به گزارش ایرنا، کبد چرب در سالهای اخیر به یکی از شایعترین بیماریهای غیرواگیر در کشور تبدیل شده است؛ بیماریای که اگرچه در بسیاری از موارد بدون علامت است، اما در صورت بیتوجهی میتواند زمینهساز التهاب، فیبروز، سیروز و حتی نارسایی کبد شود.
شیوع بالای این بیماری، ضرورت آگاهی مردم نسبت به عوامل خطر، راههای پیشگیری و اهمیت اصلاح سبک زندگی را دوچندان کرده است. در همین خصوص، خبرنگار ایرنا گفتوگویی تفصیلی با دکتر «سمانه حذیفی»، متخصص داخلی، فوق تخصص گوارش و کبد بالغین و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند انجام داده است که در ادامه میخوانید.
ایرنا: ابتدا بفرمایید کبد چرب چیست و چرا سلامت این عضو تا این اندازه اهمیت دارد؟
دکتر حذیفی: کبد یکی از بزرگترین و مهمترین اندامهای بدن است و تقریباً به صورت شبانهروزی در حال فعالیت است. بسیاری از عملکردهای آن به گونهای انجام میشود که افراد متوجه آن نمیشوند، اما نقش بسیار حیاتی در حفظ سلامت بدن دارد.
از جمله وظایف کبد میتوان به دفع سموم از بدن، متابولیسم و دفع داروهای اضافی، ذخیره انرژی، ذخیره چربیها و کربوهیدراتها و تنظیم بسیاری از فرآیندهای سوختوساز اشاره کرد. بنابراین هرگونه اختلال در عملکرد این عضو میتواند سلامت بخشهای مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد.
به طور طبیعی مقدار کمی چربی در سلولهای کبد وجود دارد، اما زمانی که میزان این چربی افزایش پیدا کند، بیماری کبد چرب ایجاد میشود. از نظر علمی، اگر بیش از پنج درصد وزن کبد را چربی تشکیل دهد، فرد مبتلا به کبد چرب محسوب میشود.
ایرنا: کبد چرب چگونه درجهبندی میشود؟
دکتر حذیفی: این بیماری بر اساس میزان تجمع چربی در کبد به سه درجه یا گرید تقسیم میشود. در گرید یک، حدود پنج تا ۳۰ درصد کبد دچار تجمع چربی شده است.
در گرید دو، میزان تجمع چربی بین ۳۰ تا ۶۰ درصد قرار دارد. گرید سه نیز شدیدترین مرحله بیماری است و زمانی مطرح میشود که بیش از ۶۰ درصد بافت کبد دچار تجمع چربی شده باشد. طبیعی است که هرچه درجه بیماری بالاتر باشد، احتمال آسیب به سلولهای کبدی و بروز عوارض نیز بیشتر خواهد بود.
ایرنا: این بیماری تا چه اندازه در جامعه شایع است؟
دکتر حذیفی: کبد چرب از بیماریهای بسیار شایع محسوب میشود. مطالعات متعددی که در کشورهای مختلف و همچنین در استانهای مختلف ایران از جمله فارس و استانهای شمالی انجام شده، نشان میدهد حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد افراد جامعه به این بیماری مبتلا هستند.
به عبارت دیگر، میتوان گفت تقریباً از هر چهار نفر یک نفر درجاتی از کبد چرب را دارد. این آمار نشان میدهد که موضوع تنها یک مشکل فردی نیست، بلکه به یک مسئله مهم سلامت عمومی تبدیل شده و نیازمند برنامهریزی، آموزش و فرهنگسازی گسترده است.
لازم است مردم با عوامل ایجادکننده بیماری، راههای پیشگیری، علائم هشداردهنده و زمان مراجعه به پزشک آشنا شوند، زیرا شیوع بالای بیماری اهمیت توجه به آن را دوچندان کرده است.
ایرنا: چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به کبد چرب قرار دارند؟
دکتر حذیفی: مهمترین گروه، افرادی هستند که اضافه وزن یا چاقی دارند، بهویژه کسانی که دچار چاقی شکمی هستند. یکی از معیارهای تشخیص چاقی شکمی، اندازه دور کمر است. اگر دور کمر در آقایان بیش از ۹۴ سانتیمتر و در خانمها بیش از ۸۰ سانتیمتر باشد، احتمال ابتلا به کبد چرب افزایش پیدا میکند.
