فرارسیدن سالروز ولادت حضرت علیاکبر(ع) که روز جوان نام دارد فرصتی است تا در عین مرور ویژگیهای آن حضرت(ع) بدانیم عمل به آن اوصاف همچون بصیرت و ولایتمداری قرار است چه گرههایی از زندگی جوان امروز که در معرکه جنگ نرم دشمن هم افتاده، باز کند. در این باره با حجتالاسلام مجتبی عرفانیان، استاد حوزه و کارشناس مذهبی و سخنران حرم مطهر رضوی گفتوگو کردهایم.
جوان در فرهنگ و آموزههای دینی ما دارای چه ظرفیتها و توانمندیهایی است و اسلام در پیشبرد اهداف عالی خود چقدر بر این ظرفیت اتکا دارد؟
جوان در فرهنگ دینی ما در اوج قوت و فرصت طلایی برای بندگی و سازندگی قرار دارد. قرآن درباره اصحاب کهف، آنها را گروهی از جوانان معرفی میکند که الگوی ایمان و توکل شدند: «إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًی» (کهف، ۱۳) این نشان میدهد جوانی دوران پذیرش سریع هدایت و تعالی معنوی است.
از منظر روایات هم جوان فطرت پاک دارد و باید با تربیت دینی بر این هدایت و فطرت پاک باقی بماند و آن را تقویت کند. در نامه ۳۱ نهجالبلاغه که سفارش میشود هم جوانان و هم دغدغهمندان حوزه جوانی آن را بخوانند، حضرت امیر(ع) میفرمایند: «قلب جوان مثل زمینی خالی است و آمادگی پرورش هر بذری را دارد» و به امام حسن(ع) در همین نامه آوردهاند: «پیش از آنکه قلبت قسی شود، من برای ادب و تربیت تو اقدام کردم».
این روزها، بهویژه در اغتشاشات اخیر دیدیم درصد بالایی از جوانان حدود ۱۸ تا ۲۰ سال حضور داشتند و بخشی هم دختران بودند، در این آسیب احتمال کوتاهی مربیان، اولیا و افرادی که در پرورش آنها وظیفه دارند، وجود دارد.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «خداوند جوانی را دوست دارد که جوانیاش را در طاعت او میگذراند»؛ این یعنی از منظر روایات، این فطرت باید هم پاک بماند و هم روز به روز تقویت شود.
اسلام برای اهداف عالی خود مانند استقرار عدالت، علمآموزی، دفاع از حریم ولایت و... بیشترین تمرکز را بر انرژی پاک جوانان گذاشته است. چه در اسلام و نیز حتی انقلابهای غیراسلامی که بر مدار حق بودند مثل انقلاب گاندی و ماندلا میبینیم عمدتاً جوانان هستند که پای کار قیام و خیزش بودهاند و اصلاحات را رقم زدهاند. در صدر اسلام هم جوانان ستون جهادهای مقدس مثل واقعه عاشورا بودند، لذا جوان اگر در مسیر حق باشد مورد عنایت و حمایت ویژه خدا قرار میگیرد. بنابراین انرژی فیزیکی، نوآوری فکری و ایمان پویا سه ویژگی جوان است که اسلام برای تحقق حکومت خدا به آنها نیاز دارد و باید آنها را به خدمت بگیرد.
توصیه و نسخه دین برای استفاده بهینه از سرمایه جوانی چیست و چطور میتوان از آن بهترین بهرهها را برد؟
دین اسلام برای استفاده بهینه از سرمایه جوانی نسخههای جامعی را در اختیار ما قرار داده است. نخست جوان باید تا حد ممکن بر فطرت پاک باقی بماند و آن را پرورش دهد، اما اگر کوتاهی و نقصانی رخ داد در نخستین فرصت باید توبه و پرهیز از گناه در اوج جوانی رعایت شود. امیرالمؤمنین(ع) در نامه ۳۱ نهجالبلاغه میفرمایند: «پسرم تو را سفارش به تقوای الهی میکنم» و در ادامه میفرمایند: «قدر خدا را بدان چون در صورت گناه، توبه تو را میپذیرد و عجلهای بر عذاب و نقمت تو نداشته و به تو طعنه نمیزند».
راهکار دوم در بهرهمندی از نیرو و ظرفیت جوانی، مدیریت وقت و اشتغال به علم است. از توصیههای اسلام دانشاندوزی و کسب معارف دینی است، چنانکه امام صادق(ع) شاگردان را به علمآموزی توصیه میکردند و میفرمودند: «دوست ندارم جوانی را از پیروان خود ببینم مگر اینکه یا عالم باشد یا در حال کسب علم و دانش». اینطور است که جوانان میتوانند در مسائل تبلیغی دینی و امور مؤثر در رشد خود و دیگران تلاش کنند.
سومین راه استفاده از فرصت جوانی، ازدواج و تشکیل خانواده است. اسلام تأکید ویژه بر ازدواج زودهنگام و بهوقت دارد. اکنون متوسط سن ازدواج پسران به ۳۰ تا ۳۴ و دختران به ۲۴ تا ۲۸ سال رسیده؛ اما اسلام میگوید جوانان باید تا انرژی باقی است و به انحراف نرفتهاند، ازدواج کنند، لذا پیامبر(ص) میفرمایند: «هر کس ازدواج کند نیمی از دینش را حفظ کرده و برای باقی باید تقوا کند».
