به گزارش ایرنا، داستان هنرمندان آذربایجانغربی سالهاست که فرهنگ، هویت و هنر ایرانی را در قالب صنایع دستی به تصویر میکشند. این آثار از کارگاههای کوچک و روستاهای دورافتاده استان راهی بازارهای داخلی و خارجی شده و نام این خطه را فراتر از مرزهای کشور مطرح کردهاند. از فرشهای نفیس و جاجیمهای رنگارنگ گرفته تا هنرهای ظریف چوبی، هر یک روایتگر بخشی از تاریخ و فرهنگ مردمانی هستند که هنر را نسل به نسل حفظ کردهاند.
امروزه صنایع دستی نه تنها به عنوان بخشی از میراث فرهنگی استان شناخته میشود، بلکه به یکی از ظرفیتهای مهم اشتغالزایی، توسعه گردشگری و ارزآوری نیز تبدیل شده است. تنوع بالای رشتههای صنایع دستی در آذربایجانغربی سبب شده این استان جایگاه ویژهای در میان استانهای کشور داشته باشد و آثار تولیدی آن در بازارهای جهانی نیز با استقبال روبهرو شوند.
از روستاهای استان تا ویترین بازارهای جهان
در بسیاری از روستاهای آذربایجانغربی هنوز هم هنرهای سنتی از نسلهای گذشته به یادگار مانده است. زنان و مردان هنرمند با تکیه بر تجربه و مهارتهای موروثی، آثاری خلق میکنند که علاوه بر حضور در نمایشگاههای داخلی، به کشورهای مختلف نیز صادر میشوند.
قالیبافی، گلیمبافی، جاجیمبافی، سفال و سرامیک، صنایع چرمی، رودوزیهای سنتی، هنرهای چوبی، صنایع شیشهای و رنگرزی سنتی تنها بخشی از رشتههای فعال صنایع دستی استان هستند. با این حال در میان این تنوع گسترده، برخی رشتهها توانستهاند سهم بیشتری از بازارهای صادراتی را به خود اختصاص دهند.
هنرهای چوبی پیشتاز صادرات صنایع دستی
در سالهای اخیر هنرهای چوبی به ویژه ریزهکاری و منبتکاری به عنوان شناختهشدهترین صنایع دستی آذربایجانغربی مطرح شدهاند. ظرافت، کیفیت و اصالت این آثار موجب شده گردشگران داخلی و خارجی استقبال چشمگیری از آنها داشته باشند.
هنرمندان برجستهای همچون جواد درویشزاده با دریافت مهر اصالت یونسکو و حمید بهجت با کسب نشان ملی، نقش مهمی در معرفی هنرهای چوبی استان ایفا کردهاند. موفقیت این هنرمندان نشان میدهد که هنرهای چوبی آذربایجانغربی ظرفیت بالایی برای حضور در بازارهای جهانی دارند.
در میان شاخههای مختلف هنر چوب، ریزهکاری جایگاهی ویژه دارد و بسیاری آن را نماد هنرهای چوبی ارومیه میدانند.
ریزه کاری
ریزهکاری، هنری با بیش از چهار قرن قدمت
ریزهکاری چوب یکی از مهمترین صنایع دستی ارومیه است که سابقهای بیش از ۴۰۰ سال دارد. در این هنر، قطعات ظریف چوبهایی مانند گردو، سنجد، گلابی، سرو و صنوبر با دقت فراوان در کنار یکدیگر قرار میگیرند و آثاری چشمنواز خلق میکنند.
انواع جعبههای تزئینی، شکلاتخوری، وسایل دکوری، صفحه شطرنج، عصا و میزهای چوبی از جمله محصولات این هنر هستند. ظرافت بالا و کیفیت ساخت باعث شده ریزهکاری به یکی از محبوبترین صنایع دستی استان در بازارهای خارجی تبدیل شود.
در کنار ریزهکاری، منبتکاری نیز از دیگر هنرهای شاخص چوبی استان است که طرفداران فراوانی دارد.
منبتکاری، تلفیق هنر و خلاقیت
منبتکاری یکی از ظریفترین رشتههای صنایع دستی آذربایجانغربی به شمار میرود که قدمتی نزدیک به یک قرن دارد. هنرمندان این رشته با استفاده از ابزارهای ساده و عمدتا چوب گردو، طرحهایی برجسته و زیبا خلق میکنند که جلوهای خاص به آثار میبخشد.
