشور و مشکلات معیشتی مردم، بر ضرورت تلاش مضاعف مسئولان برای تأمین کالاهای اساسی، نهاده‌های دامی، ارزاق ضروری و نیازهای عمومی مردم تأکید کردند:
«وضع اقتصادی وضع خوبی نیست؛ معیشت مردم حقیقتاً مشکل دارد؛ بنده میدانم این را. آنها(مسئولین) هم در این زمینه‌ها بایستی دو برابر کار کنند. برای کالاهای اساسی، برای نهاده‌های دامی، برای ارزاق لازم، برای نیازهای عمومی مردم، مسئولین دولتی باید دو برابر همیشه کار کنند؛ با جدّیّت بیشتری باید کار کنند؛ در این تردیدی نیست» (بیانات رهبر شهید در دیدار اقشار مختلف مردم در سالروز مبعث پیامبر اعظم(ص)).
این تأکید را می‌توان مبنایی برای بازاندیشی در مأموریت نهادهای عمومی، از جمله مدیریت شهری تهران، قرار داد. اگر مسئولیت در برابر معیشت مردم و تأمین کالاهای اساسی و ارزاق ضروری یک اولویت اساسی است، مدیریت شهری نیز باید ظرفیت‌های قانونی، اجرایی و اقتصادی خود را برای کاهش هزینه‌های قابل مدیریت زندگی شهروندان به کار گیرد. در این چارچوب، طرح «تورم صفر در تهران» از اهمیت راهبردی برخوردار است؛ زیرا می‌تواند در چارچوب انقلاب اسلامی و رویکرد تحولی، با کاهش فشار هزینه‌های زندگی، افزایش دسترسی عادلانه به کالاهای اساسی و ارتقای بهره‌وری از ظرفیت منابع عمومی و داخلی، زمینه حمایت مؤثرتر از مردم را فراهم کند.
مردم‌محوری؛ روح انقلاب اسلامی در سیاست‌گذاری اقتصادی
یکی از اصول بنیادین حکمرانی در اسلام، مردم‌محور بودن آن است. مردم نباید صرفاً دریافت‌کننده خدمات یا تحمل‌کننده هزینه تصمیمات باشند؛ بلکه باید در مرکز اهداف، اولویت‌ها و ارزیابی عملکرد نهادهای عمومی قرار گیرند. بر همین مبنا، در حوزه اقتصاد نیز حفظ و پایداری زندگی مردم، به‌ویژه در شرایط بحرانی، باید در شمار اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری قرار گیرد.
اهمیت معیشت مردم در نگاه رهبران انقلاب به حدی است که رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری در ۶ خرداد ۱۳۹۵ فرمودند: «در قبال مسائل فرهنگی و معیشت مردم بشدت مسئول هستیم» (بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری).
این تأکید، معیشت را از یک موضوع فرعی و صرفاً اجرایی به یکی از معیارهای مسئولیت‌پذیری نهادهای عمومی تبدیل می‌کند. بر همین اساس، ارزیابی طرح‌های مدیریت شهری نباید صرفاً بر تعداد پروژه‌ها، حجم اعتبارات و میزان فعالیت سازمانی متمرکز باشد؛ بلکه باید آثار واقعی سیاست‌ها بر هزینه زندگی، دسترسی به خدمات و کیفیت زیست شهروندان را نیز در نظر بگیرد.
در این چارچوب، طرح تورم صفر می‌تواند مصداقی از مردم‌محوری در سیاست‌گذاری شهری باشد؛ مشروط بر آنکه منافع آن به گروهی محدود نشود و شهروندان کم‌درآمد، ساکنان محلات کم‌برخوردار و خانوارهایی که سهم بیشتری از درآمد خود را صرف نیازهای ضروری می‌کنند، امکان بهره‌مندی مؤثر از آن را داشته باشند.
مردم‌محوری همچنین مستلزم آن است که هیچ سیاست حمایتی به ابزاری برای انتقال هزینه‌های ناکارآمدی به بخش‌های دیگر جامعه تبدیل نشود. بنابراین، معیار واقعی مردم‌محوری، صرفاً اعلام یک سیاست حمایتی نیست؛ بلکه ایجاد منفعتی واقعی، قابل مشاهده و نسبتاً پایدار برای شهروندان است.
