بسیاری از بیماری‌های مرگ‌بار برخلاف عفونت‌های ناگهانی، بی‌سروصدا و طی سال‌ها پیشرفت می‌کنند. ممکن است فردی سال‌ها با فشار خون بالا زندگی کند، بدون آنکه نشانه مشخصی داشته باشد؛ دیابت می‌تواند به‌تدریج به قلب، کلیه‌ها، چشم‌ها و اعصاب آسیب برساند و بعضی سرطان‌ها نیز تا مدت‌ها بدون علائم آشکار باقی بمانند. در همین حال، اضطراب و افسردگی می‌توانند کیفیت زندگی را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهند و در کنار بیماری‌های جسمی، نیاز به مراقبت را افزایش دهند.
این تصویر، بخشی از چالش جهانی بیماری‌های غیرواگیر است؛ گروهی از بیماری‌ها که از مهم‌ترین علل مرگ، ناتوانی و کاهش کیفیت زندگی در جهان به شمار می‌روند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بیماری‌های غیرواگیر در سال ۲۰۲۱ دست‌کم ۴۳ میلیون مرگ را رقم زدند؛ یعنی حدود ۷۵ درصد مرگ‌های جهان، با کنار گذاشتن مرگ‌های ناشی از همه‌گیری کووید ۱۹. از این میان، ۱۸ میلیون نفر پیش از ۷۰سالگی جان خود را از دست دادند.
اما چرا این بیماری‌ها تا این اندازه گسترده شده‌اند؟ آیا می‌توان با تغییر سبک زندگی از آن‌ها پیشگیری کرد؟ و نقش نظام سلامت، محیط زندگی و سیاست‌های عمومی در کاهش این آمار چیست؟
بیماری‌های غیرواگیر دقیقاً چه هستند؟
بیماری‌های غیرواگیر یا NCDs، بیماری‌هایی هستند که معمولاً از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شوند و اغلب روندی طولانی‌مدت دارند. عوامل ژنتیکی، فیزیولوژیک، محیطی و رفتاری می‌توانند در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشته باشند.
چهار گروه اصلی این بیماری‌ها عبارت‌اند از:
- بیماری‌های قلبی‌عروقی: از جمله بیماری عروق قلب، حمله قلبی و سکته مغزی.
- سرطان‌ها: گروه گسترده‌ای از بیماری‌ها که در آن‌ها سلول‌ها به شکل کنترل‌نشده رشد می‌کنند.
- دیابت: اختلالی که در آن بدن نمی‌تواند انسولین را به میزان کافی تولید کند یا به‌درستی از آن استفاده کند و در نتیجه قند خون افزایش می‌یابد.
- بیماری‌های مزمن تنفسی: مانند بیماری انسدادی مزمن ریه و آسم.
چاقی، بیماری‌های کلیوی، برخی بیماری‌های کبدی و مشکلات سلامت روان نیز از مسائل مهم و مرتبط با این حوزه‌اند. البته همه بیماری‌های غیرواگیر یکسان نیستند و عوامل ایجاد، روش‌های تشخیص و درمان آن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد.
آمارها چه می‌گویند؟ چرا باید این بیماری‌ها را جدی گرفت؟
ابعاد مسئله نشان می‌دهد که بیماری‌های غیرواگیر صرفاً موضوعی مربوط به بیمارستان‌ها یا سالمندان نیستند؛ آن‌ها بر خانواده‌ها، اقتصاد، بهره‌وری و آینده سلامت جوامع اثر می‌گذارند. بر اساس داده‌های سازمان جهانی بهداشت:
- ۴۳ میلیون مرگ: بیماری‌های غیرواگیر در سال ۲۰۲۱ دست‌کم باعث این تعداد مرگ در جهان شدند.
- ۱۸ میلیون مرگ زودرس: این تعداد از افراد مبتلا پیش از رسیدن به ۷۰سالگی جان باختند.
- ۸۲ درصد: سهم کشورهای با درآمد کم و متوسط از مرگ‌های زودرس ناشی از بیماری‌های غیرواگیر در سال ۲۰۲۱ بود.
- ۱۹٫۸ میلیون مرگ: بیماری‌های قلبی‌عروقی در سال ۲۰۲۲ عامل این تعداد مرگ بودند؛ حدود ۳۲ درصد از کل مرگ‌های جهان در آن سال.
