به گزارش جوان آنلاین به نقل از تسنیم، در پی انفجار یک کامیون در منطقه مین گذاری شده قره باغ که منجر به کشته شدن چهار افسر وزارت کشور جمهوری آذربایجان شد، نیروهای آذربایجان در تاریخ 19 سپتامبر 2023 طی مدت 24 ساعت با استفاده از توپخانه و پهپاد، حمله گستردهای را به قره باغ آغاز و آن را یک عملیات ضد تروریستی با هدف خنثی کردن تحریکات ارمنستان با تأکید بر اهداف نظامی و بازگرداندن ساختار قانون اساسی در قره باغ توصیف کرده است.
تنشهای اخیر ریشه در دسامبر 2022 و فاصله گرفتن ارمنستان از سازمان امنیت جمعی و خودداری از امضای بیانیه مشترک سازمان پیمان امنیت جمعی در پایان نشست سران آن در ایروان و همچنین امتناع پاشینیان از رزمایش سازمان و شدت این تنش با اقدامات اخیر پاشینیان که میزبان یک رزمایش نظامی مشترک با نیروهای آمریکایی بوده، به وجود آمده است.
اعلام اولین محموله کمک های بشردوستانه از ارمنستان به اوکراین و ادامه روند تصویب اساسنامه رم توسط ایروان با هدف به رسمیت شناختن صلاحیت دادگاه کیفری بین المللی (ICC) که در پایان سال 2022 حکم بازداشت بین المللی را علیه ولادیمیر پوتین صادر کرد، نشانه های دیگر از تشدید تنش و ایجاد همکاری میان مسکو و باکو در جهت اهداف آذربایجان در منطقه قره باغ بوده است.
جمهوری آذربایجان در یورش جدید برتری نظامی خود را به ارمنستان دیکته کرد، اقدامی که شادی شهروندان این کشور و فاجعه انسانی را برای ارامنه ساکن قره باغ همراه داشته است.
واکنش بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای در عملیات نظامی آذربایجان:
ترکیه؛ بازیگری که به دنبال چیدن میوه سیاستهای خود است
ترکیه از جمله کشورهای منطقه ای موفق در کسب امتیاز و گسترش روابط استراتژیک خود با آذربایجان است. پس از عملیات نظامی آذربایجان در منطقه قره باغ، رئیس جمهور آذربایجان و ترکیه با هم دیدار و الهام علی اف به این نکته اشاره داشته است که آذربایجان و ترکیه با حمایت یکدیگر مسائل منطقه را در مسیر درست هدایت و صلح و ثبات را در منطقه ایجاد و روابط خود را به بالاترین سطح خواهند رساند.
حجم تجارت آذربایجان با ترکیه بیش از 6 میلیارد دلار است. در سال جاری حجم تجارت آنها 40 درصد افزایش یافته است. به طوریکه ترکیه و آذربایجان هدف همکاری تجاری خود را 15 میلیارد دلار بیان کرده و رسیدن به آن را در برنامه کوتاه مدت خود قرار داده اند.
البته نباید این نکته را نادیده گرفت که ترکیه ناوگانی از پهپادهای جنگی جمهوری آذربایجان را تامین و به این کشور کمک کرد تا در یک جنگ 6 هفتهای در سال 2020، بخشی از منطقه مورد مناقشه قره باغ را پس بگیرد.
در ادامه همکاری های آنکارا و باکو می توان به خط گاز طبیعی ایغدیر- نخجوان اشاره کرد که نقش بسزایی در تعمیق روابط و همچنین کمک شایانی در جهت تامین انرژی اروپا خواهد داشت.
اردوغان رئیس جمهور ترکیه همچنین افتتاح مسیر زمینی کریدور زنگزور در جنوب قفقاز را «مسئله راهبردی» برای ترکیه خواند و تاکید کرد که این کریدور برای روابط آنکارا و باکو «بسیار مهم» است.
او تاکید کرد که ترکیه از کریدور صلح آمیز بین آذربایجان و ارمنستان برای اتصال نخجوان حمایت میکند، اما اگر ایروان با چنین چیزی مخالفت کند، کریدور میتواند از ایران عبور کند که این ایده مثبت است. اردوغان رئیس جمهور ترکیه اذعان داشته است که تمام تلاش خود را برای افتتاح کریدور زنگزور انجام خواهد کرد و سیگنالهای مثبتی نیز از ایران دریافت کرده است. اگر ارمنستان از باز شدن کریدور زنگزور جلوگیری کند، این کریدور می تواند از ایران عبور کند.
