خبرگزاری حوزه | معمولاً «دشمن» را موجودی بیرون از خود می‌پنداریم؛ کسی در آن سوی مرز، با پرچمی متفاوت و نیتی خصمانه است ؛ که البته حقیقتی غیر قابل کتمان است و وجود دارد و باید مستقل به آن پرداخت.

اما قرآن و سنت عرفانی اسلامی، این تصور را به چالشی عمیق می‌کشانند: خطرناک‌ترین دشمن، نه آنکه در بیرون کمین کرده، بلکه آن است که در درون، در لباس دوست، نشسته است.

دشمن در آینه قرآن

قرآن کریم واژه «عدو» را نه فقط برای دشمنان بیرونی، بلکه برای نیروهایی به کار می‌برد که در نزدیک‌ترین لایه‌های وجود انسان فعال‌اند. بررسی‌های قرآنی نشان می‌دهد که دشمن در این کتاب آسمانی به پنج دسته اصلی تقسیم می‌شود: شیطان، نفس اماره، مشرکان و کافران، منافقان، و یهودیان. اما این تقسیم‌بندی ظاهری، لایه‌ای عمیق‌تر را پنهان می‌کند.

قرآن درباره شیطان می‌فرماید: «إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»؛ شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن بگیرید (فاطر، ۶). این تعبیر عجیب است: چرا باید کسی را که دشمن است، «دشمن گرفت»؟ گویی قرآن هشدار می‌دهد که دشمنی شیطان آن‌قدر نرم و تدریجی است که انسان ممکن است آن را جدی نگیرد. شیطان دشمنی «مبین» است، اما این «آشکار بودن» به معنای قابل مشاهده بودن نیست (البته بحث در این مسئله مفصل است ) ؛ بلکه به این معناست که دشمنی‌اش در متن دین و وحی آشکار شده است، هرچند خودش نامرئی باشد.

از این هم فراتر، قرآن نفس انسان را دشمن معرفی می‌کند: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ»؛ همانا نفس پیوسته به بدی فرمان می‌دهد (یوسف، ۵۳). این دشمن، بیرونی نیست. در همان جایی است که انسان «خود» را تعریف می‌کند

عرفان ؛ دشمنی که «خود» نام دارد

سنت عرفانی اسلامی، این نگاه قرآنی را تا عمق بیشتری بسط می‌دهد. مولوی و جامی، هر دو، نفس را دشمن درونی و پنهان انسان برشمرده‌اند و آن را به سگ پنهان، مار و اژدها تشبیه کرده‌اند. جامی می‌گوید:

نفس تو دشمن درونی تو

مابقی دشمن برونی تو

گر شود دشمن درونی نیست

باکی از دشمن برونی نیست

نفس اگر نیست در درون باقی

چه غم از دشمنان آفاقی

(جامی ؛ هفت اورنگ ؛ سلسلةالذهب ؛ دفتر اول)

این بیت، فشرده‌ای از یک بینش عرفانی است: وقتی دشمن بیرونی به سراغ انسان می‌آید، در به روی او باز است، چون دشمن درونی از پیش در خانه نشسته است. مولوی نفس را به سگ تشبیه می‌کند که «چون سگان خفته در کمین» است و در لحظه غفلت، «پوست بر من چو پوستین بدرند».

این تشبیه‌ها تصادفی نیستند. در ادبیات عرفانی، نفس اماره نه یک «چیز» بد، بلکه یک نیرو است که اگر مهار نشود، انسان را به بردگی می‌کشد. امام صادق(علیه السلام) به مردی فرمودند:

«اِجعَل قَلبَکَ قَرِیناً بِرّاً وَ وَلَداً وَاصِلاً وَ اجعَل عِلمَکَ وَالِداً تَبِعَهُ وَ اجعَل نَفسَکَ عَدُوّاً تُجَاهِدُهُ وَ اجعَل مَا لَکَ عَارِیَةً تَرُدُّهَا»(وسائل الشیعه ج 15 ؛ ص 162)؛ (قلب خود را رفیق و همنشین نیک و فرزند رسیده [و صالح] قرار ده، و علم خود را پدری که متابعتش می کنی قرار ده، و نفس خود را دشمنی که با آن مجاهدت می کنی قرار ده، و آنچه از اموال و غیره به دست تو است عاریتی قرار ده که[به صاحب اصلیش] رد خواهی کرد). این توصیه، یک استراتژی عملی است: رابطه انسان با نفس خود باید آگاهانه و مبتنی بر مرزبندی باشد، نه مبتنی بر اعتماد ساده‌لوحانه.

چرا دشمن درونی خطرناک‌تر است؟

قرآن منافقان را دشمنان اصلی معرفی می‌کند:

«هُمُ الْعَدُوُّ فَاخْذَرْهُمْ»؛ آنان دشمن‌اند، پس از آنان بپرهیز (منافقون، ۴)

. چرا منافق، خطرناک‌تر از کافر آشکار است؟ زیرا منافق در لباس دوست ظاهر می‌شود. همین منطق در سطح فردی نیز برقرار است: نفس اماره «در لباس دوست» ظاهر می‌شود؛ خواسته‌هایش را به نام «من» مطرح می‌کند و انسان به سختی می‌تواند مرز میان «من» و «خواسته‌های نفسانی من» را تشخیص دهد.

در تحلیل مکتب عرفان، این نکته را برجسته می‌کنند که در مسئله تزکیه نفس، با «خود» که در عربی «نفس» نامیده می‌شود مبارزه می‌شود و نفس به عنوان یک دشمن درونی تلقی می‌گردد. این یک پارادوکس است: انسان باید با خودش بجنگد، اما نه برای نابودی خود، بلکه برای اینکه «خودِ اصیل» را از چنگ «خودِ نفسانی» آزاد کند.

حجت‌الاسلام رسول ملکیان اصفهانی