اکرم امینی ـ گروه خودرو: شیرینترین هدیه توافق هستهای حاصل شده میان ایران و کشورهای ۱+۵ برای مردم در حوزه حملونقل هوایی، شاید حضور هواپیماهایی جوانتر و پروازهایی دلچسبتر باشد.
از سوی دیگر برخی کارشناسان معتقدند مشکلات صنعت هوانوردی ایران بیش از اینکه ناشی از تحریمها باشد، ریشههای داخلی دارد. بنابراین در دوران پساتحریم، صنعت هوانوردی نیازمند تصحیح بینش و ساختار مدیریتی است.
رفع تحریم هواپیمایی، خبر خوشی است که در یکی از بندهای برنامه جامع اقدام مشترک ایران و ۱+۵ (برجام) بهطور صریح بر آن تاکید شده است. در این بند آمده است: «برای اولین بار پس از ۳ دهه تحریم غیرعادلانه، ممنوعیت خرید هواپیمای مسافربری مرتفع و امکان بازسازی ناوگان هوایی کشور و ارتقای ایمنی پروازها فراهم خواهد شد.» براساس این برنامه «با لغو ممنوعیت خرید و اجاره هواپیماهای مسافربری از طریق صدور مجوزهای لازم توسط امریکا، امکان خریداری هواپیماهای مسافری امریکایی و اروپایی و نوسازی ناوگان هوایی ایران و ارتقای ایمنی و کارآمدی صنعت هوانوردی کشور فراهم خواهد شد.»
با توجه به آنچه مسئولان از سالهای پیش گفتهاند و شنیدهایم، بهنظر میرسد خرید هواپیما و نوسازی ناوگان، همواره مهمترین اولویت صنعت هوانوردی کشور برای روزگار بعد از تحریم عنوان شده است. عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی به تازگی و در جریان مذاکرات هستهای از چانهزنی با منابع دست اول تامین هواپیما در سطح جهانی، خبر داد. وی افزود: ناوگان هوایی کنونی در شأن ملت ایران نیست و باید سرمایهگذاری عمدهای در این زمینه انجام شود.
منصور آرامی، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی نیز معتقد است، بخشی از لغو تحریمها شامل صنعت هوانوردی و مسائل مربوط به ناوگان هوایی است. به گفته وی، نوسازی ناوگان هوایی یکی از پیامدهای مثبت توافق هستهای است. به اعتقاد وی دسترسی آسان به بازارهای بینالمللی، خرید هواپیما و تامین قطعات موردنیاز آن، از اقدامات مهمی است که در حوزه حملونقل هوایی و در دوران پس از تحریم میتوان انجام داد. همچنین تهیه همه قطعات مورد نیاز سیستمهای ناوبری، دستاورد مثبت دیگری از لغو تحریم است.
صنعت هوانوردی متولی ندارد
نماینده مردم بندرعباس، قشم، حاجیآباد، ابوموسی و خمیر در مجلس شورای اسلامی به صمت گفت: در کنار لغو تحریمها، لازم است در بخش مدیریت صنعت هوانوردی به خوبی عمل کنیم، زیرا رفع تحریمها به تنهایی نمیتواند مشکلات صنعت را برطرف کند. آرامی به مسئله مدیریت بهعنوان یکی از عوامل شکلگیری مشکلات صنعت هوانوردی اشاره کرد و افزود: حتی اگر هواپیماهای نو و قطعات مورد نیاز با استانداردهای بالا در اختیار داشته باشیم اما مدیریت صحیح وجود نداشته باشد، در زمینههایی مانند خدماتدهی ایرلاینها و جابهجایی مسافران، پیشرفتی حاصل نمیشود. آرمان بیات، کارشناس صنعت هوانوردی نیز همسو با این سخن، به استعفای یک هفته پیش رییس سازمان هواپیمایی اشاره کرد و به صمت گفت: تحریم در بازهای از زمان لغو میشود که سازمان هواپیمایی کشوری چالشبرانگیزترین روزهای حیات ۶۹ ساله خود را میگذراند و هنوز رییس خود را برای برنامهریزی سیاستهای پس از تحریم نمیشناسد؛ سوال این است که در این شرایط کدام تحریم میتواند از بیتدبیری بدتر باشد؟
بیات ادامه داد: برخی فرآیندهای چالشبرانگیز در کشور همراه با تحریمها موجب شده است ایران در صنعت هوانوردی، ضریب رشد بسیار کندتری نسبت به سایر کشورها بهویژه کشورهای منطقه داشته باشد. از سوی دیگر تحریمها بهویژه در ۸ تا ۱۰ سال اخیر، صدمههای نامطلوبی بر پیکره صنعت هوانوردی وارد کرد که بیشترین آن افزایش هزینه و زمان بود.
آیا مشکل با واردات هواپیما حل میشود؟
در شرایط مشکلات داخلی و تحریم، ایران توانست هواپیما، قطعات، موتور و قطعههای لازم را وارد کند اما محدودیتهای موجود و نبود ارتباط مستقیم با فروشنده، کشور را از پشتیبانیهای بعدی محروم میکرد تا جایی که فعالان این حوزه برای دور زدن تحریم و انتقال هواپیما، دست به دامن دیگر کشورها به ویژه کشورهای در حال توسعه و بلوک شرق شده و هزینههای بسیاری در این زمینه پرداخت شد.