راهکار چهارم، اخلاق نیکو و خدمت به خلق است. افتخار ما پیروی از پیامبر خاتم(ص) است؛ همان کسی که قرآن، ایشان را به اسوه حسنه تعبیر میکند و میفرماید: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ». ما باید از این الگو الهام بگیریم و شبیه ایشان شویم؛ مثل حضرت علیاکبر(ع) که سالروز ولادت مبارکشان به روز جوان نامگذاری شده است. ایشان جدا از شباهت ظاهری، بیشترین شباهت را به رسول خدا(ص) در اخلاق، رفتار و کردار داشتند و برای این شباهت ممارست میکردند.
در حدیث از پیامبر(ص) است که فرمودند: «شبیهترین افراد به من این چهار خصوصیات را دارند: اخلاق نیکو، حلم و بردباری (یکی از ریشههای مشکلات اجتماعی ما نبود بردباری و صبر است)، رسیدگی به خانواده و انصاف».
تبیین و نهادینه کردن سیره شخصیتی همچون حضرت علیاکبر(ع) چقدر به جوان سرگشته و متحیر امروز برای پیدا کردن راه کمک میکند؟
حضرت علیاکبر(ع) شباهت کامل به پیامبر(ص) در خَلق و خُلق داشتند و تجلی کامل جوان مؤمن و عاشق بودند. آنچه ایشان را در تاریخ جاودانه کرده، شباهت در ظاهر و باطن به رسول خدا(ص) است، نه فقط انتساب به بیت رسالت؛ چون داریم امامزادگانی را که حتی مورد لعن امام معصوم(ع) قرار گرفتهاند! صرف شباهت ظاهری کافی نیست، چنانکه حضرت علیاکبر(ع) به پیامبر(ص) شباهت باطنی داشتند.
دومین نکته در زندگی و سیره حضرت علیاکبر(ع)، شجاعت و دلاوری در راه حق است. ایشان با اینکه جوان بودند اما نخستین فرد از خاندان رسالت بودند که عازم میدان جنگ با باطل شدند. این نشان میدهد وظیفه اصلی جوان، ایستادگی مقابل ظلم و استکبار است، مثل جوانانی که در ایام اغتشاشات در راه تبیین و دفاع از امنیت به شهادت رسیدند.
نکته سوم، ولایتمداری و اطاعت محض از امام معصوم(ع) است. از خصایص مهم حضرت علیاکبر(ع) این وصف بود که بهطورکامل مطیع امام زمان بودند. این سیره حضرت به جوانان امروز میآموزد در سختترین شرایط از ولی امر اطاعت کنند. در مقابل چنین رفتاری، امام حسین(ع) هم برای ایشان دعای بهترین پاداش را داشتند. تبیین این سیره به جوان کمک میکند در عبادت و اخلاق تلاش کند.
بصیرت و ولایتمداری چه کارکرد و رهاوردی برای جوانان دارد و چه گرههایی را از زندگی آنها باز میکند؟
بصیرت یعنی دیدن حقایق به همان کیفیتی که وجود دارند. گاهی دشمن به جای شهید، جلاد را برای ما محترم میکند؛ در اغتشاشات دیماه دشمن سعی کرد افرادی را که مردم بیگناه را به شهادت رساندند و به نیروی انتظامی ضربه زدند، قهرمان نشان دهد؛ این یعنی جهل مقابل بصیرت. ولایتمداری یعنی پیروی عملی از ولی زمان.
بصیرت و ولایتمداری گرههای متعددی را از زندگی جوانان باز میکند. ما امروز شاهد بحران هویت در برخی جوانان هستیم، بهویژه جوانانی که از فضای دینی فاصله گرفتهاند؛ اما بصیرت ولایی ریشه و هویت اصلی انسان را به جوان نشان میدهد. خدای متعال در قرآن میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا»(انفال، ۲۹) اگر شما آنچه را میفهمید به آن عمل کنید، خدا راه تشخیص حق از باطل را به شما نشان میدهد و این به جوان کمک میکند از سردرگمی در انتخاب سبک زندگی رها شود.
علاوه بر این، بصیرت و ولایتمداری به جوان در مقابل جنگ نرم دشمن کمک کرده و او را از انحرافات فکری، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی حفظ میکند. لذا میبینیم امام و رهبر معظم انقلاب به پیروی از ولایت در عصر غیبت تأکید ویژه دارند.
دیگر رهاورد بصیرت و ولایتمداری برای جوان، معنادار شدن زندگی است. اگر جوان با بصیرت، هدف زندگی را پیدا کند، از پوچی رها میشود. امام حسن عسکری(ع) میفرمایند: «دو چیز است که برتر از آنها پیدا نمیشود؛ یکی ایمان به خدا و دوم رسیدگی به خلق». دستگیری از دیگران به زندگی معنا میدهد.
دیگر رهاورد بصیرت و ولایتمداری برای جوان، وحدت و انسجام اجتماعی حول محور ولایت است و این، قدرت آنها را در حل مشکلات جامعه چندبرابر میکند. در روایت است که اسلام بر پنج پایه استوار است: «نماز، جهاد، روزه، زکات و ولایت» و در ادامه حدیث است که: «اهمیت ولایت از آن چهار رکن بیشتر است» چون درک و پایداری بر آنها با راهبری امام و ولی ممکن میشود.
بنابراین بصیرت و ولایتمداری؛ گرههای فکری، انزوا، حیرت، استعمار فرهنگی و بیهویتی را از جوان باز و استقلال و عزت را به او عطا میکند. از پیامبر(ص) نقل است که به اباذر فرمودند: «پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت شمار؛ نخست، جوانی را پیش از پیری...»؛ این یعنی مراقب باشیم جوانی از دست نرود و اینگونه نباشد که بیفایده بوده و ارمغانی برای ما نداشته باشد.