دقت، حوصله و مهارت بالا از ویژگیهای اصلی این هنر است و همین موضوع موجب شده آثار منبتکاری ارومیه در میان گردشگران و خریداران خارجی جایگاه ویژهای پیدا کند.
اگرچه هنرهای چوبی سهم قابل توجهی در صادرات صنایع دستی استان دارند، اما آوازه صنایع دستی آذربایجانغربی تنها به این رشتهها محدود نمیشود و فرشهای دستباف نیز از مهمترین سفیران فرهنگی این دیار هستند.
منبت کاری
فرشبافی، روایتگر فرهنگ و هویت آذربایجانغربی
فرش و قالی دستباف از شناختهشدهترین صنایع دستی آذربایجانغربی هستند؛ آثاری که در تار و پود آنها میتوان ردپای فرهنگ، تاریخ و هنر این سرزمین را مشاهده کرد. زیبایی نقشها، تنوع رنگها و کیفیت بالای بافت موجب شده فرشهای استان همواره مورد توجه خریداران و علاقهمندان به هنرهای سنتی قرار گیرند.
در میان فرشهای دستباف استان، فرش ارومیه جایگاه ویژهای دارد. هنرمندان این منطقه با بهرهگیری از طرحهای اصیل و رنگبندی چشمنواز، آثاری خلق میکنند که علاوه بر ارزش هنری، بازتابی از ذوق و سلیقه مردمان این دیار است.
شهرت فرش آذربایجانغربی تنها به بازارهای داخلی محدود نمیشود. آثاری همچون «فرش ریزماهی خوی» و «فرش افشار و آهنین تکاب» با ثبت در فهرست میراث ناملموس، نام این استان را در سطح ملی و جهانی مطرح کردهاند. این شاهکارها حاصل سالها تجربه، مهارت و خلاقیت هنرمندانی هستند که با دستان خود نقشهایی ماندگار بر دار قالی میآفرینند.
جایگاه برجسته فرشبافی در آذربایجانغربی را میتوان در ثبت جهانی نقشهای فرش نیز مشاهده کرد، بهگونهای که از مجموع ۱۹ نقش ثبتشده جهانی فرش ایران، بیش از ۱۰ نقش به این استان اختصاص دارد که بیانگر سهم قابل توجه آذربایجانغربی در حفظ و معرفی هنر اصیل فرش ایرانی است.
فرش آهنین تکاب
رودوزی، هنری ظریف بر تار و پود پارچه
رودوزی یا ممقاندوزی از جمله هنرهای اصیل و چشمنواز آذربایجانغربی است که با دستان هنرمندان خوشذوق ارومیه جان میگیرد. در این هنر، نقشها و طرحهای متنوع با استفاده از نخهای رنگی پشمی و ابریشمی بر روی پارچه دوخته میشود و جلوهای زیبا و ماندگار به آن میبخشد.
رودوزی سنتی از کهنترین هنرهای دستی ایران به شمار میرود و نمونههای برجسته آن در نقاط مختلف کشور دیده میشود. پیشینه چند هزار ساله این هنر و ظرافت بهکاررفته در اجرای نقوش، سبب شده رودوزی ایرانی در سطح جهان شناخته شود و به عنوان بخشی از میراث ارزشمند هنرهای سنتی کشور مورد توجه قرار گیرد.
رودوزی
گلیمبافی، میراثی کهن از دل تاریخ
گلیمبافی یکی از قدیمیترین هنرهای دستی آذربایجانغربی و از کهنترین شیوههای بافندگی در جهان به شمار میرود. گلیم نوعی زیرانداز سنتی است که با استفاده از پشم، پنبه و گاهی موی بز بافته میشود و سادگی بافت در کنار زیبایی نقشها، آن را به یکی از محبوبترین دستبافتههای سنتی تبدیل کرده است.
در بافت گلیم، نخهای تار و پود به صورت منظم از زیر و روی یکدیگر عبور میکنند و حاصل آن اثری ماندگار و کاربردی است. پیشینه این هنر به ۶ هزار سال پیش و حتی دوران پیش از تاریخ بازمیگردد، به گونهای که گلیم را میتوان یکی از نخستین نشانههای مهارت بشر در ریسندگی و تبدیل الیاف طبیعی به نخ و بافتههای دستساز دانست.
امروزه نیز گلیمهای تولیدشده در آذربایجانغربی با بهرهگیری از طرحهای اصیل و رنگهای متنوع، جایگاه خود را در میان صنایع دستی استان حفظ کردهاند و مورد توجه گردشگران و علاقهمندان به هنرهای سنتی قرار دارند.