این ارقام مربوط به سال‌های مشخصی هستند و نباید آن‌ها را با آمار سال جاری اشتباه گرفت. با این حال، تصویر کلی روشن است: بیماری‌های غیرواگیر سهم بزرگی از بار بیماری و مرگ‌ومیر جهان را تشکیل می‌دهند و بخش قابل‌توجهی از این بار، پیش از رسیدن افراد به سالمندی رخ می‌دهد.
نکته مهم دیگر، نابرابری در پیامدهای این بیماری‌هاست. در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط، تشخیص دیرهنگام، دسترسی محدود به دارو و خدمات تخصصی، هزینه‌های درمان و دشواری پیگیری طولانی‌مدت بیماری می‌توانند احتمال پیامدهای نامطلوب را افزایش دهند. بنابراین، مسئله فقط این نیست که چه کسی بیمار می‌شود؛ بلکه این هم اهمیت دارد که چه کسی به‌موقع تشخیص می‌گیرد و امکان ادامه درمان را دارد.
چرا بیماری‌های غیرواگیر تا این اندازه شایع‌اند؟
هیچ عامل واحدی نمی‌تواند گسترش این بیماری‌ها را توضیح دهد. ترکیبی از رفتارهای فردی، شرایط اجتماعی، محیط زندگی و دسترسی به خدمات سلامت در این روند نقش دارند.
۱. سبک زندگی؛ مهم است، اما همه ماجرا نیست
مصرف دخانیات و الکل، تغذیه ناسالم و فعالیت بدنی ناکافی از عوامل خطر مهم بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر هستند. برای مثال، مصرف دخانیات خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی، سرطان و بیماری‌های مزمن تنفسی را افزایش می‌دهد. مصرف بیش‌ازحد نمک می‌تواند به افزایش فشار خون کمک کند و کم‌تحرکی نیز با خطر بیشتر برخی بیماری‌های مزمن ارتباط دارد. با این حال، تقلیل این مسئله به انتخاب‌های فردی تصویری ناقص ارائه می‌دهد. کسی که در محله‌ای فاقد فضای امن برای پیاده‌روی زندگی می‌کند، به غذای سالم و مقرون‌به‌صرفه دسترسی ندارد یا ساعت‌های طولانی کار می‌کند، ممکن است برای داشتن سبک زندگی سالم با موانع جدی روبه‌رو باشد. به همین دلیل، پیشگیری مؤثر علاوه بر آگاهی فردی، به محیطی نیاز دارد که انتخاب سالم را آسان‌تر کند.
مصرف دخانیات و الکل، تغذیه ناسالم و فعالیت بدنی ناکافی از عوامل خطر مهم بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر هستند۲. شهرها و محیط زندگی
آلودگی هوا یکی از عوامل محیطی مهم در بروز و تشدید بیماری‌های غیرواگیر است. قرار گرفتن در معرض آلودگی می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی و تنفسی را افزایش دهد. در کنار آن، نبود مسیرهای مناسب پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، دسترسی محدود به فضاهای سبز و فراوانی غذاهای ناسالم می‌توانند بر سلامت عمومی اثر بگذارند. بنابراین، سیاست‌های حمل‌ونقل، کیفیت هوا، طراحی شهری و دسترسی به غذای سالم نیز بخشی از سیاست‌های پیشگیری از بیماری‌اند؛ نه موضوعاتی جدا از سلامت.
۳. افزایش سن و عوامل ژنتیکی
با افزایش سن، احتمال ابتلا به برخی بیماری‌های مزمن بیشتر می‌شود؛ اما این بیماری‌ها مختص سالمندان نیستند. فشار خون بالا، دیابت نوع ۲ و بعضی سرطان‌ها ممکن است در سنین پایین‌تر نیز بروز کنند. سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی نیز در خطر ابتلا نقش دارند. این عوامل همیشه قابل تغییر نیستند، اما شناخت آن‌ها می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر درباره غربالگری، پیگیری پزشکی و مدیریت عوامل خطر کمک کند.
۴. تشخیص دیرهنگام و نابرابری در درمان
بعضی بیماری‌های غیرواگیر، به‌ویژه فشار خون بالا و مراحل اولیه دیابت، ممکن است مدت‌ها بدون نشانه واضح باقی بمانند. در نتیجه، افراد زمانی متوجه بیماری می‌شوند که عوارض ایجاد شده است. از سوی دیگر، هزینه آزمایش‌ها و داروها، کمبود نیروی متخصص، فاصله جغرافیایی از مراکز درمانی و دشواری دسترسی به مراقبت مستمر می‌توانند تشخیص و درمان را به تأخیر بیندازند. مراقبت اولیه قوی، غربالگری هدفمند و دسترسی پایدار به داروهای ضروری می‌توانند به شناسایی زودهنگام و کاهش عوارض کمک کنند.