گروه بعدی، بیماران مبتلا به دیابت نوع دو هستند. در این افراد مقاومت به انسولین وجود دارد؛ یعنی بدن انسولین تولید میکند اما سلولها پاسخ مناسبی به آن نمیدهند. همین مقاومت به انسولین یکی از عوامل اصلی تجمع چربی در کبد محسوب میشود.
افرادی که چربی خون، بهویژه تریگلیسیرید بالا دارند نیز بیشتر از سایر افراد در معرض ابتلا قرار دارند. همچنین بیماران مبتلا به فشار خون بالا نیز جزء گروههای پرخطر محسوب میشوند. در واقع مجموعه این بیماریها در قالب «سندرم متابولیک» شناخته میشوند. فردی که همزمان اضافه وزن، دیابت، فشار خون یا چربی خون بالا دارد، بیش از دیگران مستعد ابتلا به کبد چرب است.
در خانمها نیز ابتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک میتواند احتمال بروز کبد چرب را افزایش دهد.
ایرنا: آیا سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی نیز در بروز این بیماری نقش دارند؟
دکتر حذیفی: بله، در برخی افراد زمینه ژنتیکی نقش مهمی دارد. اگر در خانواده فرد سابقه نارسایی کبد ناشی از کبد چرب وجود داشته باشد، احتمال ابتلای سایر اعضای خانواده نیز افزایش پیدا میکند.
همچنین برخی مطالعات نشان دادهاند تغییرات ژنتیکی خاص میتواند حتی در افرادی که اضافه وزن ندارند نیز زمینه ایجاد کبد چرب را فراهم کند.
ایرنا: برخی افراد پس از کاهش وزن شدید نیز دچار کبد چرب میشوند. علت چیست؟
دکتر حذیفی: کاهش وزن اصولی یکی از بهترین راههای درمان کبد چرب است، اما اگر کاهش وزن بسیار سریع اتفاق بیفتد، ممکن است در کوتاهمدت زمینه تشدید تجمع چربی در کبد ایجاد شود.
این موضوع در افرادی که جراحی چاقی انجام میدهند و در مدت کوتاهی ۴۰ تا ۵۰ کیلوگرم وزن کم میکنند یا افرادی که رژیمهای بسیار سخت و غیراصولی میگیرند، ممکن است مشاهده شود. البته باید توجه داشت که این وضعیت معمولاً موقتی است و در ادامه، کاهش وزن اصولی به بهبود کبد چرب کمک میکند.
توصیه ما این است که کاهش وزن به صورت تدریجی انجام شود؛ یعنی افراد بیش از نیم تا یک کیلوگرم در هفته وزن کم نکنند. این میزان کاهش وزن، هم ایمنتر است و هم احتمال ایجاد عوارض را کاهش میدهد.
ایرنا: با توجه به اینکه از سبک زندگی به عنوان مهمترین عامل ایجاد کبد چرب نام بردید، تغذیه چه نقشی در ابتلا به این بیماری دارد؟
دکتر حذیفی: بدون تردید مهمترین عامل قابل اصلاح در ایجاد و درمان کبد چرب، سبک زندگی و بهویژه تغذیه است. امروزه بسیاری از افراد به دلیل کمتحرکی، استفاده از غذاهای پرکالری، مصرف زیاد چربی و کربوهیدرات و کاهش فعالیت بدنی در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند.
فردی که بیشتر ساعات روز را به صورت نشسته سپری میکند، فعالیت بدنی کافی ندارد و در عین حال از غذاهای پرچرب، فستفودها، شیرینیها و مواد غذایی پرکالری استفاده میکند، به تدریج دچار اضافه وزن و تجمع چربی در کبد میشود.
به همین دلیل، نخستین توصیه ما به بیماران مبتلا به کبد چرب، اصلاح سبک زندگی است. اگر فرد اضافه وزن دارد، باید با کمک متخصص تغذیه وزن خود را به صورت اصولی کاهش دهد و در کنار آن فعالیت بدنی منظم داشته باشد.