گلیم
رنگرزی، هنری ریشهدار در فرهنگ آذربایجانغربی
رنگرزی سنتی یکی از هنرهای دیرینه و تاثیرگذار در صنایع دستی آذربایجانغربی است که نقش مهمی در تولید فرش، گلیم و سایر بافتههای سنتی دارد. در این هنر، الیاف و کلافهای نخ با استفاده از شیوههای سنتی رنگآمیزی میشوند و جلوهای خاص به محصولات دستباف میبخشند. همچنین هنر چاپ سنتی پارچه که شامل شیوههایی مانند چاپ کلاقهای، چاپ قلمکار و دیگر نقشاندازیهای دستی است، در پیوندی نزدیک با هنر رنگرزی قرار دارد.
رنگها از گذشته تاکنون علاوه بر زیبایی بصری، تاثیر قابل توجهی بر احساس و روحیه انسانها داشتهاند و به همین دلیل همواره جایگاه ویژهای در هنرهای نساجی و صنایع دستی داشتهاند. بهرهگیری از رنگهای طبیعی و هماهنگی آنها با نقشهای سنتی، از ویژگیهای برجسته این هنر به شمار میرود.
پیشینه رنگرزی در ایران به قرنها پیش بازمیگردد. کشف پارچههای ارزشمند بهجامانده از دوران ساسانی نشان میدهد که ایرانیان از گذشتههای دور در زمینه رنگرزی، نساجی و طراحی پارچه از دانش و مهارت بالایی برخوردار بودهاند. این آثار که نمونههایی از ذوق، خلاقیت و ظرافت هنرمندان ایرانی هستند، گواهی بر قدمت و اعتبار هنر رنگرزی در سرزمین ایران به شمار میروند.
رنگرزی
پیکرتراشی، جلوهای از ذوق و مهارت هنرمندان
پیکرتراشی یکی از هنرهای ظریف و ارزشمند صنایع دستی است که بر روی مواد مختلفی از جمله سنگ و چوب اجرا میشود. در آذربایجانغربی و بهویژه شهر ارومیه، هنرمندان بیشتر با استفاده از چوب به خلق آثار پیکرتراشی میپردازند و با بهرهگیری از مهارت و خلاقیت خود، نقشها و حجمهای هنری چشمنوازی را پدید میآورند.
این هنر که نیازمند دقت، صبر و ظرافت فراوان است، پیشینهای طولانی در ایران دارد. آثار برجایمانده از دورههای تاریخی، بهویژه نقشبرجستهها و پیکرههای باستانی، نشاندهنده جایگاه ویژه پیکرتراشی در هنر ایرانی است. از جمله نمونههای شاخص این هنر میتوان به آثار بهجامانده در تخت جمشید اشاره کرد که پس از گذشت قرنها همچنان زیبایی و شکوه خود را حفظ کردهاند و گواهی بر مهارت هنرمندان ایرانی در خلق آثار ماندگار هستند.
پیکر تراشی
جاجیمبافی، هنر رنگارنگ زنان عشایر آذربایجانغربی
جاجیمبافی یکی از اصیلترین هنرهای دستی آذربایجانغربی است که بیش از همه با نام زنان عشایر و روستایی این منطقه گره خورده است. جاجیم نوعی دستبافته دو رو و بدون پرز است که با استفاده از نخهای رنگی پشمی یا پنبهای تولید میشود و به دلیل تنوع رنگ و نقش، از جذابترین صنایع دستی استان به شمار میرود.
بافت جاجیم با طرحهای متنوع و چشمنواز، جلوهای از ذوق و هنر بافندگان این دیار را به نمایش میگذارد. این دستبافته سنتی علاوه بر کاربرد به عنوان زیرانداز و روانداز، در تولید رختخوابپیچ، سجاده، پشتی، روکش مبل، پادری و سایر لوازم کاربردی نیز مورد استفاده قرار میگیرد. دو رو بودن جاجیم نیز از ویژگیهای مهم آن است که امکان استفاده از هر دو سمت بافته را فراهم میکند.
در سالهای اخیر جاجیم کاربردهای تازهای نیز پیدا کرده است. استفاده از این دستبافته در تولید کیف، کولهپشتی و محصولات تزئینی، آن را به یکی از سوغاتهای محبوب برای گردشگران تبدیل کرده است. جاجیمها معمولا از چند قطعه بافتهشده تشکیل میشوند که پس از اتمام کار به یکدیگر متصل میشوند و محصول نهایی را شکل میدهند.
