پژوهشگران دانشگاه اولو در فنلاند با بررسی دادههای بیش از ۲۲۰۰ نفر، شواهد تازهای درباره ارتباط مصرف معمول قهوه با ترکیب بدن، شاخصهای متابولیک و هورمونهای جنسی ارائه کردهاند. یکی از یافتههای جالب این مطالعه این بود که اگرچه شاخص توده بدنی یا BMI افراد با میزان مصرف متفاوت قهوه تفاوت چشمگیری نداشت، مصرف بیشتر قهوه با چربی کل کمتر، چربی احشایی کمتر و توده عضلانی اسکلتی بیشتر همراه بود. به بیان سادهتر، دو فرد ممکن است BMI مشابهی داشته باشند، اما فردی که قهوه بیشتری مصرف میکند، در این مطالعه بهطور متوسط چربی بدنی کمتری، بهویژه چربی اطراف اندامهای داخلی، و عضله بیشتری داشته است. پژوهشگران همچنین در هر دو جنس دریافتند مصرف بیشتر قهوه با کاهش سطح برخی اسیدهای آمینه شاخهدار (BCAA) در خون ارتباط دارد. افزایش مزمن این ترکیبات پیشتر با مقاومت به انسولین و افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ مرتبط دانسته شده است.
تفاوت در پاسخ هورمونی زنان و مردان
تفاوتهای هورمونی، بهویژه در مردان، از برجستهترین یافتههای این تحقیق بود. در مردانی که قهوه بیشتری مصرف میکردند، الگوی مطلوبتری از گلوکز و انسولین مشاهده شد. همچنین سطح تستوسترون کل و تستوسترون زیستفراهم و نیز مقدار گلوبولین متصلشونده به هورمونهای جنسی (SHBG) بالاتر بود. در مقابل، سطح تستوسترون آزاد و «شاخص آندروژن آزاد» اندکی پایینتر گزارش شد. در زنان، ارتباطهای هورمونی محدودتر بود و عمدتا با افزایش SHBG و کاهش برخی شاخصهای آندروژن آزاد مشخص میشد. لوکا وروئست، نویسنده اصلی مطالعه و پژوهشگر دکتری دانشگاه اولو، میگوید: «قهوه هر روز توسط میلیونها نفر مصرف میشود، اما هنوز درباره ارتباط آن با متابولیسم و هورمونهای بدن اطلاعات شگفتآور کمی داریم.» به گفته او، آنچه در این مطالعه جلب توجه کرد، وجود یک الگوی هورمونی مشخص بود که حتی پس از در نظر گرفتن BMI و عوامل مرتبط با سبک زندگی نیز مشاهده شد و بخشی از این ارتباطها در زنان و مردان متفاوت بود.
آیا قهوه واقعا باعث این تغییرات میشود؟
البته نتایج این پژوهش به معنای اثبات اثر مستقیم قهوه بر کاهش چربی بدن یا تغییر هورمونها نیست. این مطالعه از نوع مشاهدهای است؛ بنابراین پژوهشگران تنها توانستهاند ارتباط میان مصرف قهوه و این شاخصهای زیستی را شناسایی کنند، نه رابطه علت و معلولی را.
برای مثال، ممکن است افرادی که بیشتر قهوه مینوشند، از جنبههای دیگری نیز با سایر افراد تفاوت داشته باشند؛ عواملی که میتوانند بر ترکیب بدن یا وضعیت متابولیک آنها اثر بگذارند. این تحقیق در کشوری انجام شده که یکی از بالاترین میزانهای مصرف قهوه در جهان را دارد. در فنلاند، میانگین مصرف سالانه قهوه حدود ۱۱.۸ کیلوگرم به ازای هر نفر گزارش میشود. پژوهشگران معتقدند یافتههای جدید میتواند زمینهای برای تحقیقات آینده فراهم کند تا مشخص شود آیا خود قهوه واقعا باعث ایجاد این تغییرات زیستی میشود یا ترکیبات خاص موجود در آن مسئول این ارتباطها هستند.
∎
تفاوت در پاسخ هورمونی زنان و مردان
تفاوتهای هورمونی، بهویژه در مردان، از برجستهترین یافتههای این تحقیق بود. در مردانی که قهوه بیشتری مصرف میکردند، الگوی مطلوبتری از گلوکز و انسولین مشاهده شد. همچنین سطح تستوسترون کل و تستوسترون زیستفراهم و نیز مقدار گلوبولین متصلشونده به هورمونهای جنسی (SHBG) بالاتر بود. در مقابل، سطح تستوسترون آزاد و «شاخص آندروژن آزاد» اندکی پایینتر گزارش شد. در زنان، ارتباطهای هورمونی محدودتر بود و عمدتا با افزایش SHBG و کاهش برخی شاخصهای آندروژن آزاد مشخص میشد. لوکا وروئست، نویسنده اصلی مطالعه و پژوهشگر دکتری دانشگاه اولو، میگوید: «قهوه هر روز توسط میلیونها نفر مصرف میشود، اما هنوز درباره ارتباط آن با متابولیسم و هورمونهای بدن اطلاعات شگفتآور کمی داریم.» به گفته او، آنچه در این مطالعه جلب توجه کرد، وجود یک الگوی هورمونی مشخص بود که حتی پس از در نظر گرفتن BMI و عوامل مرتبط با سبک زندگی نیز مشاهده شد و بخشی از این ارتباطها در زنان و مردان متفاوت بود.
آیا قهوه واقعا باعث این تغییرات میشود؟
البته نتایج این پژوهش به معنای اثبات اثر مستقیم قهوه بر کاهش چربی بدن یا تغییر هورمونها نیست. این مطالعه از نوع مشاهدهای است؛ بنابراین پژوهشگران تنها توانستهاند ارتباط میان مصرف قهوه و این شاخصهای زیستی را شناسایی کنند، نه رابطه علت و معلولی را.
برای مثال، ممکن است افرادی که بیشتر قهوه مینوشند، از جنبههای دیگری نیز با سایر افراد تفاوت داشته باشند؛ عواملی که میتوانند بر ترکیب بدن یا وضعیت متابولیک آنها اثر بگذارند. این تحقیق در کشوری انجام شده که یکی از بالاترین میزانهای مصرف قهوه در جهان را دارد. در فنلاند، میانگین مصرف سالانه قهوه حدود ۱۱.۸ کیلوگرم به ازای هر نفر گزارش میشود. پژوهشگران معتقدند یافتههای جدید میتواند زمینهای برای تحقیقات آینده فراهم کند تا مشخص شود آیا خود قهوه واقعا باعث ایجاد این تغییرات زیستی میشود یا ترکیبات خاص موجود در آن مسئول این ارتباطها هستند.