فشار خون بالا؛ خطری که ممکن است احساس نشود
فشار خون بالا یکی از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی و سکته مغزی است. مشکل اینجاست که بسیاری از افراد مبتلا، علامت مشخصی ندارند و ممکن است تا مدت‌ها از وضعیت خود بی‌خبر بمانند. طبق برآورد سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱٫۴ میلیارد بزرگسال ۳۰ تا ۷۹ساله در جهان فشار خون بالا داشتند. حدود ۶۰۰ میلیون نفر از آن‌ها، یعنی ۴۴ درصد، از ابتلای خود آگاه نبودند. تنها حدود ۲۳ درصد از بزرگسالان مبتلا فشار خون کنترل‌شده داشتند. این ارقام نشان می‌دهند که اندازه‌گیری فشار خون فقط برای افرادی که احساس ناخوشی دارند ضروری نیست. فشار خون باید با روش درست و در زمان مناسب اندازه‌گیری شود و تشخیص آن بر اساس ارزیابی معتبر پزشکی انجام گیرد.
چه کارهایی کمک می‌کند؟
- فشار خون خود را به‌صورت دوره‌ای و متناسب با سن و شرایط سلامتی بررسی کنید.
- مصرف نمک را کاهش دهید و در الگوی غذایی خود از سبزی‌ها، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل بیشتر استفاده کنید.
- فعالیت بدنی منظم را در برنامه زندگی بگنجانید.
- از دخانیات دوری کنید.
- اگر فشار خون بالا تشخیص داده شده است، درمان را بدون مشورت با پزشک قطع یا تغییر ندهید.
توجه داشته باشید که یک اندازه‌گیری منفرد در همه شرایط برای تشخیص قطعی کافی نیست و نتیجه غیرطبیعی باید به‌درستی پیگیری شود.
دیابت؛ بیماری‌ای فراتر از بالا رفتن قند خون
دیابت زمانی رخ می‌دهد که بدن انسولین کافی تولید نمی‌کند یا نمی‌تواند به‌درستی از آن استفاده کند. انسولین هورمونی است که به تنظیم قند خون کمک می‌کند. باقی ماندن قند خون در سطح بالا در طول زمان می‌تواند به رگ‌های خونی و اعصاب آسیب برساند. دیابت کنترل‌نشده با افزایش خطر بیماری قلبی‌عروقی، بیماری کلیوی، مشکلات بینایی، آسیب عصبی و برخی عوارض دیگر همراه است. با این حال، تشخیص دیابت به معنای اجتناب‌ناپذیر بودن این عوارض نیست؛ تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و پیگیری منظم می‌توانند خطر آن‌ها را کاهش دهند.
دیابت انواع مختلفی دارد. دیابت نوع یک معمولاً با اختلال خودایمنی مرتبط است و با سبک زندگی به‌تنهایی قابل پیشگیری نیست. دیابت نوع دو با مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، متابولیک، محیطی و رفتاری ارتباط دارد و در بسیاری از افراد می‌توان با اقدام‌های پیشگیرانه خطر ابتلا را کاهش داد.
برای پیشگیری یا مدیریت بهتر دیابت چه می‌توان کرد؟
- اگر عوامل خطر یا علائم مشکوک دارید، درباره آزمایش قند خون با پزشک مشورت کنید.
- وعده‌های غذایی متنوع و متعادل انتخاب کنید و مصرف نوشیدنی‌های شیرین را محدود کنید.
- فعالیت بدنی متناسب با توانایی خود داشته باشید.
- خواب کافی و مراقبت از سلامت روان را جدی بگیرید.
- در صورت تشخیص دیابت، برنامه درمانی و معاینات دوره‌ای را دنبال کنید.
تشخیص و درمان دیابت نباید بر اساس احساس شخصی یا علائم به‌تنهایی انجام شود؛ آزمایش‌های مناسب و ارزیابی بالینی اهمیت دارند.