ترکیب رنگهای متنوع، نقشهای سنتی و کیفیت بالای بافت سبب شده جاجیم امروزه علاوه بر یک کالای کاربردی، به عنوان محصولی هنری و ارزشمند شناخته شود که همچنان جایگاه خود را در میان صنایع دستی پرطرفدار آذربایجانغربی حفظ کرده است.
جاجیم بافی
از خلیج فارس تا اروپا، بازارهای هدف صنایع دستی آذربایجانغربی
تنوع و کیفیت صنایع دستی آذربایجانغربی موجب شده تولیدات هنرمندان این استان علاوه بر بازارهای داخلی، در کشورهای مختلف نیز مشتریان خود را پیدا کنند. کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی از مهمترین مقاصد صادراتی صنایع دستی استان به شمار میروند.
سرپرست معاونت صنایع دستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجانغربی با اشاره به ظرفیت بالای این بخش میگوید: صنایع چوبی، بافتههای داری، گلیم و چرم دستدوز از مهمترین کالاهای صادراتی استان هستند.
به گفته ریتا خضرزاده، صنایع چوبی بیش از ۵۰ درصد صادرات صنایع دستی آذربایجانغربی را به خود اختصاص دادهاند و فرش نیز همچنان از جایگاه ویژهای در بازارهای خارجی برخوردار است.
وی معتقد است توسعه صادرات صنایع دستی علاوه بر معرفی فرهنگ و هنر ایرانی به دیگر کشورها، زمینه مناسبی برای درآمدزایی و حمایت از هنرمندان فراهم کرده و موجب شده فعالان این حوزه از دسترنج خود بهرهمند شوند.
آذربایجانغربی؛ صدرنشین صادرات صنایع دستی کشور
رشد صادرات صنایع دستی در سالهای اخیر، آذربایجانغربی را به یکی از استانهای پیشرو کشور در این حوزه تبدیل کرده است. بر اساس آمارهای اعلام شده، این استان در ۱۰ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ با صادرات ۲۹ میلیون و ۶۵ هزار دلار صنایع دستی، رتبه نخست کشور را به خود اختصاص داده است.
خضرزاده با اشاره به روند رو به رشد صادرات صنایع دستی استان میافزاید: آذربایجانغربی در سه سال گذشته نیز همواره در میان استانهای برتر کشور قرار داشته و موفق به کسب رتبههای سوم و چهارم در حوزه صادرات صنایع دستی شده است.
گنجینهای ارزشمند برای اشتغال و ارزآوری
آذربایجانغربی با برخورداری از دهها رشته فعال صنایع دستی، یکی از قطبهای مهم این حوزه در کشور محسوب میشود. تنوع آثار تولیدی و اصالت هنرهای بومی استان باعث شده صنایع دستی آن مورد توجه گردشگران و خریداران داخلی و خارجی قرار گیرد و نقش مهمی در اشتغالزایی و ارزآوری ایفا کند.
هنرهای چوبی از مهمترین مزیتهای صنایع دستی استان به شمار میروند و برخی از آثار تولیدی این بخش موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو شدهاند که جایگاه صنایع دستی آذربایجانغربی را در عرصه بینالمللی بیش از پیش تقویت کرده است.
تاکنون برای ۷۳ اثر صنایع دستی استان مهر اصالت صادر شده که بخش قابل توجهی از آنها به هنرهای چوبی اختصاص دارد. پس از آن نیز زیورآلات سنتی، ملیلهسازی و بافتههای داری بیشترین سهم را در دریافت این نشان دارند.
بیش از ۵۰ رشته فعال صنایع دستی در استان
امروزه بیش از ۵۰ رشته صنایع دستی در آذربایجانغربی فعال است که از مهمترین آنها میتوان به قالیبافی، گلیمبافی، جاجیمبافی، سفال و سرامیک، نساجی سنتی، رودوزیهای سنتی، صنایع چرمی، هنرهای چوبی، صنایع دستی شیشهای، رنگرزی گیاهی و رفوگری اشاره کرد.
این تنوع کمنظیر نشان میدهد آذربایجانغربی نه تنها گنجینهای از هنرهای سنتی ایران است، بلکه ظرفیت بالایی برای توسعه اقتصادی، جذب گردشگر و گسترش صادرات غیرنفتی نیز در اختیار دارد.
۲۰ خرداد روز جهانی صنایع دستی، فرصتی برای پاسداشت هنرمندانی است که با دستان خود، فرهنگ و هویت ایرانی را به جهان معرفی میکنند.