یال شیر قارچی سفید و پرپشت است که به‌جای کلاهک، رشته‌های نرم و آویزان دارد. همین ظاهر که به یال شیر یا آبشاری یخ‌زده شبیه است، اسمش را ساخته است. این قارچ روی تنه درختان پهن‌برگ مثل بلوط و راش رشد می‌کند و نام علمی‌اش هریسیوم اریناسئوس (Hericium erinaceus) است.

در چین و ژاپن قرن‌هاست که یال شیر را هم می‌خورند و هم در طب سنتی به کار می‌برند. در چند سال اخیر هم به شکل پودر، کپسول و «قهوه قارچ» در بازار مکمل‌ها پرطرفدار شده است. ادعاها درباره‌اش زیاد است، از تقویت حافظه تا درمان زخم معده. اما کدام‌یک پشتوانه علمی دارد؟

خواص قارچ یال شیر از نگاه پژوهش‌ها

خواص قارچ یال شیر بیشتر به دو گروه از ترکیبات آن نسبت داده می‌شود. هریسنون‌ها بیشتر در خود قارچ هستند و اریناسین‌ها بیشتر در میسلیوم، یعنی رشته‌های ریشه‌مانندی که قارچ از آن‌ها بیرون می‌آید. در آزمایش‌های سلولی، این ترکیبات ساخت «فاکتور رشد عصبی» را بیشتر کرده‌اند. فاکتور رشد عصبی پروتئینی است که به رشد، ترمیم و زنده ماندن سلول‌های عصبی کمک می‌کند.

مشکل اینجاست که نتیجه آزمایش روی سلول یا موش، لزوماً در بدن انسان تکرار نمی‌شود. به همین دلیل باید شواهد را از هم جدا کرد. درباره یال شیر چند مطالعه انسانی کوچک داریم و تعداد زیادی مطالعه آزمایشگاهی و حیوانی.

یال شیر و حافظه؛ مهم‌ترین شواهد انسانی

معروف‌ترین مطالعه در ژاپن انجام شد. پژوهشگران ۳۰ نفر را بین ۵۰ تا ۸۰ سال انتخاب کردند که افت خفیف حافظه و تفکر داشتند. نیمی از آن‌ها قرص یال شیر گرفتند و نیمی دارونما، یعنی قرص بی‌اثر. گروه یال شیر روزانه حدود ۳ گرم پودر خشک قارچ مصرف می‌کرد.

بعد از ۸، ۱۲ و ۱۶ هفته، نمره آزمون ذهنی این گروه به‌طور معناداری بهتر از گروه دارونما بود. معنادار یعنی بعید بود این تفاوت تصادفی باشد. اما چهار هفته بعد از قطع مصرف، نمره‌ها دوباره پایین آمد. پس اثر احتمالی فقط تا زمانی دوام داشت که قارچ مصرف می‌شد.

در تایوان هم یک مطالعه آزمایشی و کوچک روی افراد مبتلا به آلزایمر خفیف انجام شد. شرکت‌کنندگان ۴۹ هفته کپسول میسلیوم یال شیر مصرف کردند که اریناسین زیادی داشت. نمره آزمون حافظه آن‌ها بهتر از گروه دارونما ماند. این نتیجه امیدوارکننده است، اما با یک مطالعه کوچک نمی‌شود یال شیر را درمان آلزایمر دانست.

درباره افراد سالم، نتایج یکدست نیست. در مطالعه‌ای دیگر، ۴۱ جوان سالم ۱۸ تا ۴۵ ساله شرکت داشتند. یک نوبت مصرف ۱٫۸ گرم عصاره یال شیر، فقط در یکی از چند آزمون سرعت پاسخ را بیشتر کرد. بعد از چهار هفته مصرف، استرسی که افراد حس می‌کردند کمی کمتر شد. با این حال این تفاوت آن‌قدر نبود که قطعی به حساب بیاید.

اثر یال شیر بر خلق‌وخو و اضطراب

در یک مطالعه ژاپنی، ۳۰ زن به مدت چهار هفته یا کلوچه حاوی یال شیر خوردند یا کلوچه معمولی. در گروه یال شیر، نمره افسردگی نسبت به قبل از شروع مصرف به‌طور معناداری کم شد. احساس اضطراب و بی‌قراری هم کمی کاهش داشت، اما این تفاوت قطعی نبود.

برخی مطالعات روی موش هم نتیجه مشابهی داشته‌اند. با این حال، یال شیر جایگزین داروی ضدافسردگی یا مشاوره نیست. اگر نشانه‌های افسردگی دارید، اول با پزشک یا روان‌شناس صحبت کنید.

معده و روده؛ کاربرد قدیمی با شواهد اندک

در طب سنتی چین، یال شیر بیشتر برای ناراحتی‌های معده به کار می‌رفت. در آزمایشگاه، عصاره آن جلوی رشد هلیکوباکتر پیلوری را گرفته است؛ باکتری‌ای که عامل اصلی زخم معده است. در مطالعات حیوانی هم از دیواره معده در برابر زخم محافظت کرده و باکتری‌های مفید روده را بیشتر کرده است.