همچنین این روند باعث شد برنامهریزی پشتیبانی فنی از نظر زمان دچار چالش شود. بیات با بیان این مطلب، تاکید کرد که در این شرایط لغو یکباره تحریمهای بینالمللی تنها یک روی سکه است و رفعکننده چالشها نخواهد بود زیرا نگاه مدیران امروز حملونقل هوایی ایران یک نگاه تجاری است، در حالی که این بینش باید یک نگاه بازرگانی باشد. به باور وی، تغییر این نگرش نیازمند اصلاحات بنیادی در نظام مدیریت هوانوردی ایران است که در این میان اصلاح قانون هواپیمایی کشوری (مصوب ۱۳۲۸) و در ادامه مقرراتزدایی و سهولت در آییننامهها و دستورالعملهای مربوط میتواند موثر باشد.
حملونقل هوایی؛ نیازمند تغییر نگرش
آنطور که این کارشناس هوانوردی توضیح میدهد، در حملونقل هوایی- تجاری، فروش صندلی به هر قیمتی معنی پیدا میکند که پروازهای چارتری مصداق آن است. وی معتقد است، در چنین روشی کیفیت جای خود را به تجارت میدهد و این شیوه باعث شده ایرلاینهای ایران با مسافران ارتباط مستقیم نداشته باشند، درحالیکه در مدیریت حملونقل هوایی جهان، بینش بازرگانی حاکم است و رشد اقتصادی شرکتهای هواپیمایی بر اساس تکریم به نیاز مسافر است.
بیات معتقد است، در اینباره سازمان هواپیمایی کشوری به عنوان بخش حاکمیتی صنعت هوانوردی نمیتواند تغییرات عمده انجام دهد زیرا بیشتر شرکتهای هواپیمایی متعلق به بخش خصوصی هستند و این بخش به صورت مدیریت درآمد هزینه اداره میشود. به باور وی، اگر سازمان هواپیمایی کشوری به سوی تقویت ساختاری قدم بردارد و حاکمیت و نظارت را سمت حمایت و هدایت ارتقا دهد، میتواند نظام تحول حملونقل هوایی را در بازه زمانی مشخص اجرایی کند و در این شرایط است که ارزش لغو تحریم مشخص خواهد شد. لغو تحریمها، تنها راه حل مشکلات نیست؛ بیات با تاکید بر این مطلب افزود: اهمیت تغییر نگرشها و رفع سوءمدیریتها و اصلاح نظام حاکمیتی و ساختاری و مقرراتزدایی و بازنگری قانون هواپیمایی کشوری حتی از تحریم مهمتر است. وی ادامه داد: شکوفایی صنعت هوانوردی و بهرهمندی از امتیازات لغو تحریم، تنها به پویایی سازمان هواپیمایی و نشاط در تفکر و مدیریت ایرلاینها بستگی دارد.
لغو تحریم؛ فرصت درخشانی برای بهبود وضعیت ایرانایر
خروج از انزوای سیاست خارجی و لغو تحریمهای صنعت هوانوردی ایران، فرصتی درخشان برای شرکت هواپیمایی ملی ایران ایجاد کرده است زیرا نظام ساختاری و حقوقی این شرکت بینالمللی در سطح استاندارد جهانی است و سالها یکی از بهترین و امنترین شرکتهای هواپیمایی دنیا بوده و دلیل اصلی آن همین نظام ساختاری هواپیمایی جمهوری اسلامی است که اگر از فرآیندهای سازمانی پیچیده فاصله بگیرد و بهسازی سرمایههای انسانی را در دستور کار قرار دهد، این ظرفیت در آن وجود دارد که بار دیگر به اقتدار نزدیک شود. بیات گفت: سرمایهگذاری دولت در این شرکت هواپیمایی مبتنی بر مدیریت بر پایه اصول بازرگانی و بهرهگیری از ناوگان مناسب، رقبای داخلی را به تکاپو میاندازد. آنها یا مجبور خواهند شد برای ادامه حیات، کیفیت و کمیت خود را افزایش دهند یا بهخاطر ناتوانی در رقابت از میدان خارج میشوند که هر ۲ وضعیت برای حملونقل هوایی ایران مفید است.
نقش سازمان هواپیمایی در توسعه اقتصاد ایرلاینها
اگرچه خرید و واردات هواپیما از گامهایی اساسی است که بعد از لغو تحریم برداشته خواهد شد، اما بیات معتقد است در حالحاضر هیچکدام از ایرلاینهای غیردولتی (بخش غالب ایرلاینها) نقدینگی لازم برای نوسازی و بهسازی ناوگان را ندارند و اگر تسهیلات مالی هم به آنها تعلق گیرد، توان تامین تضمینهای لازم را ندارند. از سوی دیگر ضمانتی وجود ندارد که در صورت دریافت تسهیلات، آن را در خرید هواپیما هزینه کنند. به گفته وی، در اینجا نقش مهم سازمان هواپیمایی پررنگ میشود و این سازمان با تعریف سازوکارهای لازم با همراهی دیگر نهادها نقش حمایت، هدایت، نظارت و حاکمیت را اجرا خواهد کرد. آنطور که این کارشناس صنعت هوانوردی یادآوری میکند، اصلاح ساختار حاکمیت هوانوردی، مقرراتزدایی، ارائه تخفیفهای خدمات عملیات هوانوردی و فرودگاهی و درآمدزایی دولت با خدمات حداکثری پروازی، معافیت از مالیات و عوارض گمرکی از دیگر مواردی است که شیرینی لغو تحریمهای بینالمللی صنعت هواپیمایی ایران را دوچندان خواهد کرد زیرا در چنین شرایطی است که از رشد منفی خارج شده و به سمت رشد مثبت در هوانوردی حرکت خواهیم کرد.