ایرنا: رژیم غذایی مناسب برای بیماران مبتلا به کبد چرب چگونه است؟
دکتر حذیفی: رژیم غذایی این بیماران باید کمکالری، کمچرب و دارای کربوهیدرات کنترلشده باشد. در مقابل، مصرف سبزیجات، سالاد، میوهها و مواد غذایی حاوی فیبر باید افزایش پیدا کند. همچنین توصیه میکنیم بیماران از روغنهای غیراشباع مانند روغن زیتون و سایر روغنهای گیاهی استاندارد به جای چربیهای اشباع استفاده کنند.
پروتئین نیز باید سهم مناسبی در رژیم غذایی داشته باشد، البته بهتر است منابع پروتئینی کمچرب انتخاب شوند. برای مثال سفیده تخممرغ، گوشتهای کمچرب، مرغ و ماهی انتخابهای مناسبی هستند. همچنین استفاده از لبنیات کمچرب توصیه میشود.
در صورت امکان مصرف برخی میوهها مانند انواع توتها و آووکادو نیز میتواند مفید باشد، البته در افراد مبتلا به دیابت باید میزان مصرف میوهها نیز متناسب با شرایط بیمار تنظیم شود.
ایرنا: بیماران مبتلا به کبد چرب باید از مصرف چه مواد غذایی پرهیز کنند؟
دکتر حذیفی: توصیه میکنیم مصرف غذاهای سرخشده، غذاهای پرچرب، فستفودها، سوسیس و کالباس، غذاهای فرآوریشده، انواع سس بهویژه سس مایونز، نوشابههای گازدار و نوشابههای انرژیزا تا حد امکان محدود شود.
همچنین بهتر است مصرف نان سفید، برنج سفید و سایر کربوهیدراتهای ساده کاهش یابد و به جای آنها از غلات کامل استفاده شود. کنسروها نیز به دلیل وجود مواد نگهدارنده و نمک بالا بهتر است کمتر مصرف شوند.
ایرنا: درباره مصرف آب ولرم ناشتا یا برخی دمنوشها برای درمان کبد چرب مطالب زیادی مطرح میشود. آیا این توصیهها از نظر علمی تأیید شدهاند؟
دکتر حذیفی: درباره مصرف آب ولرم ناشتا شواهد علمی قطعی وجود ندارد. ممکن است در برخی منابع طب سنتی به این موضوع اشاره شده باشد، اما در منابع علمی معتبر و مطالعات گسترده، تأثیر قطعی آن بر درمان کبد چرب اثبات نشده است.
در مورد دمنوشها و گیاهان دارویی نیز باید احتیاط کرد. اگرچه برخی ادویهها مانند زردچوبه به دلیل خاصیت آنتیاکسیدانی ممکن است در مقادیر معمول غذایی مفید باشند، اما مصرف خودسرانه و طولانیمدت گیاهان دارویی یا دمنوشها نهتنها سودی ندارد، بلکه در برخی موارد میتواند به کبد آسیب برساند و موجب التهاب سلولهای کبدی شود.
بنابراین توصیه ما این است که بیماران به جای اتکا به درمانهای غیرعلمی، اصلاح سبک زندگی، تغذیه سالم، فعالیت بدنی و پیگیری درمان تحت نظر پزشک را در اولویت قرار دهند.
ایرنا: آیا کبد چرب فقط افراد دارای اضافه وزن را درگیر میکند؟
دکتر حذیفی: خیر. این یکی از باورهای نادرست رایج است. اگرچه اضافه وزن مهمترین عامل خطر محسوب میشود، اما مطالعات نشان دادهاند بین پنج تا ۲۰ درصد افرادی که وزن طبیعی دارند نیز ممکن است به کبد چرب مبتلا شوند.
علت دقیق این موضوع هنوز به طور کامل مشخص نشده است، اما احتمال میرود برخی عوامل ژنتیکی و اختلالات متابولیک در بروز این نوع کبد چرب نقش داشته باشند. بنابراین اگر فردی وزن طبیعی دارد، نباید تصور کند به طور کامل از خطر ابتلا به کبد چرب مصون است؛ زیرا سایر عوامل مانند تغذیه نامناسب، کمتحرکی، دیابت، چربی خون بالا و زمینههای ارثی نیز میتوانند در بروز این بیماری مؤثر باشند.
