خبر واضح و روشن است: جنگنده هوایی سوخو-24 روسیه روز گذشته توسط ارتش ترکیه و در نزدیکی مرز آن کشور با سوریه ساقط شد؛ اما آنچه اکنون در پردهای از ابهام قرار دارد، واکنش مسکو و صدالبته چشمانداز جنگ در سوریه است که میرفت تا در سایه خون قربانیان حملات خونین هفتههای گذشته، از لبنان و صحرای سینا گرفته تا پاریس و مالی، شاهد تشکیل جبههای متحد علیه گروه تروریستی «داعش» و دیگر همپالگیهای آن باشد. درگیری نیروهای ناتو با همتایان روس خود و بهتبع آن، وحشت برپایی جنگی در سطح بینالمللی، کمسابقه نبوده است. از نقش برجسته خلبانان روس در ساقطکردن بیش از هزار فروند جنگنده آمریکایی در جریان جنگ کره و سقوط هواپیمای جاسوسی آمریکا در سال 1962 گرفته تا سقوط جنگنده اف16 آمریکایی در جریان جنگ اول افغانستان، همه درگیریهای مشابه به بحبوحه جنگ سرد بازمیگردد؛ واقعیتی که نگرانیها درباره تبعات حادثه روز گذشته را، آنهم درست زمانی که جامعه جهانی شاید بیش از این در تشکیل جبههای واحد راسخ نبوده، افزایش میدهد.
با تمام این اوصاف، جای تعجب نیست که با وجود ادعای مقامات ترک مبنی بر ورود جنگنده روسیه به حریم هوایی آن کشور در استان «ختای»، مقامات کرملین سقوط جنگنده خود را اقدامی جنگی علیه فدراسیون روسیه قلمداد کنند. وزارت دفاع روسیه، صبح روز گذشته و بلافاصله پس از انتشار اخبار سقوط هواپیمای سوخو-24، در بیانیهای مدعی شد جنگنده ارتش آن کشور هیچگاه حریم هوایی سوریه در استان لاذقیه را ترک نکرده بوده است. در این بیانیه آمده است جنگنده هوایی روسیه که بنا بر دادههای بهدستآمده در ارتفاع شش هزار متری و در داخل مرزهای هوایی سوریه پرواز میکرده، حدود ساعت 9:30 به وقت محلی، احتمالا از سطح زمین هدف موشک قرار گرفته است. این وزارتخانه همچنین در حالی مدعی شده بود که بنا بر اطلاعات اولیه، هر دو خلبان این جنگنده پیش از سقوط، از هواپیما خارج شده و هلیکوپترهای ارتش در حال جستوجو برای یافتن آنان در کوهستانهای ترکمن هستند که تنها ساعاتی بعد، انتشار ویدئویی از شورشیان سوری منطقه که شبهنظامیان ترکمن و همچنین جبهه «النصره» را دربر میگیرد، حکایت از کشتهشدن یکی از خلبانان روس داشت. برخی منابع ارتش آزاد سوریه هم در حالی مدعی شدند خلبان دوم روسی نیز به دست شورشیان کشته شده است که به گزارش خبرگزاری «دوغان»، چند نفر از فرماندهان شبهنظامیان ترکمن اعلام کردهاند نیروهای تحت امرشان، هر دو خلبان روس را پیش از نشستن بر زمین و در آسمان، هدف گلوله قرار دادهاند. این در حالی است که گزارشهایی تأییدنشده از سقوط یک هلیکوپتر جستوجوگر روس در شمال استان «لاذقیه» سوریه حکایت دارند. گفته میشود نیروهای ارتش آزاد سوریه موفق شدهاند با استفاده از موشکهای هدایتشده آمریکایی، هلیکوپتری روسی را که به دنبال نجات خلبانان بوده است، ساقط کنند.
