چای یکی از نوشیدنی‌هایی است که میلیون‌ها نفر در گوشه و کنار جهان هر روز مصرف می‌کنند؛ اما آیا این عادت روزانه واقعاً برای بدن مفید است یا فقط بخشی از فرهنگ و ذائقه ماست؟ مطالعات علمی در سال‌های اخیر پاسخ ساده‌ای برای این پرسش ندارند، اما شواهد نشان می‌دهند چای معمولی ممکن است بیش از آنچه تصور می‌کنیم با سلامت بدن ارتباط داشته باشد.
به گزارش سیناپرس، چای سیاه، چای سبز و برخی انواع دیگر چای واقعی، همگی از گیاه Camellia sinensis تهیه می‌شوند و تفاوت اصلی آنها بیشتر به شیوه فرآوری برگ‌ها مربوط است. این گیاه حاوی ترکیباتی مانند پلی‌فنول‌ها، کاتچین‌ها، تئافلاوین‌ها، کافئین و ال-تئانین است. همین ترکیبات باعث شده‌اند دانشمندان اثر احتمالی چای را بر قلب، فشار خون، عملکرد مغز و برخی شاخص‌های متابولیک بررسی کنند.
در این میان اما یک نکته مهم وجود دارد: مشاهده اینکه چای‌نوش‌ها وضعیت سلامت بهتری دارند، لزوماً به معنای آن نیست که چای باعث این وضعیت شده است. افرادی که چای می‌نوشند ممکن است از نظر رژیم غذایی، فعالیت بدنی، وضعیت اقتصادی یا عادت‌های دیگر نیز با افراد غیرچای‌نوش متفاوت باشند. به همین دلیل، کارآزمایی‌های انسانی برای بررسی اثر مستقیم چای اهمیت ویژه‌ای دارند.
یکی از زمینه‌هایی که شواهد نسبتاً قابل توجهی درباره آن وجود دارد، فشار خون است. متاآنالیز ۲۵ کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده با مجموع ۱۴۷۶ شرکت‌کننده در سال ۲۰۱۴ نشان داد مصرف طولانی‌تر چای سیاه یا سبز با کاهش متوسط حدود ۱٫۸ میلی‌متر جیوه در فشار سیستولیک و ۱٫۴ میلی‌متر جیوه در فشار دیاستولیک همراه بوده است؛ البته این اثر چندان بزرگ نیست و در مصرف کوتاه‌مدت مشاهده نشد.
مرور نظام‌مند و متاآنالیز دیگری که در سال ۲۰۲۰ انجام شد و پنج کارآزمایی با ۴۰۸ فرد مبتلا به فشار خون بالا یا در معرض آن را بررسی کرد، کاهش بیشتری را گزارش کرد؛ اما خود پژوهشگران به تفاوت میان مطالعات و محدودیت حجم نمونه اشاره کردند. در مقابل، مرور دیگری از ۱۴ کارآزمایی و ۷۹۸ نفر اثر معناداری بر فشار خون و چربی‌های خون پس از چهار تا ۲۴ هفته پیدا نکرد. بنابراین نمی‌توان چای را جایگزین داروی فشار خون یا درمان پزشکی دانست.
در مطالعات جمعیتی نیز ارتباط‌هایی میان مصرف چای و سلامت بهتر دیده شده است. پژوهشی که مؤسسه ملی سرطان آمریکا و دانشگاه نورث‌وسترن در سال ۲۰۲۲ با استفاده از اطلاعات ۴۹۸ هزار و ۴۳ نفر در UK Biobank انجام دادند، نشان داد مصرف دو فنجان یا بیشتر چای در روز با کاهش نسبی مرگ‌ومیر همراه بود. اما این یک مطالعه مشاهده‌ای بود؛ بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که چای به‌تنهایی موجب افزایش طول عمر شده است.
یافته های یک پژوهش در سال ۲۰۲۴ نیز با بررسی ۳۸ مجموعه داده از مطالعات آینده‌نگر و نزدیک به ۱٫۹۶ میلیون نفر، ارتباط مصرف بیشتر چای با کاهش مرگ‌ومیر کلی و مرگ‌ومیر قلبی‌عروقی را گزارش کرد. بیشترین ارتباط برای مصرف متوسط چای دیده شد و مصرف بیشتر الزاماً با کاهش بیشتر خطر همراه نبود. نویسندگان تأکید کردند که برای اثبات رابطه علت و معلولی همچنان به پژوهش‌های دقیق‌تر نیاز است.
چای ممکن است از نظر عملکرد مغز نیز جالب باشد. مرور نظام‌مند و متاآنالیز سال ۲۰۲۵ که توسط پژوهشگران مؤسسه Rowett دانشگاه آبردین انجام شد، ۵۰ کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده را بررسی کرد. شواهد نشان داد ترکیب ال-تئانین و کافئین می‌تواند در کوتاه‌مدت بر برخی شاخص‌های توجه و عملکرد شناختی اثر مثبت داشته باشد؛ با این حال، نویسندگان تأکید کردند که برای تعمیم این نتایج به مصرف معمول چای در زندگی روزمره، مطالعات بیشتری لازم است.
باید توجه داشت علی رغم تمامی این موارد، تاثیرات چای برای همه افراد و در هر شرایطی یکسان نیست. یکی از نکات مهم، آهن است. پژوهشی انسانی در سال ۲۰۱۷ با حضور ۱۲ زن سالم نشان داد نوشیدن چای همراه با یک وعده غذایی حاوی آهن، جذب آهن غیرهِم را کاهش می‌دهد؛ اما فاصله یک‌ساعته میان غذا و چای این اثر را کمتر کرد. بنابراین افرادی که کمبود آهن دارند یا در معرض آن هستند، بهتر است درباره زمان مصرف چای با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند.
از سوی دیگر متخصصان تغذیه معتقدند ، نباید چای دم‌کرده معمولی را با عصاره‌ها و مکمل‌های غلیظ چای سبز یکی دانست. یافته های محققان نشان می دهد برخی عوارض کبدی عمدتاً با مصرف فرآورده‌های بسیار غلیظ و دوزهای بالای ترکیبات چای سبز ارتباط داشته‌اند، در حالی که چنین الگویی برای چای دم‌کرده معمولی مشاهده نشد.
درنهایت باید تاکید کرد پاسخ علمی به این پرسش که «آیا چای برای بدن مفید است؟» نه یک «بله» مطلق است و نه یک خیر . شواهد فعلی نشان می‌دهند مصرف معمول چای، به‌ویژه وقتی بدون مقدار زیادی شکر مصرف شود، می‌تواند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشد و احتمالاً با برخی پیامدهای مطلوب قلبی‌عروقی ارتباط دارد؛ اما هنوز نمی‌توان آن را یک ماده درمانی یا عامل قطعی افزایش طول عمر دانست. مقدار مصرف، نوع چای، زمان نوشیدن و شرایط سلامت فرد نیز اهمیت دارند. بنابراین شاید دقیق‌ترین تعبیر این باشد که چای می‌تواند یک انتخاب غذایی مناسب باشد، اما فواید آن نباید بیش از اندازه‌ای که شواهد علمی نشان می‌دهند، بزرگ‌نمایی شود.