ایرنا: شایعترین علائم این بیماری چیست؟
دکتر حذیفی: بیماران ممکن است از خستگی، ضعف، بیحالی، احساس رخوت یا کاهش انرژی شکایت داشته باشند. برخی افراد نیز احساس درد یا سنگینی مبهم در قسمت راست و بالای شکم، یعنی محل قرارگیری کبد، را تجربه میکنند.
اگر بیماری پیشرفت کرده باشد، ممکن است تهوع، احساس سیری زودرس و کاهش اشتها نیز ایجاد شود، اما باز هم تأکید میکنم که این علائم اختصاصی نیستند و برای تشخیص قطعی باید بیمار بررسی شود.
ایرنا: آیا میتوان از روی عدد آنزیمهای کبدی، گرید کبد چرب را مشخص کرد؟
دکتر حذیفی: خیر. این یکی از باورهای اشتباه است. افزایش آنزیمهای کبدی تنها نشان میدهد که احتمال آسیب یا التهاب سلولهای کبدی وجود دارد، اما شدت کبد چرب یا گرید بیماری را مشخص نمیکند.
برای تعیین گرید بیماری باید از روشهایی مانند سونوگرافی و در موارد خاص سایر روشهای تشخیصی استفاده شود. بنابراین فردی که فقط آزمایش خون انجام داده و آنزیم کبدی او بالا است، بدون انجام سونوگرافی نمیتواند بداند در چه مرحلهای از بیماری قرار دارد.
اما اگر بررسیها نشان دهد علت، کبد چرب است، نخستین اقدام اصلاح رژیم غذایی، کاهش وزن، افزایش فعالیت بدنی و در صورت نیاز آغاز درمان دارویی خواهد بود. بیتوجهی به افزایش آنزیمهای کبدی ممکن است به مرور باعث التهاب مداوم سلولهای کبد و پیشرفت بیماری شود.
ایرنا: میزان فعالیت بدنی توصیهشده برای مبتلایان به کبد چرب چقدر است؟
دکتر حذیفی: توصیه میکنیم بیماران حداقل پنج روز در هفته و هر بار حدود ۳۰ دقیقه فعالیت هوازی داشته باشند. پیادهروی تند یکی از بهترین گزینههاست؛ به گونهای که ضربان قلب افزایش پیدا کند و تنفس نسبت به حالت عادی سریعتر شود.
همین میزان فعالیت، اگر به صورت منظم انجام شود، در کنار رژیم غذایی مناسب، نقش بسیار مؤثری در کنترل و حتی بهبود کبد چرب خواهد داشت.
ایرنا: آیا کبد چرب قابل درمان است؟
دکتر حذیفی: خوشبختانه خبر خوب این است که کبد چرب، بهویژه در مراحل اولیه، بیماری قابل کنترل و در بسیاری از موارد قابل برگشت است. اگر بیماری در گرید یک تشخیص داده شود، معمولاً نیاز به درمان دارویی وجود ندارد و اصلاح سبک زندگی مهمترین و مؤثرترین اقدام درمانی محسوب میشود.
در این مرحله به بیماران توصیه میکنیم وزن خود را به صورت اصولی کاهش دهند، رژیم غذایی سالم داشته باشند، فعالیت بدنی منظم انجام دهند و مصرف غذاهای پرچرب، پرکالری و فرآوریشده را محدود کنند. در بسیاری از موارد، همین اقدامات باعث بهبود بیماری میشود.
ایرنا: آیا همه بیماران مبتلا به کبد چرب نیاز به مصرف دارو دارند؟
دکتر حذیفی: خیر. درمان دارویی برای همه بیماران ضروری نیست. در گرید یک، اگر آنزیمهای کبدی طبیعی باشد و شواهدی از التهاب وجود نداشته باشد، معمولاً دارویی تجویز نمیشود و همان اصلاح سبک زندگی کفایت میکند.