پوتین: منتظر عواقب باشید
در این میان، هنوز ساعتی از اظهار نظر «دیمیتری پسکوف» سخنگوی کرملین مبنی بر لزوم کشف همه ابعاد حادثه پیش از اعلام نظر رسمی مسکو نگذشته بود که «ولادیمیر پوتین» رئیسجمهور آن کشور در سخنانی به انتظارات پایان داد. پوتین که پیش از آغاز دیدار با «ملک عبدالله دوم» پادشاه اردن در شهر «سوچی» سخن میگفت، سقوط هواپیمای روسی در داخل خاک سوریه و در چهار کیلومتری مرز آن کشور با همسایه شمالی را نتیجه پرتاب موشک از سوی دو جنگنده اف16 ارتش ترکیه دانست و نسبت به پیامدهای جبرانناپذیر این حمله نظامی هشدار داد. رئیسجمهوری روسیه حادثه روز گذشته را خارج از چارچوب عادی جنگ با تروریسم توصیف کرد و مدعی شد کشورش با وجود تمامی تلاشهای قهرمانانه خود در مقابله با تروریسم، از پشت خنجر خورده است؛ آنهم نه به دست تروریستهایی که هدف بمباران هرروزه آنان در خاک سوریه قرار دارند، بلکه به دست دولتی که به گفته پوتین، شریک جرم و همدست تروریستهای داعش و دیگر گروههای وابسته است. رئیسجمهوری روسیه همچنین ضمن اشاره به اینکه خلبانان و جنگندههای آن کشور هیچگونه تهدیدی برای تمامیت ارضی ترکیه نبوده و به مأموریت خود در مبارزه با آن دست تروریستهای بینالمللی ساکن در لاذقیه و جلوگیری از بازگشت آنان به خاک روسیه مشغول بودند، خاطرنشان کرد حادثه روز گذشته و تحرکات متعاقب آن از سوی دولت ترکیه که به جای رجوع به مسکو، دست به دامان سازمان ناتو شده است، عواقب وخیم منطقهای، از جمله در روابط دو کشور در پی خواهد داشت. او همچنین در حالی سخنان خود را با جملاتی تحریکبرانگیز درباره عزم آنکارا برای بهخدمتگرفتن ناتو در کمک به داعش به پایان برد و از کشورهای عضو این ائتلاف خواست تا با اتحاد خود، به جنگ دشمن مشترک بروند که «احمد داووداوغلو» نخستوزیر ترکیه، همزمان سقوط جنگنده روس را نتیجه مسئولیتپذیری کشورش در حفاظت از مرزهای خود و امنیت و آسایش شهروندانش دانسته است.
ارتش ترکیه پیشتر با ارائه تصاویر رادارها که نشان از تجاوز موقت اما آشکار جنگنده روس به حریم هوایی آن کشور دارد، در بیانیهای اعلام کرده بود خلبانان روسی بدون اعتنا به پنج دقیقه هشدار پیاپی، همچنان به گشتزنی در حریم هوایی ترکیه ادامه داده بودند. نمایندگان کشورهای عضو ناتو نیز در حالی عصر روز گذشته و به درخواست نماینده ترکیه، با تشکیل جلسهای اضطراری در بروکسل، به بحث و گفتوگو پیرامون ابعاد این حادثه و تبعات احتمالی آن پرداختند که آنکارا از ماه سپتامبر گذشته و آغاز کارزار نظامی روسیه در سوریه، بارها نسبت به نقض حریم هوایی خود هشدار داده و در اوایل ماه جاری میلادی از ایالات متحده خواسته بود با استقرار جنگندههای اف15 خود در پایگاه هوایی «اینجرلیک»، کمکحال آن کشور در حفاظت از قلمرو هوایی خود باشد. دولت ترکیه همین چند روز پیش نیز با احضار سفیر روسیه، عملیات جنگندههای روسی علیه مواضع شبهنظامیان ترکمن که به طور سنتی موردحمایت آنکارا بودهاند را خارج از چارچوب تعریفشده بینالمللی در مبارزه با تروریستهای داعش دانسته و هشدار داده بود ادامه حملات هوایی به مناطق ترکمننشین سوریه میتواند عواقب سنگینی برای مسکو به همراه داشته باشد؛ هشداری که ظاهرا نهتنها به وقوع پیوسته، بلکه آنطورکه پیداست، عواقب آن دیگر صرفا دامنگیر کرملین نخواهد شد.
--------------------------------------------------------------
نترسید، سقوط جنگنده روسی آغاز جنگ سوم جهانی نیست
سرنگونی جت جنگنده روسی از سوی ترکیه که آنکارا مدعی است با وجود 10 بار هشدار حریم هوایی این کشور را نقض کرده، لحظهای بی نهایت خطرناک در جنگ چهارساله سوریه است. اما در شرایط گرمشدن روابط دیپلماتیک با مسکو و خطرات فوقالعاده تشدید تنش، تمایل متحدان غربی ترکیه پیشرفتن با حداکثر احتیاط است. بحرانی نظیر این تقریبا اجتنابناپذیر بود. ترکیه اوایل ماه اکتبر از نقض حریم هوایی مکرر هواپیماهای روسی شکوه کرده بود؛ امری که ناتو را به اعتراض واداشت؛ بعدتر در همان ماه، ترکیه در لحظهای به غایت شوکآور به آنچه به نظر میرسید هواپیمای جنگنده روسی بوده، شلیک کرد اما مشخص شد که احتمالا هواپیمای بدون سرنشین روسی بوده است.
نخستینبار نیست که هواپیماهای ساخت آمریکا، هواپیماهای روسیه را سرنگون کردهاند اما از زمان پایان جنگ سرد، برای اولین بار است که یکی از کشورهای عضو ناتو هواپیمای روسی را سرنگون کرده است. گرچه ترکیه اصرار میکند در چارچوب حقوق خود به هوایپمای روسی که وارد حریم هواییاش شد، شلیک کرده اما پس از اتفاقات مکرر ماه گذشته، اکنون همپیمانانش در ناتو میخواهند بیشتر بر کاستن تنشها متمرکز شوند، چراکه یخ روابط بین غرب و روسیه اندکی آب شده است.
در پی حملات پاریس «فرانسوا اولاند»، رئیسجمهور فرانسه از قصد خود برای دیدار با «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهوری روسیه با هدف تشکیل «ائتلافی بزرگ» خبر داد. «باراک اوباما»، رئیسجمهوری ایالاتمتحده هم با زبان بدنی که به طرز محسوسی گرمتر بود با پوتین دیدار کرد و شورای امنیت سازمان ملل هم قطعنامهای را تصویب کرد که براساس آن همه کشورها باید از تمام ابزارهای لازم برای ازبینبردن داعش استفاده کنند؛ هرچند این اقدام بر اساس فصل هفتم منشور سازمان ملل نبود و تا حدود زیادی ژستی سیاسی بود.
از سویی، مذاکرات وین هم به پیشرفت معقولی در توافق صلح سوریه رسيده است. در حالی که ناتو قطعا بیانیه اعتراضی دیگری درباره نفوذ آشکار به حریم هوایی ترکیه منتشر خواهد کرد اما متحدان غربی ترکیه مواظب بهخطرافتادن دستاوردهای دیپلماتیکی هستند که با فشار شدید بر روسیه رسيدن به آن محتمل است.
حالا روسیه چه خواهد کرد؟ پوتین هم مثل هر رهبر دیگری برای واکنش نشاندادن تحت فشار قرار میگیرد. اما ممکن است اصرار مسکو بر این ادعا که هواپیمایش در حریم هوایی سوریه بوده- با وجود بیانیه ترکیه که خلاف این را میگوید و شواهد رادار- موجب مصالحه شود و با استناد به آن، پوتین بیش از آنکه از ترکیه خشمگین شود، خشم خود را متوجه شورشیان سوری کند.
مسکو و آنکارا به احتمال زیاد از افزایش مناقشه بر سر این حادثه اجتناب خواهند کرد، هرچند علل بنیادین همچنان دستنخورده باقی میمانند و این حوادث تکرار میشوند؛ مگر آنکه مسکو متوجه شود، چنین مخاطرهای در مرزهای ناتو بازی بیپروایانه خطرناکی است.
خاورمیانه، قدرتهای بزرگ جهان را به نزدیکترین قرابت خود از زمان جنگ کوزوو در سال 1999 رسانده اما در مسیری بس خطرناکتر؛ جنگ سوریه نه تنها موج وسیعی از پناهندگان و در کنار آن قویترین گروه تروریستی جهان را به وجود آورده؛ بلکه رزمگاه رقابتهای سنتی بینالمللی بین کشورها نیز شده است.
∎