بسیاری از ما با مفهوم تپش قلب یا لرزش دست بر اثر استرس آشنا هستیم، اما پدیده‌ای وجود دارد که حتی پزشکان باسابقه را نیز گاهی به اشتباه می‌اندازد: تب روان‌تنی (Psychogenic Fever) یا هایپرترمی عملکردی (functional hyperthermia). در این وضعیت، دمای بدن فرد در پاسخ به تنش‌های عاطفی یا استرس‌های مزمن بالا می‌رود، در حالی که هیچ ویروس، باکتری یا عفونتی در بدن وجود ندارد.

در واقع، این تب نه یک بیماری عفونی، بلکه یک اختلال سوماتوفورم (تنی‌ساز) است؛ یعنی ذهنِ تحت فشار، زبانِ فیزیکی را برای بیان رنج خود انتخاب می‌کند.

علائم و نشانه‌ها: تب روان‌تنی چه شکلی است؟

تب روان‌تنی همیشه به یک شکل ظاهر نمی‌شود. محققان دو الگوی اصلی برای آن شناسایی کرده‌اند:

تب حاد و ناگهانی: در مواجهه با یک شوک عاطفی یا استرس شدید (مثل فوت ناگهانی عزیزان یا سخنرانی در برابر جمعیت زیاد)، دمای بدن ممکن است به ناگهان تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد بالا برود.

تب مزمن و خفیف: در افرادی که تحت استرس‌های فرساینده و طولانی‌مدت هستند، دمای بدن معمولاً بین ۳۷.۳ تا ۳۸ درجه در نوسان است. این وضعیت ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه یابد.

علائم همراه:

برخلاف تب‌های ویروسی که با آبریزش بینی یا سرفه همراهند، تب عصبی اغلب با موارد زیر همراه است:

خستگی مفرط و بی‌حالی

تنش عضلانی و سردردهای تنشی

بی‌اشتهایی یا دردهای شکمی عصبی

تپش قلب و احساس گرگرفتگی بدون لرز شدید

دلایل وقوع؛ چرا مغز فرمان داغ شدن می‌دهد؟

تب روان‌تنی به ما یادآوری می‌کند که مرز بین ذهن و بدن بسیار باریک است. اگر دماسنج شما بالا رفته و علت پزشکی برای آن پیدا نمی‌شود، به جای جستجوی بیشتر در آزمایشگاه‌ها، نگاهی به تقویم زندگی و سطح استرستان بیندازید. گاهی بهترین تب‌بُر، یک ساعت استراحت عمیق یا یک گفتگوی صمیمانه استبرای درک این پدیده، باید به سراغ هیپوتالاموس (ترموستات مغز) برویم. در تب‌های معمولی، سیستم ایمنی با تولید پروتئین‌هایی به نام «پیروژن»، هیپوتالاموس را تحریک می‌کند تا دما را بالا ببرد. اما در تب روان‌تنی، ماجرا متفاوت است:

فعال‌سازی سیستم سمپاتیک: استرس باعث تحریک اعصاب سمپاتیک و ترشح هورمون‌های نوراپی‌نفرین و آدرنالین می‌شود. این فعالیت عصبی، متابولیسم بافت چربی قهوه‌ای را بالا برده و حرارت تولید می‌کند.

اختلال در ترموستات مغز: استرس مزمن باعث می‌شود نقطه تنظیم دما (Set Point) در هیپوتالاموس جابه‌جا شود. مغز گمان می‌کند دمای بالاتر برای دفاع در برابر شرایط استرس‌زا ضروری است.

ترومای سرکوب شده: گاهی تب، راهی برای تخلیه انرژی روانی است که فرد آگاهانه قادر به ابراز یا درک آن نیست.

تشخیص؛ چگونه بفهمیم تب ما ریشه عصبی دارد؟

تشخیص این تب معمولاً از طریق «رد کردن» انجام می‌شود. یعنی پزشک ابتدا باید تمام احتمالات زیر را رد کند:

عفونت‌های پنهان (مثل عفونت ادراری یا سینوزیت)

اختلالات تیروئیدی (پُرکاری تیروئید)

بیماری‌های خودایمنی

سرطان‌ها

یک نشانه کلیدی: اگر دماسنج عدد بالا را نشان می‌دهد اما داروهای رایج مثل استامینوفن، بروفن یا آسپرین هیچ اثری بر کاهش آن ندارند، احتمال «روان‌تنی» بودن تب بسیار بالاست؛ زیرا منشأ این تب التهاب بیولوژیک نیست که با این داروها مهار شود.

راهکارهای درمانی و مدیریت

درمان تب روان‌تنی از اتاق پزشک داخلی شروع شده و در اتاق روان‌شناس به نتیجه می‌رسد:

درمان‌های دارویی: به جای تب‌بَرها، پزشکان معمولاً از داروهای ضد اضطراب یا دوزهای پایین داروهای تنظیم‌کننده سیستم عصبی استفاده می‌کنند. این داروها با آرام کردن سیستم سمپاتیک، دما را به حالت نرمال برمی‌گردانند.

روان‌درمانی (CBT): درمان شناختی رفتاری به فرد کمک می‌کند تا محرک‌های استرس‌زا را شناسایی کرده و پاسخ مغز به آن‌ها را تغییر دهد.

تکنیک‌های آرام‌سازی: تمرینات تنفس عمیق، مدیتیشن و حرکات کششی به طور مستقیم روی عصب واگ اثر گذاشته و به هیپوتالاموس فرمانِ وضعیت سفید می‌دهند.

تغییر سبک زندگی: کاهش مصرف کافئین و محرک‌ها و تنظیم ساعت خواب می‌تواند حساسیت سیستم عصبی را کم کند.

نکات تکمیلی و مهم

تب در کودکان: بسیاری از کودکانی که از مدرسه رفتن امتناع می‌کنند، واقعاً تب دارند. این تب را نباید به پای تمارض گذاشت؛ بدن آن‌ها واقعاً در حال سوختن در اضطراب است.

جنسیت: آمارهای غیررسمی نشان می‌دهد که این پدیده در زنان جوان (به دلیل حساسیت‌های بیولوژیک و اجتماعی به استرس) کمی بیشتر از مردان گزارش شده است.

خطر مزمن شدن: اگر تب روان‌تنی درمان نشود، می‌تواند منجر به سندرم خستگی مزمن (CFS) شود، جایی که فرد همیشه احساس ناخوش احوالی دارد بدون اینکه بیمار باشد.

در نهایت اینکه

تب روان‌تنی به ما یادآوری می‌کند که مرز بین ذهن و بدن بسیار باریک است. اگر دماسنج شما بالا رفته و علت پزشکی برای آن پیدا نمی‌شود، به جای جستجوی بیشتر در آزمایشگاه‌ها، نگاهی به تقویم زندگی و سطح استرستان بیندازید. گاهی بهترین تب‌بُر، یک ساعت استراحت عمیق یا یک گفتگوی صمیمانه است.