به گزارش ایرنا، مازندران روستا کم ندارد و تعداد جمیعت روستاییاش هم قابل توجه است. حدود ۴۵ درصد جمعیت مازندران در بیش از سه هزار روستای این استان زندگی میکنند. البته به این جامعه روستانشین، چند سالی است که باید خوشنشینها را نیز افزود که معمولا با ورودشان به روستاها، فشار بر زیرساختها و بافت بومی و فرهنگ روستایی را نیز بیشتر میکنند و آسیبهایی نیز از خود به جا میگذارند.
اما همه روستاهای مازندران چنین چالشی ندارند. در برخی نقاط، اهالی تلاش کردهاند که مزیت روستا بودن را برای امروز و آیندهشان حفظ کنند. تصور کنید به روستایی رفتهاید که در آن با مشارکت اهالی خبری از سرگردانی زبالهها نیست، تفکیک زباله امری روزمره است، انسانها با طبیعت رفتار مسوولانه و دوستانه دارند، زنان محور توسعه فرهنگی و کنشگری اجتماعی هستند، معماری سبز در اقامتگاههای بومگردیاش مورد توجه قرار دارد، گردشگری دسترسپذیر با مسیرهای مناسب سالمندان و توانیابان فراهم شده، بافت ارزشمند روستا تخریب نشده، برای طبیعتگردان چشماندازها و مسیرهای شگفتانگیز دارد و توانمندسازی جامعه محلی توسط خود اهالی انجام میشود؛ صحبت از «شانهتراش» تنکابن است.
روستای «شانهتراش» (Shaneh Tarash Village) یکی از همین روستاهای شمال ایران است که امسال به عنوان یکی از روستاهای پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران برای ثبت در فهرست روستاهای جهانی گردشگری سال ۲۰۲۶ قرار گرفته است.
نام شانهتراش چند سال است که در رسانهها زیاد تکرار میشود. دلیل این تکرار هم اقدامات مردم روستا در مسیر توسعه اقتصادی مبتنی بر فرهنگ بومی و محیط زیست است. ادامهدار بودن اقدامات اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی اهالی شانهتراش برای تبدیل روستایشان به یک مقصد گردشگری، بالاخره نتیجه داد و حالا چند ماه است که نام و تصاویر این روستای پویا و بانشاط و زنده، بیشتر از گذشته مطرح میشود. روستایی در ارتفاعات شهرستان تنکابن که اهالیاش توانستهاند با اقدامات اجتماعی و محیط زیستی قابل توجه، مفهوم یک جامعه روستاییِ توسعهیافته بر مبنای طبیعت و اقلیم و فرهنگ بومی را در هزاره سوم به تصویر بکشند.
روستای دوستدار طبیعت
تغییر سبک زندگی در بیش از ۲ دهه گذشته سبب شده که طبیعت و محیط زیست حتی در بسیاری روستاها نیز حال و روز خوشی نداشته باشند. اما در شانهتراش وضعیت متفاوت است. درختها در امان هستند و نهال درختان بومی توسط اهالی کاشته میشوند، شکار جایی بین نگرش اهالی ندارد، زباله تا حد امکان کمتر تولید میشود و اهالی از زباله تر خانگی کود تولید میکنند، تفکیک زباله سبب شده نیازی به سطل زباله در کوچهها نباشد، معماری سبز در اقامتگاههای بومگردی مورد توجه قرار دارد و برای گردشگران مسیرهای مشخص طبیعتگردی تعریف شده تا رفتوآمد کمآسیبی به طبیعت داشته باشند.
مهمترین اقدام اهالی شانهتراش در حوزه حفاظت از محیط زیست، اجرای الگوی «پسماند صفر» (Zero Waste) است که سبب شده این روستا به یکی از مناطق موفق مدیریت پسماند(Waste Management) در مناطق روستایی تبدیل شود. در کوچهپسکوچهها و خیابانهای روستا خبری از سطل زباله نیست. چرا؟ چون اهالی زبالهای را رها نمیکنند. به همین دلیل فقط ۲ سطل زباله در ورودیهای روستا برای جمعآوری زبالههای گردشگران نصب شده است.
اهالی شانهتراش با تبدیل زبالههای تر خانگی به کمپوست و کود آلی طبیعی، مشارکت اجتماعی بالایی در حفاظت از محیط زیست (Public Participation in Environmental Protection) دارند. آنها با جدی گرفتن این فرآیند و اجرای آن در خانههای خود، علاوه بر کاهش حجم پسماند تولیدی روستا، به دلیل تولید کودهای طبیعی ارزشمند، توانستهاند مصرف کودهای شیمیایی در باغها و زمینهای کشاورزیشان را نیز کمتر کنند.