تورم صفر؛ پاسخی به‌هنگام در میدان جنگ اقتصادی
در تحلیل جنگ اقتصادی، یکی از مسائل اساسی، چگونگی انتقال فشارهای بیرونی به زندگی روزمره مردم است. محدودیت‌های تجاری و مالی، اختلال در تأمین کالا، افزایش هزینه مبادلات و بی‌ثباتی اقتصادی می‌توانند آثار خود را در قدرت خرید خانوارها و هزینه تأمین نیازهای ضروری نشان دهند. در کنار این عوامل، تصمیمات داخلی و ضعف در اجرای سیاست‌های اقتصادی نیز ممکن است فشارها را تشدید کنند.
از این منظر، مقابله با آثار جنگ اقتصادی تنها به معنای حفظ ظرفیت‌های کلان اقتصادی نیست؛ بلکه افزایش تاب‌آوری زندگی مردم در برابر شوک‌های اقتصادی را نیز در بر می‌گیرد. تثبیت هدفمند قیمت کالاهای ضروری، تقویت زنجیره تأمین، کاهش هزینه‌های توزیع و جلوگیری از افزایش‌های غیرموجه قیمت‌ها می‌تواند بخشی از این تاب‌آوری را ایجاد کند.
رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت در ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ نیز بر ضرورت تأمین به‌موقع کالاهای اساسی و توجه مستمر به میزان ذخایر آنها تأکید کردند و تأمین این کالاها را عاملی مؤثر بر سفره مردم، جلوگیری از گرانی‌های عارضی و دلبخواهی و حفظ امنیت غذایی دانستند. ایشان همچنین بر ضرورت فراهم کردن امکان تهیه تعدادی از کالاهای اساسی بدون دغدغه افزایش قیمت تأکید کردند (بیانات رهبر شهید در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت).
این جهت‌گیری برای سیاست تورم صفر تهران اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا کنترل هزینه‌ها باید بر پایه تأمین پایدار، شفافیت و کاهش عوامل هزینه‌زا انجام شود، نه صرفاً با اعلام یک قیمت ثابت. در عین حال، باید به یک تمایز اساسی توجه داشت: مدیریت شهری تهران سیاست‌گذار اصلی پولی و مالی کشور نیست و نمی‌تواند به‌تنهایی تورم عمومی را به صفر برساند.
بنابراین، تعبیر دقیق‌تر آن است که تورم صفر در تهران، در حوزه مداخله مدیریت شهری، به معنای تلاش برای تثبیت قیمت‌های منتخب و کاهش هزینه‌های قابل مدیریت زندگی شهروندان است. اگر این سیاست با منابع مالی پایدار و ارزیابی مستمر همراه شود، می‌تواند بخشی از آثار فشار اقتصادی بر خانوارها را کاهش دهد و به افزایش تاب‌آوری اقتصادی شهر کمک کند.
مسئولیت‌پذیری انقلابی؛ از شعار تا تجربه ملموس شهروندان
طرح «تورم صفر در تهران» در چارچوب انقلاب اسلامی و با تکیه بر دو اصل بنیادین قابل ارزیابی است: مردم‌محوری و مسئولیت‌پذیری انقلابی. مردم‌محوری یعنی شهروندان تنها تحمل‌کننده هزینه تصمیمات نباشند، بلکه در مرکز اهداف، اولویت‌ها و ارزیابی عملکرد نهادهای عمومی قرار گیرند. مسئولیت‌پذیری انقلابی نیز به معنای آن است که مدیریت شهری، ظرفیت‌های قانونی، اجرایی و اقتصادی خود را برای کاهش هزینه‌های قابل مدیریت زندگی مردم به کار گیرد.