روسیه: کاهش نفوذ در صورت تداوم سیاست فعلی
ارمنستان از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بر شراکت امنیتی با روسیه متکی بوده است، اما روابط آنها پس از حمله ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه به اوکراین در سال 2022 به شدت تیره شده است.
نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، روسیه را مسئول ناتوانی در تامین امنیت ارامنه دانست. ارمنستان بارها از نیروهای حافظ صلح روسیه به دلیل ناتوانی در باز نگه داشتن کریدور لاچین و نادیده گرفتن درگیری های کوچک پراکنده در طول مرز انتقاد کرده است.
اگرچه ارمنستان متحد دیرینه مسکو از جمله میزبانی از یک پایگاه نظامی روسیه است، اما روابط در سال گذشته به طرز چشمگیری بدتر شده است. همزمان با مناقشه جاده ای، ارمنستان، امسال با امتناع از اجازه رزمایش در خاک خود توسط بلوک سازمان امنیت جمعی به رهبری مسکو و با برگزاری رزمایش های مشترک در ماه جاری با نیروهای آمریکایی، این اقدام پاشینیان روسیه را خشمگین کرده است.
علاوه بر این، مسکو از ارائه کمک های بشردوستانه ارمنستان به اوکراین ناراحت است. اگرچه دخالت روسیه در پایان دادن به جنگ 2020 دستاورد مهمی برای روسیه قلمداد و نفوذ این کشور را در منطقه افزایش داد اما با ایجاد شکاف و اختلافات میان ایروان و مسکو اعتبار روسیه در منطقه قره باغ به طور جدی کاهش یافته است که اگر تدابیر قوی تری برای نفوذ در قفقاز جنوبی اتخاذ نکند، وضعیتی که در گذشته داشته را ممکن است از دست بدهد.
اتحادیه اروپا: افزایش واردات گاز آذربایجان و توسعه روابط با ارمنستان
اعضای پارلمان اروپا پس از عملیات نظامی آذربایجان در قره باغ انفعال اتحادیه اروپا در واکنش به بحران قره باغ را محکوم کردند و از این اتحادیه خواستند که تحریمهای اقتصادی علیه جمهوری آذربایجان اعمال کند.
اعضای پارلمان اروپا از اتحادیه اروپا خواسته اند تا وارد عمل شود و تحریم هایی از جمله توقف واردات گاز را اعمال کند. اتحادیه اروپا این تجاوز را محکوم کرده، اما هیچ اقدام تلافی جویانه ای ارائه نکرده است. این اتحادیه اخیراً قرارداد جدیدی برای دو برابر کردن واردات گاز آذربایجان از اتحادیه اروپا تا سال 2027 امضا کرده که اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا، باکو را شریکی "قابل اعتماد" خوانده است.
تلاش های اتحادیه اروپا برای کاهش تنش ده ها ساله بین ارمنستان و آذربایجان نیز ناموفق بوده است. پس از اقدامات نظامی اخیر آذربایجان، اتحادیه اروپا خواستار تحریم های اقتصادی و تجاری و همچنین تعلیق همه روابط دوجانبه با باکو شده است.
به دلیل عدم حمایت روسیه، کشورهای اتحادیه اروپا در سال گذشته 15.6 میلیارد یورو گاز طبیعی از آذربایجان وارد کردند که چهار برابر بیشتر از سال 2021 است. بلغارستان، رومانی، مجارستان و اسلواکی نیز متعهد شده اند واردات گاز از این کشور نفت خیز را افزایش دهند.
نمایندگان پارلمان اروپا همچنین ابراز نگرانی کردند که گازی که از آذربایجان به اروپا می رسد «گاز روسیه است» و خواستار تحقیقات فوری در مورد منشاء گاز وارد شده از طریق کریدور جنوبی شدند.
نمایندگان پارلمان اروپا همچنین ادعا کردند که روسیه و آذربایجان علاقه مند به استقرار یک رژیم دست نشانده در ارمنستان هستند زیرا کرملین به دنبال تقویت نفوذ خود در قفقاز جنوبی است. هدف روسیه آشکارا برکناری پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان است.