مدیریت ظرفیتهای طبیعی برای رونق گردشگری
تبدیل شدن این روستا به یک مقصد گردشگری جذاب برای دوستداران طبیعتگردی و روستاگردی، حاصل سالها تلاش و کار گروهی مردم شانهتراش در قالب مشارکت اجتماعی و مدیریت ظرفیتهای محیط زیستی و فرهنگی و طبیعی است.
اما نکته مهمی که در این فرآیند تبدیل شدن به مقصد گردشگری اهمیت بسیار زیادی دارد، استمرار توجه اهالی به ظرفیتهای محیط زیستی و طبیعی روستا و مناطق پیرامونی آن برای پیشگیری از آسیبهای ناشی از گردشگری بیضابطه است.
شناسایی و ترسیم مسیرهای گردشگری ایمن برای علاقهمندان به طبیعتگردی و در نظر گرفتن و تعریف زیرساختهای مناسب و مرتبط مانند نقاط عکاسی (Photo Spots) در چشماندازهای شاخص، مشخص کردن میسر گردشگری در اطراف روستا، فراهم کردن زیرساخت و امکان دسترسپذیری همگانی(Universal Accessibility) بر پایه اصول گردشگری دسترسپذیر (Principles of Accessible Tourism)و ایجاد نقاط توقف و استراحت (Rest and Stop Areas) در نقاط مختلف روستا توسط اهالی، کار را برای گردشگری سازگار با طبیعت آسانتر کرده است.
سازگاری با طبیعت در بافت و معماری
بخش مهمی از بافت روستای شانهتراش هنوز ساختاری کاملا روستایی دارد. خانههای قدیمی تخریب نشدهاند و حیاطها سر و شکل چند دهه پیششان را حفظ کردهاند. اهالی این معماری بومی را با بهروز کردن برخی زیرساختها و امکانات مورد نیاز، در بافت اصلی روستا حفظ کردهاند و تمایلی نیز به تخریب آن به بهانه توسعه و سکونت در خانههای با نقشه و طراحی جدید ندارند.
این نگرش فرهنگی سبب شده که علاوه بر حفظ بافت روستایی شانهتراش و نگهداشت بخشی از فرهنگ بومی مبتنی بر معماری روستایی که اجزای زیست فرهنگی بومی را نیز در خود حفظ میکند، زخمهای طبیعت نیز در شانهتراش نسبت به بسیاری از روستاهای شمال ایران کمتر باشد.
این نگرش حتی از حفظ بافت روستا نیز فراتر رفته و در نگاهی توسعهیافته و روزآمد، به فرآیند ایجاد زیرساختهای اقامتی گردشگری روستا نیز پیوند خورده است. مصداق آن نیز یک مجموعه اقامتی گردشگری با معماری سبز و مبتنی بر سازگاری با محیط زیست است (Eco-Friendly)که توسط «شرکت تعاونی توسعه روستایی دوهزار شانهتراش» و مشارکت جامعه محلی (Local Community Participation) ساخته شده و تجربهای متفاوت و جذاب برای گردشگران فراهم میکند.
در این اقامتگاه ۶ واحدی علاوه بر اینکه از نظر معماری و طراحی ظاهری سازگاریاش با فرهنگ و طبیعت منطقه را حفظ کرده، با رویکرد بهینهسازی مصرف انرژی (Energy Consumption Optimization) و اجرای اصول معماری سبز (Green Architecture) و پایدار (Sustainable Architecture)، اقداماتی مانند بهرهگیری از نور طبیعی، استفاده از روشنایی کممصرف، تصفیه فاضلاب با سیستم سپتیک، نصب سردوشهای کاهنده مصرف و تفکیک زباله و تبدیل آن به کمپوست کشاورزی (Waste Segregation)مورد توجه قرار گرفته است.
گشتوگذار در «شانهتراش» و گپ زدن با اهالی این روستا، متفاوت بودن نگاه شانهتراشیها به توسعه را آشکار میکند. اینکه در یک بافت روستایی دور از شهر، مشارکت اجتماعی و همافزایی اهالی بتواند آوازه روستا را به آنسوی مرزها بکشاند، فقط یک پیام دارد؛ شانهتراش در مسیر گردشگری فراگیر (Inclusive Tourism)راه توسعه پایدار را به درستی پیدا کرده است.