همان‌گونه که رهبر شهید انقلاب اسلامی، معیشت مردم را معیار مسئولیت‌پذیری نهادهای عمومی دانستند و تأمین به‌موقع کالاهای اساسی را در سفره مردم اثرگذار خواندند، طرح تورم صفر در تهران نیز پیش از آنکه یک شعار باشد، بیانگر یک موضع‌گیری در حوزه حکمرانی شهری است؛ موضعی برگرفته از روح انقلاب اسلامی و راهبردهای رهبر شهید انقلاب که بر اساس آن، حکمرانی شهری نمی‌تواند در برابر گرانی و فشارهای معیشتی مردم تماشاگر بی‌تفاوت باشد.
از این منظر، طرح تورم صفر در تهران را نباید صرفاً یک ژست یا شعار دانست؛ بلکه باید آن را آزمونی عملی برای سنجش نسبت میان حکمرانی شهری و زندگی روزمره مردم تلقی کرد. منطق این سیاست بر پذیرش مسئولیت در حوزه‌هایی استوار است که مدیریت شهری امکان مداخله مؤثر در آنها را دارد؛ از تثبیت قیمت‌ها در بخش‌های تحت مدیریت و کاهش هزینه‌های زنجیره تأمین گرفته تا کاهش هزینه خدماتی که مستقیماً بر زندگی و معیشت شهروندان اثر می‌گذارند.
طرح تورم صفر، در نهایت، به معنای تعریف دوباره مرزهای انقلابی مسئولیت است، نه فرار از آن. اگر این سیاست با منابع مالی پایدار، ارزیابی مستمر و پرهیز از انتقال هزینه‌های ناکارآمدی به بخش‌های دیگر جامعه همراه شود، می‌تواند الگویی برای حکمرانی اقتصادی مردم‌محور در سطح شهری باشد؛ الگویی که در آن، ثبات قیمت‌ها نه یک ادعا، بلکه تجربه‌ای محسوس در زندگی شهروندان خواهد شد.
* مدیر مطالعات خط‌مشی‌گذاری شهری مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران
بر همین اساس، رهبر شهید انقلاب اسلامی و رهبر حکیم انقلاب اسلامی، علاوه بر نام‌گذاری سال‌های اخیر با محوریت مسائل اقتصادی، در بیانات مختلف خود اقتصاد و ابعاد مختلف آن را از مسائل حیاتی کشور دانسته‌اند. رهبر شهید انقلاب اسلامی در ۲۷ دی ۱۴۰۴، با اشاره به وضعیت اقتصادی کشور و مشکلات معیشتی مردم، بر ضرورت تلاش مضاعف مسئولان برای تأمین کالاهای اساسی، نهاده‌های دامی، ارزاق ضروری و نیازهای عمومی مردم تأکید کردند:
«وضع اقتصادی وضع خوبی نیست؛ معیشت مردم حقیقتاً مشکل دارد؛ بنده میدانم این را. آنها(مسئولین) هم در این زمینه‌ها بایستی دو برابر کار کنند. برای کالاهای اساسی، برای نهاده‌های دامی، برای ارزاق لازم، برای نیازهای عمومی مردم، مسئولین دولتی باید دو برابر همیشه کار کنند؛ با جدّیّت بیشتری باید کار کنند؛ در این تردیدی نیست» (بیانات رهبر شهید در دیدار اقشار مختلف مردم در سالروز مبعث پیامبر اعظم(ص)).
این تأکید را می‌توان مبنایی برای بازاندیشی در مأموریت نهادهای عمومی، از جمله مدیریت شهری تهران، قرار داد. اگر مسئولیت در برابر معیشت مردم و تأمین کالاهای اساسی و ارزاق ضروری یک اولویت اساسی است، مدیریت شهری نیز باید ظرفیت‌های قانونی، اجرایی و اقتصادی خود را برای کاهش هزینه‌های قابل مدیریت زندگی شهروندان به کار گیرد. در این چارچوب، طرح «تورم صفر در تهران» از اهمیت راهبردی برخوردار است؛ زیرا می‌تواند در چارچوب انقلاب اسلامی و رویکرد تحولی، با کاهش فشار هزینه‌های زندگی، افزایش دسترسی عادلانه به کالاهای اساسی و ارتقای بهره‌وری از ظرفیت منابع عمومی و داخلی، زمینه حمایت مؤثرتر از مردم را فراهم کند.