ایران: موضع اصولی حمایت از تمامیت ارضی ارمنستان و آذربایجان و توجه به حقوق ارامنه قره باغ
موضع جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره باغ همواره حول محور لزوم حفظ تمامیت ارضی آذربایجان و ارمنستان، حفظ تجاوزناپذیری مرزهای بین المللی و حفظ حقوق ارامنه بوده است.
جمهوری اسلامی ایران بر اساس این پایه، استان سیونیک را بخشی از تمامیت ارضی ارمنستان می داند، در حالی که قره باغ در تمامیت ارضی آذربایجان دیده می شود. در این برهه حساس، ایران میتواند فعالانه و مؤثر، با همسویی با اصول منطقی خود، به میانجیگری آتش بس میان کشورهای همسایه و تسهیل بازگشت مسالمت آمیز قره باغ به آذربایجان و تضمین امنیت اقلیت ارمنی کمک کند.
آمریکا: سوء استفاده از وضعیت روسیه در اوکراین برای ایجاد جبهه جدید بی ثبانی علیه مسکو
ارمنستان در یک اقدام غیرمنتظره رزمایش نظامی را با آمریکا برگزار کرد که واکنش روسیه به عنوان یک حامی دراز مدت ایروان را برانگیخت.
از زمان درگیری نظامی مسکو با کییف، مجموعه غرب به ویژه آمریکا فرصت را برای گرفتن جای پای روسیه در منطقه قفقاز جنوبی مناسب دیده است. از آنجایی که معادلهها در جبهههای شرقی و جنوبی اوکراین پیچیده شده و این کشور توانسته پیشرویهایی را داشته باشند، کاخ کرملین عمده تمرکز را بر روی کسب دستاورد در جنگ گذاشته است.
از همین رو ارمنستان هم با توجه به این مساله و آنچه پاشینیان در مورد اینکه «روسیه خود نیاز به سلاح و مهمات دارد» گفت، به دنبال باز کردن پای آمریکا به منطقه قفقاز جنوبی است که میتواند تنشها با روسیه را بیش از پیش افزایش دهد.
دولت بایدن تلاش می کند تا همزمان با درگیری روسیه در جنگ اوکراین، در جبهه های مختلف نیز مسکو را هدف قرار دهد و یکی از این اهداف منطقه قفقاز نزدیک مرزهای روسیه است.
آمریکا تلاش دارد تا به دلیل تنشهای جدی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، خود را به عنوان یک میانجیگر قوی حلال مناقشات مهم جلوه دهد اما در پشت پرده، کاخ سفید تمایلی نه تنها به حل مشکلات و مناقشات قفقاز ندارد، بلکه تشدید تنش ها در این منطقه را دنبال می کند.
دولت واشنگتن به بهانه نفوذ گسترده در منطقه قفقاز جنوبی و اجرای طرح های جدید با هدف بیثباتی بیشتر این منطقه نزدیک شدن به ارمنستان را انتخاب کرده و در تلاش برای القای این موضوع است که دنبال حمایت از ایروان بوده اما در پشت پرده، کاخ سفید اهداف بیثباتکنندهای را دنبال می کند که می تواند پیامدهای ناگواری برای کل منطقه قفقاز جنوبی به همراه داشته باشد.
هدف آمریکا این است که به جمهوری های منطقه کمک کند تا تحت نفوذ قدرت های منطقه قرار نگیرند. چنین هدفی در حقیقت جزئی از منافع جهانی هژمونیک آمریکا به شمار می آید.
راهبرد آمریکا در این منطقه علاوه بر اهداف اقتصادی، اهداف استراتژیکی و سیاسی را نیز در بر می گیرد. از آن رو که انگیزه های ژئوپلیتیکی بیش از اهداف اقتصادی محرک آمریکا برای حضور در این منطقه بوده است.
قطعاً طرح جدید دولت بایدن از نزدیک شدن به ارمنستان و دولت پاشینیان کمک به ایروان نیست بلکه کاخ سفید اهداف پیدا و پنهانی در سر دارد.
