شب یلدا یا شب چله، یلدا به زمان بین غروب آفتاب از 30 آذر (آخرین روز پاییز) تا طلوع آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان) گفته می شود. خانواده های ایرانی در شب یلدا، معمولا شامی فاخر و همچنین انواع میوه ها و رایج تر از همه هندوانه را مهیا و دور هم صرف می کنند. پس از صرف تناولات، قصه گویی پیرترها برای دیگر اعضای فامیل و همچنین فال گیری با دیوان حافظ رایج است.
یلدا برگرفته از واژه سریانی به معنای'زایش' و 'تولد' است که ابوریحان بیرونی از این جشن با نام 'میلاد اکبر' نام برده و منظور از آن را 'میلاد خورشید'دانسته است.
در آثارالباقیه بیرونی، از روز اول دی ماه، با عنوان 'خور' نیز یاد شده است و در قانون مسعودی نسخه موزه بریتانیا در لندن، 'خُره روز' ثبت شده، اگرچه در برخی منابع دیگر 'خرم روز' نامیده شده است.
چله، دو موقعیت گاه شمارانه در طول یک سال خورشیدی با کارکردهای فرهنگ عامه، یکی در آغاز تابستان (تیرماه) و دیگری در آغاز زمستان (دی ماه)، هریک متشکل از دو بخش بزرگ (چهل روز) و کوچک (بیست روز) است.
واژه چله برگرفته از چهل (معین، ذیل واژه) و مخفف 'چهله' و صرفا نشان دهنده گذشت یک دوره زمانی معین و نه الزاما چهل روزه است. پیشینه چله و جشن هایی که در این شب برگزار می شود، یک سنت باستانی است.
مردم روزگاران دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگی آنان را تشکیل می داد و در طول سال با سپری شدن فصل ها و تضادهای طبیعی خوی داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند.
آنان ملاحظه می کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می شود و در نتیجه در آن روزها، از روشنی و نور خورشید بیشتر می توانستند استفاده کنند. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش اند.
مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی - هند و اروپایی، دریافتند که کوتاه ترین روزها، آخرین روز پاییز و بلندترین شبها شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاهتر می شوند، از همین رو آن را شب زایش خورشید (مهر) نامیده و آن را آغاز سال قرار دادند.
کریسمس مسیحیان نیز ریشه در همین اعتقاد دارد. استاد فرشید یوسفی می گوید: شب یلدا را شب چله نیز می گویند. چون در حقیقت زمستان را 2 ماه می دانند که 40 روز اول آن را چله بزرگ و 20 روز آخر را چله کوچک نامیده اند، چهار روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچک را چارچار می خوانند،
یلدا به معنی زاد روز است= تولد، که فرهنگ باستانی ما یلدا را زاد روز ایزد مهر می دانسته و می داند که با رفتن بعضی آداب و داشته های مهرپرستی به جهان مسیحیت جشن تولد مهر به کریسمس تغییر صورت داد.
این نویسنده و پژوهشگر می افزاید: شب یلدا درازترین شب سال و شب نخست برج جدی و شب چله بزرگ زمستان است و چنان که گفته شد زاد روز بدنیا آمدن 'میترا= مهر'mitra که روز دوستی مهر می باشد و 'مهر = میترا' را واسطه و رابطه فروغ محدث و فروغ ازلی و یا واسطه میان آفریدگار و آفریدگان دانسته اند.
وی ادامه می دهد: در گات ها کلمه میتره به معنی روشنی و عهد و پیمان است و در اوستا از آفریدگان اهورامزدا بوده است که نگهبان عهد و پیمان و فرشته فروغ و روشنایی است. این جشن نور و روشنی از ایران به بابل و آسیای صغیر رفت و سپس با سربازان رومی به اروپا راه یافت.
امیر معزی می گوید: ایزد دادار مهر و کین توگویی از شب قدر آفرید و از شب یلدا زانکه به مهرت بود تقرب مومن زانکه به کینت بود تفاخر ترسا این استاد ادبیات می گوید: شب یلدا که شب تولد نور و زاد روز 'مهر= خورشید' است که در آن شب آفتاب به برج جدی تحویل می کند و به باور گذشتگان شبی است که خجستگی در آن از بین می رود و نامبارک است.
بعضی یلدا را نام یکی از دوستداران عیسی مسیح دانسته اند و می گویند؛ یلدا اگر نامش ماندگار و یادش جاودانه است به خاطر پیوستن به حضرت مسیح است. به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا و حال آنکه دانشمندان و پژوهشگران این موضوع نپذیرفته اند، زیرا در میان حواریون و دوستداران حضرت میسح چنین نامی نیافته اند.
وی می افزاید: عیسویان در سده چهارم میلادی از جشن ظهور میترا الهام گرفته و آن روز را تولد عیسی نام نهادند. که البته با توجه به زندگی این پیامبر و مطالبی که برای تاریخ به جا مانده، خداوند پیامبرش را به محضر خویش دعوت کرد و هنگام رسیدن به آسمان چهارم به وسیله سوزنی که از تجملات دنیائی و داشته های خاکی با خود داشت اجازه بالاتر رفتن نیافت. چهارم فلک باز خورشید را کز و مر جهان را سراسر ضیاست ناصر خسرو من گاو زمینم که جهان بردارم یا چرخ چهارمم که خورشید کشم امیر مفری و عوام را عقیده بر این است که آن پیامبر در همسایگی 'مهر= خورشید' زیست می کند و شاید همین باور پایه ی ادغام تولد میترا و شب یلدا و تولد عیسی مسیح باشد.
استاد یوسفی ادامه می دهد: در شب یلدا میوه، به ویژه انار به واسطه سرخی دانه هایش و هندوانه به پاس دارا بودن رنگ سرخ، که ودیعه ای ست از تابش خورشید در خانه ها. از دیر باز جای خاص خود را داشته اند 'چنان هیجان زده بود که با توک پا به انبار انار که برای شب یلدا جمع شده بود زد'
در لغت نامه دهخدا- قسمت یاء، صفحه 262 آمده است: باید توجه داشت که شب یلدا و مطابقتش با میلاد مسیح با تحقیق محققان در اصل جشن ظهور'میترا= مهر' بود که در سده چهارم مسیحیان آن روز را میلاد مسیح قرار دادند که در بیشتر نقاط ایران در این شب مراسمی انجام می شود و سخنوران نیز از بلندی این شب و سیاهی آن مضامینی بکر آفریده اند.
در سال اگر شبی است یلدا در یک مه آن صنم دو یلداست رضا قلیخان هدایت شب یلدای غمم را سحری پیدا نیست گریه های سحرم را اثری پیدا نیست محتشم کاشانی نظر به روی تو هر بامداد نوروزیست شب فراق تو هر گه که هست یلداییست سعدی شب محنت من ز امداد فکرت درازی شب های یلدا گرفته انوری گرآن کی، خسرو ایران و توراست چرا بیژن شد اندر چاه یلدا خاقانی هنوز با همه دردم امید درمان است که آخری بود آخر شبان یلدا را سعدی صحبت حکام ظلمت شب یلداست نور ز خورشید جو بو که برآید.
7272/6001