یک بررسی اولیه انسانی هم روی افراد مبتلا به نوعی التهاب مزمن معده انجام شده است. در این بررسی، مصرف یال شیر با درد کمتر در بالای شکم همراه بود. این شواهد برای توصیه درمانی کافی نیست. زخم معده و عفونت هلیکوباکتر درمان دارویی مشخصی دارند که نباید کنار گذاشته شود.

قند خون، قلب و ایمنی؛ هنوز در مرحله آزمایشگاه

ادعاهای دیگر درباره یال شیر بیشتر از آزمایش روی سلول و حیوان می‌آیند:

• قند خون: برخی ترکیبات آن در آزمایشگاه جلوی کار آنزیمی را گرفته‌اند که کربوهیدرات‌ها را به قند تبدیل می‌کند.
• چربی خون و قلب: در مطالعات حیوانی، کلسترول و فشار خون کاهش داشته است.
• سیستم ایمنی: در موش‌ها، فعالیت ایمنی روده بیشتر شده است.
• سرطان: اثر ضدسرطانی فقط روی سلول‌های آزمایشگاهی و حیوان دیده شده و هیچ مطالعه انسانی آن را تأیید نکرده است.

یال شیر تازه، پودر یا کپسول؟

کسانی که تازه با قارچ یال شیر آشنا می‌شوند، معمولاً اول شکل تازه آن را در غذا امتحان می‌کنند. طعمش ملایم و کمی شیرین است و بافتش را به گوشت خرچنگ تشبیه می‌کنند. بهتر است آن را ورقه کنید و در تابه بپزید تا طلایی شود، چون یال شیر نیم‌پز ممکن است تلخ باشد.

پودر، کپسول و عصاره یال شیر هم در بازار هست، اما همه شبیه هم نیستند. برخی از خود قارچ ساخته می‌شوند و برخی از میسلیوم. ترکیب نهایی هم به شرایط پرورش، زمان برداشت و روش فرآوری بستگی دارد. هنوز مقدار مصرف تأییدشده‌ای برای مکمل یال شیر تعیین نشده و مقدارهای به‌کاررفته در مطالعات، توصیه رسمی نیست. اگر مکمل می‌خرید، محصولی را انتخاب کنید که مجوز سازمان غذا و دارو دارد و ترکیبش روی برچسب نوشته شده است.

عوارض یال شیر و کسانی که باید احتیاط کنند

یال شیر به‌عنوان غذا برای بیشتر افراد مشکلی ایجاد نمی‌کند. در مطالعات، عارضه‌ها معمولاً خفیف بودند؛ مثل ناراحتی معده، اسهال، حالت تهوع یا بثورات پوستی. واکنش حساسیتی شدید کم است، اما ممکن است رخ دهد. اگر بعد از مصرف دچار تنگی نفس، تورم صورت و گلو یا کهیر شدید، مصرف را قطع کنید و فوراً به پزشک مراجعه کنید.

این گروه‌ها پیش از مصرف مکمل یال شیر باید با پزشک یا داروساز مشورت کنند:

• افراد حساس به قارچ یا کپک: احتمال واکنش حساسیتی در آن‌ها بیشتر است.
• زنان باردار و شیرده و کودکان: اطلاعات کافی درباره ایمنی مکمل یال شیر در این گروه‌ها وجود ندارد.
• افراد دیابتی: یال شیر ممکن است قند خون را پایین بیاورد. همراه داروهایی مثل متفورمین یا انسولین، قند خون باید دقیق‌تر کنترل شود.
• مصرف‌کنندگان داروهای ضدانعقاد: همراه آسپرین یا کلوپیدوگرل ممکن است خطر کبودی و خونریزی بیشتر شود.
• کسانی که جراحی در پیش دارند: بهتر است مصرف مکمل را دست‌کم دو هفته پیش از عمل قطع کنند.

یال شیر را گاهی در جنگل هم می‌شود دید، اما قارچ وحشی را بدون تشخیص کارشناس نخورید.

خلاصه شواهد درباره خواص قارچ یال شیر

جمع‌بندی

یال شیر قارچ خوراکی خوش‌طعمی است و گنجاندن آن در غذا برای بیشتر افراد مشکلی ندارد. شواهد انسانی درباره خواص قارچ یال شیر برای حافظه و خلق‌وخو امیدوارکننده اما محدود است. مطالعات کوچک و کوتاه‌مدت‌اند و نتایجشان همیشه تکرار نشده است. ادعاهایی مثل درمان آلزایمر، دیابت یا سرطان هنوز مطالعه انسانی قابل اتکایی ندارند. اگر قصد مصرف مکمل آن را دارید، به‌خصوص وقتی دارو مصرف می‌کنید، پیش از شروع با پزشک یا داروساز مشورت کنید.