مردم‌محوری؛ روح انقلاب اسلامی در سیاست‌گذاری اقتصادی
یکی از اصول بنیادین حکمرانی در اسلام، مردم‌محور بودن آن است. مردم نباید صرفاً دریافت‌کننده خدمات یا تحمل‌کننده هزینه تصمیمات باشند؛ بلکه باید در مرکز اهداف، اولویت‌ها و ارزیابی عملکرد نهادهای عمومی قرار گیرند. بر همین مبنا، در حوزه اقتصاد نیز حفظ و پایداری زندگی مردم، به‌ویژه در شرایط بحرانی، باید در شمار اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری قرار گیرد.
اهمیت معیشت مردم در نگاه رهبران انقلاب به حدی است که رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری در ۶ خرداد ۱۳۹۵ فرمودند: «در قبال مسائل فرهنگی و معیشت مردم بشدت مسئول هستیم» (بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری).
این تأکید، معیشت را از یک موضوع فرعی و صرفاً اجرایی به یکی از معیارهای مسئولیت‌پذیری نهادهای عمومی تبدیل می‌کند. بر همین اساس، ارزیابی طرح‌های مدیریت شهری نباید صرفاً بر تعداد پروژه‌ها، حجم اعتبارات و میزان فعالیت سازمانی متمرکز باشد؛ بلکه باید آثار واقعی سیاست‌ها بر هزینه زندگی، دسترسی به خدمات و کیفیت زیست شهروندان را نیز در نظر بگیرد.
در این چارچوب، طرح تورم صفر می‌تواند مصداقی از مردم‌محوری در سیاست‌گذاری شهری باشد؛ مشروط بر آنکه منافع آن به گروهی محدود نشود و شهروندان کم‌درآمد، ساکنان محلات کم‌برخوردار و خانوارهایی که سهم بیشتری از درآمد خود را صرف نیازهای ضروری می‌کنند، امکان بهره‌مندی مؤثر از آن را داشته باشند.
مردم‌محوری همچنین مستلزم آن است که هیچ سیاست حمایتی به ابزاری برای انتقال هزینه‌های ناکارآمدی به بخش‌های دیگر جامعه تبدیل نشود. بنابراین، معیار واقعی مردم‌محوری، صرفاً اعلام یک سیاست حمایتی نیست؛ بلکه ایجاد منفعتی واقعی، قابل مشاهده و نسبتاً پایدار برای شهروندان است.
تورم صفر؛ پاسخی به‌هنگام در میدان جنگ اقتصادی
در تحلیل جنگ اقتصادی، یکی از مسائل اساسی، چگونگی انتقال فشارهای بیرونی به زندگی روزمره مردم است. محدودیت‌های تجاری و مالی، اختلال در تأمین کالا، افزایش هزینه مبادلات و بی‌ثباتی اقتصادی می‌توانند آثار خود را در قدرت خرید خانوارها و هزینه تأمین نیازهای ضروری نشان دهند. در کنار این عوامل، تصمیمات داخلی و ضعف در اجرای سیاست‌های اقتصادی نیز ممکن است فشارها را تشدید کنند.
از این منظر، مقابله با آثار جنگ اقتصادی تنها به معنای حفظ ظرفیت‌های کلان اقتصادی نیست؛ بلکه افزایش تاب‌آوری زندگی مردم در برابر شوک‌های اقتصادی را نیز در بر می‌گیرد. تثبیت هدفمند قیمت کالاهای ضروری، تقویت زنجیره تأمین، کاهش هزینه‌های توزیع و جلوگیری از افزایش‌های غیرموجه قیمت‌ها می‌تواند بخشی از این تاب‌آوری را ایجاد کند.
رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت در ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ نیز بر ضرورت تأمین به‌موقع کالاهای اساسی و توجه مستمر به میزان ذخایر آنها تأکید کردند و تأمین این کالاها را عاملی مؤثر بر سفره مردم، جلوگیری از گرانی‌های عارضی و دلبخواهی و حفظ امنیت غذایی دانستند. ایشان همچنین بر ضرورت فراهم کردن امکان تهیه تعدادی از کالاهای اساسی بدون دغدغه افزایش قیمت تأکید کردند (بیانات رهبر شهید در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت).