اما در گریدهای بالاتر یا در بیمارانی که علاوه بر تجمع چربی، التهاب کبد نیز دارند، ممکن است در کنار توصیههای تغذیهای و ورزشی، درمان دارویی نیز آغاز شود. البته باید تأکید کنم که هیچ دارویی جایگزین کاهش وزن و اصلاح سبک زندگی نیست و حتی در صورت مصرف دارو نیز بیمار باید توصیههای تغذیهای و ورزشی را رعایت کند.
ایرنا: چه داروهایی بر ای درمان کبد چرب استفاده میشود؟
دکتر حذیفی: برخی داروها و مکملها میتوانند به عنوان درمان کمکی مورد استفاده قرار گیرند. برای مثال، امگا ۳ به دلیل اینکه جزو چربیهای غیراشباع مفید محسوب میشود، در برخی بیماران میتواند کمککننده باشد.
ویتامین E نیز در بعضی بیماران، بهویژه افرادی که دیابت ندارند، ممکن است تجویز شود. البته مصرف این دارو باید با نظر پزشک باشد، زیرا برای همه افراد مناسب نیست و در برخی گروهها، از جمله بعضی آقایان با سابقه خانوادگی سرطان پروستات، باید با احتیاط بیشتری مصرف شود.
همچنین درباره فرآوردههای گیاهی مانند سیلیمارین (عصاره گیاه خارمریم) مطالعات متعددی انجام شده است. برخی تحقیقات اثرات مفیدی را گزارش کردهاند و برخی دیگر نتایج قطعی نشان ندادهاند، اما این فرآوردهها در کشور ما به عنوان درمان کمکی در برخی بیماران استفاده میشود و در موارد زیادی نیز نتایج قابل قبولی مشاهده شده است.
ایرنا: اگر کبد چرب درمان نشود، چه عوارضی در انتظار بیمار خواهد بود؟
دکتر حذیفی: مهمترین نگرانی ما پیشرفت تدریجی بیماری است. زمانی که تجمع چربی در کبد ادامه پیدا کند، سلولهای کبدی دچار التهاب میشوند و آنزیمهای کبدی افزایش پیدا میکند. اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه داشته باشد، به تدریج بافت طبیعی کبد جای خود را به بافت فیبروزه یا سفت میدهد. این مرحله را فیبروز کبد مینامیم. در صورت ادامه روند بیماری، فیبروز میتواند به سیروز یا نارسایی مزمن کبد تبدیل شود؛ وضعیتی که عملکرد طبیعی کبد به شدت مختل میشود.
برخلاف نارسایی کلیه که امکان دیالیز وجود دارد، برای نارسایی کبد دستگاهی وجود ندارد که بتواند وظایف این عضو را به طور کامل انجام دهد. به همین دلیل، در مراحل پیشرفته بیماری، تنها راه درمان ممکن است پیوند کبد باشد. بنابراین تأکید میکنیم بیماران اجازه ندهند بیماری به این مراحل برسد و از همان زمان تشخیص، توصیههای درمانی را جدی بگیرند.
ایرنا: مهمترین توصیه شما برای پیشگیری از کبد چرب چیست؟
دکتر حذیفی: مهمترین توصیه، اصلاح سبک زندگی است. فعالیت بدنی منظم باید به بخشی از برنامه روزانه افراد تبدیل شود. حتی اگر امکان حضور در باشگاه وجود ندارد، پیادهروی تند روزانه میتواند اثر بسیار خوبی داشته باشد.
از سوی دیگر، باید مصرف فستفود، غذاهای پرچرب، نوشابههای گازدار و انرژیزا، غذاهای فرآوریشده و شیرینیها کاهش یابد و در مقابل، میوه، سبزیجات، پروتئینهای سالم و غذاهای خانگی بیشتر مصرف شود. همچنین افرادی که اضافه وزن، دیابت، چربی خون، فشار خون بالا یا سابقه خانوادگی بیماریهای کبدی دارند، بهتر است به طور منظم تحت نظر پزشک باشند و آزمایشها و بررسیهای لازم را انجام دهند.
خوشبختانه اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود و بیمار توصیههای پزشکی را بهدرستی رعایت کند، در بسیاری از موارد میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد و حتی کبد را به وضعیت طبیعی بازگرداند.