به نظر می رسد ارمنستان به تبعات منفی نفوذ آمریکا در منطقه قفقاز جنوبی همزمان با کم رنگ شدن نقش روسیه پی نبرده است، هدف، سوءاستفاده از شرایط مرتبط با تنش های میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان برای شکلدهی شرایط ژئوپلتیکی جدید در قفقاز براساس منافع واشنگتن است.
در تحلیل وضعیت فعلی و آینده منطقه قره باغ می توان به چند نکته کلیدی اشاره کرد:
با توجه به تحولات مختلف اخیر، اقدام آذربایجان برای بازپس گیری قره باغ قابل انتظار بود. کشته شدن چهار افسر وزارت کشور جمهوری آذربایجان تنها به این روند تسریع بخشید. پس از جنگ 44 روزه و امضای توافقنامه آتش بس با ارمنستان در مسکو در سال 2020، باکو با هماهنگی ترکیه قصد داشت گذرگاه زنگزور را برای رسیدن به نخجوان از طریق استان سیونیک در ارمنستان باز کند. با این حال، به دلیل مخالفتهای منطقهای، از جمله موضع قاطع ایران در برابر تغییر مرزهای بینالمللی، آنها گشایش گذرگاه سیونیک را در اولویت بعدی قرار دادند و در عوض بر تلاشهای هفتههای اخیر برای آزادسازی قرهباغ تمرکز کردند. انسداد تدریجی گذرگاه لاچین که ارمنستان را به قره باغ وصل می کند و ارائه کمک های غذایی و بهداشتی از خاک جمهوری آذربایجان به مردم قره باغ نشان از عزم باکو برای نهایی کردن اهداف ناقص خود از جنگ 44 روزه و حفظ آن دارد. حفظ تمامیت ارضی و تسلط کامل بر منطقه قره باغ که این منطقه را جز لاینفک جغرافیای آذربایجان می داند جز اهداف اصلی باکو است.
تیرگی روابط بین ارمنستان و روسیه در کنار مانور نظامی 10 روزه مشترک بین ارمنستان و ایالات متحده که باعث نارضایتی روسیه از پاشینیان شد، باعث شد آذربایجان از این فرصت برای تشدید فشار برای آزادی قره باغ استفاده کند. خطای مهم ارمنستان این بود که نیکول پاشینیان، فراتر از بیان این که وابستگی به روسیه یک اشتباه استراتژیک است، علناً تغییر جهت به سمت غرب را اعلام کرد. این موضع همراه با نارضایتی روسیه و حمایت غرب، نشان دهنده بی تفاوتی ارمنستان نسبت به روسیه بوده است.
به نظر میرسد که تصمیم حمله به قرهباغ بهطور مستقل و بدون مشورت ترکیه توسط جمهوری آذربایجان گرفته شده است. ولی بدون شک آنکارا از اقدام باکو در منطقه قره باغ حمایت و این منطقه را در تمامیت ارضی آذربایجان می داند. آنکارا معمولاً تلاش برای باز کردن گذرگاه سیونیک را گامی حیاتی برای آزادسازی قره باغ می داند و با تشویق آذربایجان برای به دست گرفتن کنترل سیونیک، قصد استفاده از این مسیر را برای رسیدن به دریای خزر دارد. یکی دیگر از جنبه های مهم تلاش جمهوری آذربایجان برای ایمن سازی مسیری از طریق ایران برای رسیدن به نخجوان است که بر این امر با ساخت راه آهن تأکید می کند - توسعه ای نوظهور که ممکن است آنکارا طرفدار این تغییر مسیر از آذربایجان نباشد.
شایان ذکر است که اقدام نظامی آذربایجان و بازپس گیری منطقه قره باغ را نمی توان موضوعی تمام شده دانست چراکه با تغییرات در نظام بین الملل و جهان در حال گذار هیچ امر قاطع و ابدی وجود نداشته و نخواهد داشت. اما می توان چنین بیان داشت که رهبران کشورهای ارمنستان و آذربایجان با در نظر گرفتن فاجعه انسانی در حال وقوع در این منطقه و مهاجران آواره ای که هیچ تضمین امنیتی را برای خود نمی دانند در دیداری که قرار است در 5 اکتبر در اسپانیا میان طرفین درگیر صورت پذیرد با توجه به مسائل مطروحه تصمیمی منطقی تر گرفته و این دیدار آغاز گر فاجعه ای دیگر نشود.
نظر شما