این جهت‌گیری برای سیاست تورم صفر تهران اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا کنترل هزینه‌ها باید بر پایه تأمین پایدار، شفافیت و کاهش عوامل هزینه‌زا انجام شود، نه صرفاً با اعلام یک قیمت ثابت. در عین حال، باید به یک تمایز اساسی توجه داشت: مدیریت شهری تهران سیاست‌گذار اصلی پولی و مالی کشور نیست و نمی‌تواند به‌تنهایی تورم عمومی را به صفر برساند.
بنابراین، تعبیر دقیق‌تر آن است که تورم صفر در تهران، در حوزه مداخله مدیریت شهری، به معنای تلاش برای تثبیت قیمت‌های منتخب و کاهش هزینه‌های قابل مدیریت زندگی شهروندان است. اگر این سیاست با منابع مالی پایدار و ارزیابی مستمر همراه شود، می‌تواند بخشی از آثار فشار اقتصادی بر خانوارها را کاهش دهد و به افزایش تاب‌آوری اقتصادی شهر کمک کند.
مسئولیت‌پذیری انقلابی؛ از شعار تا تجربه ملموس شهروندان
طرح «تورم صفر در تهران» در چارچوب انقلاب اسلامی و با تکیه بر دو اصل بنیادین قابل ارزیابی است: مردم‌محوری و مسئولیت‌پذیری انقلابی. مردم‌محوری یعنی شهروندان تنها تحمل‌کننده هزینه تصمیمات نباشند، بلکه در مرکز اهداف، اولویت‌ها و ارزیابی عملکرد نهادهای عمومی قرار گیرند. مسئولیت‌پذیری انقلابی نیز به معنای آن است که مدیریت شهری، ظرفیت‌های قانونی، اجرایی و اقتصادی خود را برای کاهش هزینه‌های قابل مدیریت زندگی مردم به کار گیرد.
همان‌گونه که رهبر شهید انقلاب اسلامی، معیشت مردم را معیار مسئولیت‌پذیری نهادهای عمومی دانستند و تأمین به‌موقع کالاهای اساسی را در سفره مردم اثرگذار خواندند، طرح تورم صفر در تهران نیز پیش از آنکه یک شعار باشد، بیانگر یک موضع‌گیری در حوزه حکمرانی شهری است؛ موضعی برگرفته از روح انقلاب اسلامی و راهبردهای رهبر شهید انقلاب که بر اساس آن، حکمرانی شهری نمی‌تواند در برابر گرانی و فشارهای معیشتی مردم تماشاگر بی‌تفاوت باشد.
از این منظر، طرح تورم صفر در تهران را نباید صرفاً یک ژست یا شعار دانست؛ بلکه باید آن را آزمونی عملی برای سنجش نسبت میان حکمرانی شهری و زندگی روزمره مردم تلقی کرد. منطق این سیاست بر پذیرش مسئولیت در حوزه‌هایی استوار است که مدیریت شهری امکان مداخله مؤثر در آنها را دارد؛ از تثبیت قیمت‌ها در بخش‌های تحت مدیریت و کاهش هزینه‌های زنجیره تأمین گرفته تا کاهش هزینه خدماتی که مستقیماً بر زندگی و معیشت شهروندان اثر می‌گذارند.
طرح تورم صفر، در نهایت، به معنای تعریف دوباره مرزهای انقلابی مسئولیت است، نه فرار از آن. اگر این سیاست با منابع مالی پایدار، ارزیابی مستمر و پرهیز از انتقال هزینه‌های ناکارآمدی به بخش‌های دیگر جامعه همراه شود، می‌تواند الگویی برای حکمرانی اقتصادی مردم‌محور در سطح شهری باشد؛ الگویی که در آن، ثبات قیمت‌ها نه یک ادعا، بلکه تجربه‌ای محسوس در زندگی شهروندان خواهد شد.
* مدیر مطالعات خط‌مشی‌گذاری شهری مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران