به گزارش ایسنا دکتر علی‌اکبر حق‌دوست، در نشست هم‌اندیشی با پیشکسوتان پژوهش‌های علوم پزشکی کشور با تأکید بر ضرورت مدیریت هوشمند نظام پژوهشی در شرایط محدودیت منابع مالی، گفت: باید یاد بگیریم با وجود محدودیت‌های موجود و حتی بدون افزایش منابع مالی، فعالیت‌های پژوهشی را به گونه‌ای مدیریت کنیم که بهره‌وری افزایش یابد، زمان‌های تلف‌شده کاهش پیدا کند و ظرفیت پژوهشگران برای انجام فعالیت‌های جدید آزاد شود.
وی با اشاره به ضرورت اصلاح فرایندهای اداری و اجرایی پژوهش افزود: برای انجام یک طرح پژوهشی، از مرحله تدوین و ثبت پروپوزال تا داوری، انعقاد قرارداد، ارائه گزارش، نظارت بر پیشرفت طرح و اختتام آن، با فرایندهایی مواجه هستیم که می‌توان بسیاری از آنها را به‌سادگی دیجیتالی و یکپارچه کرد. این اقدامات دیگر نباید به‌عنوان هوشمندسازی پیشرفته مطرح شوند، بلکه از ابتدایی‌ترین الزامات مدیریت پژوهش به شمار می‌روند.
حق‌دوست با بیان اینکه دیجیتالی شدن فرایندهای پژوهشی می‌تواند به افزایش بهره‌وری پژوهشگران منجر شود، اظهار کرد: بسیاری از افرادی که در این نشست حضور دارند، از ظرفیت علمی و پژوهشی بالایی برخوردارند و اگر زمان کمتری را صرف امور اداری و پیگیری‌های غیرضروری کنند، می‌توانند فعالیت‌های جدیدی را آغاز کنند. بنابراین، باید بررسی کنیم چگونه می‌توان فرایندها را روان‌سازی و یکپارچه کرد تا خروجی‌های قابل استفاده‌تری از فعالیت‌های پژوهشی به دست آید.
رئیس پژوهشکده آینده‌پژوهی در سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمان با اشاره به ضرورت هوشمندسازی چرخه مدیریت طرح‌های پژوهشی گفت: تمام مراحل یک پروپوزال، از ثبت و داوری تا نظارت، ارزیابی و اختتام طرح، باید در یک بستر مشخص قابل پیگیری باشد. در چنین سامانه‌ای می‌توان یادآوری کرد که هر مرحله در چه زمانی باید انجام شود، آیا کار به‌موقع پیش رفته است یا خیر و چه نقص‌هایی در اجرای طرح وجود دارد. اینها از جمله قابلیت‌هایی است که می‌توان با استفاده از ابزارهای دیجیتال و هوشمند در اختیار مدیران پژوهشی قرار داد.
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد امکان رصد یکپارچه وضعیت پژوهش کشور افزود: یک مدیر پژوهشی در سطح دانشگاه یا وزارتخانه باید بتواند وضعیت فعالیت‌های پژوهشی را به صورت دقیق رصد کند؛ برای مثال، اگر معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت بخواهد بداند در سال گذشته چه میزان اعتبار برای طرح‌های حوزه سلول‌های بنیادی یا زیست فناوری اختصاص یافته است، باید بتواند به‌سادگی این اطلاعات را دریافت کند. در حال حاضر، با وجود تلاش‌هایی که برای ایجاد سامانه‌های مختلف انجام شده، امکان دریافت و استخراج برخی گزارش‌های مدیریتی ساده نیز به‌راحتی فراهم نیست.
حق‌دوست با بیان اینکه نبود اطلاعات یکپارچه، فرایند سیاستگذاری و مدیریت پژوهش را با مشکل مواجه می‌کند، خاطر نشان کرد: وقتی نتوانیم گزارش‌های ساده و دقیقی از وضعیت اعتبارات و فعالیت‌های پژوهشی دریافت کنیم، در سیاستگذاری و مدیریت نیز عقب می‌مانیم. یافته‌های پژوهشی زمانی اثربخش خواهند بود که قابلیت استفاده داشته باشند و بتوانند به دست مصرف‌کنندگان واقعی برسند.
وی با اشاره به اهمیت انتقال دانش و تبدیل نتایج پژوهش‌ها به محصولات قابل استفاده یاداور شد: آنچه امروز با عنوان انتقال دانش یا Knowledge Translation مطرح می‌شود، وسیله است و نباید آن را هدف نهایی بدانیم. هدف این است که خروجی پژوهش‌ها به محصولاتی مانند پادکست، برگه‌های اطلاعاتی کوتاه یا ابزارهای کاربردی تبدیل شوند و در اختیار مخاطبان قرار گیرند. در دنیای امروز، انجام دستی تمام این فرایندها ضرورتی ندارد و می‌توان از اپلیکیشن‌ها و سامانه‌های هوشمند برای شناسایی نیازها، پردازش اطلاعات و تبدیل یافته‌های علمی به محصولات متناسب با نیاز مخاطبان استفاده کرد.
رئیس پژوهشکده آینده‌پژوهی در سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمان با تأکید بر ضرورت برقراری ارتباط میان نظام پژوهش و مصرف‌کنندگان دانش افزود: تصور کنید یک سامانه بتواند ۵۰ تا ۱۰۰ مصرف‌کننده دانش را شناسایی کند و نیازهای هر یک را بشناسد؛ برای مثال، مشخص کند صداوسیما، خبرگزاری ایسنا، رسانه‌های استانی، صنایع و بخش‌های مختلف اقتصادی به چه نوع اطلاعات و یافته‌های علمی نیاز دارند. در این صورت، سامانه می‌تواند خروجی پژوهش‌ها را متناسب با نیاز هر مخاطب تنظیم و در اختیار او قرار دهد. صنایع مختلف می‌توانند از نتایج پژوهش‌های دانشگاهی استفاده کنند؛ برای مثال، ممکن است دو شرکت داروسازی مخاطب یک پژوهش باشند، اما پیام و اطلاعاتی که برای هر یک ارسال می‌شود، باید متناسب با نیاز و زبان ارتباطی مدیران همان شرکت تنظیم شود. چنین شخصی‌سازی و هدفمند کردن ارتباطات علمی با استفاده از فناوری‌های هوشمند امکان‌پذیر است و می‌تواند یافته‌های پژوهشی حوزه سلامت را به محصول و خدمت تبدیل کند.
حق‌دوست با اشاره به اهمیت نیازسنجی و شناسایی مخاطبان پژوهش‌ها اظهار کرد: مساله اصلی این است که ابتدا نیازهای جامعه و مصرف کنندگان دانش را شناسایی کنیم و سپس راهی برای انتقال این نیازها به پژوهشگران و رساندن نتایج تحقیقات به مخاطبان واقعی بیابیم. در واقع، باید چرخه‌ای شکل بگیرد که در آن نیاز از جامعه دریافت شود، به سؤال پژوهشی مناسب تبدیل شود، در اختیار پژوهشگر قرار گیرد و در نهایت، خروجی پژوهش به مصرف‌کننده واقعی برسد.
وی با اشاره به تجربه مشاهده داشبوردهای اطلاعاتی در وزارت بهداشت گفت: روز گذشته در جلسه‌ای با همکاران وزارت بهداشت حضور داشتم که داشبوردهای متعددی را طراحی کرده بودند. با وجود حجم زیاد اطلاعات و داشبوردها، حتی خود مسئولان نیز معتقد بودند که استفاده از این حجم داده دشوار شده است؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را به باتلاقی از آمار تشبیه کرد که استخراج اطلاعات کاربردی از آن به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. این در حالی است که اگر یک سامانه هوشمند در کنار این داشبوردها قرار گیرد، می‌توان از داده‌های موجود برای تولید اطلاعات کاربردی استفاده کرد. برای مثال، با دو تا سه ماه کار روی داده‌های موجود می‌توان بخش قابل توجهی از نظام مراقبت بیماری‌های عفونی مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC) را بازسازی کرد. کافی است پرسش‌های مشخصی از سامانه داشته باشیم؛ برای نمونه، درباره تعداد مراجعه‌کنندگان به آزمایشگاه یا نتایج آزمایش‌ها سؤال کنیم تا سامانه بتواند اطلاعات مورد نیاز را از داده‌های موجود استخراج کند و به خروجی قابل استفاده تبدیل کند.
وی با تأکید بر اینکه هوشمندسازی می‌تواند پیوند میان داده‌های سلامت و فعالیت‌های پژوهشی را تقویت کند، گفت: با پیاده سازی چنین نظامی می‌توان داده‌های موجود را به اطلاعات مورد نیاز جامعه تبدیل کرد و از این طریق، چرخه انتقال دانش را تکمیل کرد؛ به‌گونه‌ای که نیازهای واقعی به پژوهشگران منتقل شود و نتایج پژوهش‌ها نیز به دست مصرف‌کنندگان برسد.
حق‌دوست با اشاره به ضرورت توجه همزمان به تولید علم و صیانت از سلامت علمی کشور اظهار کرد: اگر بتوانیم نظام پژوهشی کشور را هوشمند کنیم، علاوه بر افزایش بهره‌وری، امکان صیانت از سلامت علمی نیز فراهم می‌شود. البته افزایش تولیدات علمی همچنان اهمیت دارد و باید در کنار آن دنبال شود، اما این موضوع تنها یک بخش از مأموریت نظام پژوهشی است و نباید از بخش دیگر آن، یعنی اخلاق پژوهش و مقابله با تخلفات علمی، غافل شویم.
وی با بیان اینکه تخلفات پژوهشی می‌تواند اعتبار علمی کشور را تحت تأثیر قرار دهد، افزود: همان‌طور که استنادات علمی می‌تواند به افزایش اعتبار و آبروی علمی کشور کمک کند، مقالاتی که به دلیل تخلفات آشکار علمی پس گرفته می‌شوند نیز می‌توانند به اعتبار علمی کشور آسیب بزنند. بنابراین، باید با استفاده از روش‌های مشخص و سامانه‌های نظارتی، امکان شناسایی و پیشگیری از تخلفات پژوهشی فراهم شود.
حق‌دوست با اشاره به ضرورت شناسایی زودهنگام تخلفات پژوهشی و پیشگیری از گسترش آنها گفت: برای نمونه، یکی از اعضای هیئت علمی یک دانشگاه که به‌عنوان ناظر دانشجویان فعالیت می‌کند، در مجموع پنج مقاله منتشر کرده بود که سه مقاله از آنها به‌طور کامل از مقالات خارجی کپی‌برداری شده بود. اگر چنین تخلفی در همان سال‌های نخست فعالیت فرد شناسایی و به آن رسیدگی شود، می‌توان از تبدیل شدن آن به یک تخلف بزرگ‌تر جلوگیری کرد.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در صیانت از سلامت پژوهش افزود: با استفاده از هوش مصنوعی و ابزارهای هوشمند می‌توان در لایه‌های مختلف فعالیت‌های پژوهشی، از جمله شناسایی تخلفات، نظارت بر فرایندها و ایده‌پردازی، اقدامات مؤثری انجام داد. بخشی از این قابلیت‌ها در لایه‌های آشکار فناوری دیده می‌شوند، اما ظرفیت‌های گسترده‌تری نیز در لایه‌های زیرین این فناوری‌ها وجود دارد که می‌توان از آنها در نظام پژوهشی بهره گرفت.
رئیس پژوهشکده آینده‌پژوهی در سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمان با اشاره به ضرورت توجه به هوشمندسازی نظام پژوهش کشور خطاب به معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت اظهار کرد: پیشنهاد می‌کنم هوشمندسازی فرایندهای پژوهشی در زمره اقداماتی قرار گیرد که می‌توان طی یکی دو سال آینده به نتیجه رساند و آثار و برکات آن برای مدت طولانی در نظام پژوهشی کشور باقی بماند.
وی افزود: اجرای این اقدامات هزینه چندانی ندارد، اما می‌تواند صرفه جویی قابل توجهی در منابع و زمان ایجاد کند و بهره‌وری فعالیت‌های پژوهشی را افزایش دهد. همان‌طور که اقدامات انجام‌شده در حوزه نوپا و علم‌سنجی به یکی از افتخارات وزارت علوم تبدیل شده است، امیدوارم هوشمندسازی نظام پژوهش نیز از وزارت بهداشت آغاز شود و به‌عنوان اقدامی ماندگار در این حوزه به ثمر برسد.
انتهای پیام