سرطان؛ یک نام برای بیماری‌های متفاوت
سرطان یک بیماری واحد نیست، بلکه نامی برای گروه بزرگی از بیماری‌هاست که در آن‌ها سلول‌ها به شکل غیرطبیعی رشد می‌کنند و ممکن است به بافت‌های دیگر گسترش یابند. انواع سرطان از نظر عوامل خطر، سرعت پیشرفت، روش تشخیص و درمان با یکدیگر تفاوت دارند. برخی سرطان‌ها با عوامل قابل‌تغییر مانند مصرف دخانیات و الکل، برخی عفونت‌ها، آلودگی هوا و بعضی الگوهای تغذیه‌ای ارتباط دارند. در مقابل، سن، سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی نیز می‌توانند در خطر ابتلا نقش داشته باشند. از این رو، نمی‌توان از همه سرطان‌ها به یک اندازه پیشگیری کرد؛ اما کاهش عوامل خطر، واکسیناسیون‌های توصیه‌شده مانند واکسن ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) در گروه‌های واجد شرایط، و انجام غربالگری‌های مناسب می‌توانند از بروز برخی سرطان‌ها جلوگیری کنند یا آن‌ها را در مراحل زودتر شناسایی کنند. غربالگری برای همه سرطان‌ها و همه افراد توصیه نمی‌شود. نوع آزمایش و زمان انجام آن باید با توجه به سن، سابقه خانوادگی، عوامل خطر و راهنمای معتبر پزشکی تعیین شود.
نکته کلیدی: وجود یک علامت به معنای ابتلا به سرطان نیست؛ در عین حال، علامت پایدار یا غیرعادی نباید نادیده گرفته شود. ارزیابی پزشکی به‌موقع، از خودتشخیصی بر اساس مطالب اینترنتی مطمئن‌تر است.
سلامت روان؛ بخشی جدایی‌ناپذیر از سلامت عمومی
وقتی از بیماری‌های غیرواگیر صحبت می‌شود، توجه معمولاً به قلب، ریه، قند خون و سرطان معطوف است؛ اما سلامت روان نیز بخشی مهم از دستور کار جهانی سلامت به شمار می‌رود. افسردگی، اختلالات اضطرابی و دیگر مشکلات سلامت روان می‌توانند بر روابط، تحصیل، کار، خواب و کیفیت زندگی تأثیر بگذارند. این شرایط ممکن است هم‌زمان با بیماری‌های جسمی وجود داشته باشند و مراقبت از هر دو حوزه را پیچیده‌تر کنند. ارتباط سلامت روان و سلامت جسمی یک‌طرفه نیست. زندگی با یک بیماری مزمن می‌تواند فشار روانی ایجاد کند؛ از سوی دیگر، مشکلات سلامت روان ممکن است پیگیری درمان، خواب، فعالیت بدنی و مراقبت روزمره را دشوارتر کنند. این ارتباط به معنای آن نیست که بیماری جسمی یا روانی ناشی از ضعف اراده فرد است. کاهش انگ اجتماعی، دسترسی به خدمات مشاوره و درمان، ادغام مراقبت‌های سلامت روان در خدمات اولیه و حمایت خانواده و جامعه از اقدامات مهم برای بهبود وضعیت هستند. اگر ناراحتی روانی ادامه پیدا کرده و زندگی روزمره را مختل می‌کند، کمک گرفتن از متخصص سلامت روان یا پزشک اقدامی منطقی و مهم است؛ نه نشانه ضعف.
آیا همه این بیماری‌ها قابل پیشگیری‌اند؟
پاسخ کوتاه این است: خیر، اما می‌توان از بخشی از آن‌ها پیشگیری کرد و خطر بسیاری از عوارض را کاهش داد. ژنتیک، سن، برخی مواجهه‌های محیطی و عوامل خارج از کنترل فرد در ابتلا نقش دارند. حتی افرادی که سبک زندگی سالمی دارند نیز ممکن است به بیماری‌های مزمن مبتلا شوند. بنابراین، پیشگیری نباید به سرزنش بیماران یا القای این تصور منجر شود که هر بیماری نتیجه تصمیم‌های شخصی است. با این حال، شواهد علمی از چند اقدام کلیدی حمایت می‌کنند:
تغذیه متعادل: مصرف بیشتر سبزی‌ها، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل و محدود کردن نمک، چربی‌های ترانس و قندهای افزوده.
فعالیت بدنی: کاهش زمان نشستن و داشتن فعالیت منظم متناسب با سن و وضعیت جسمی. برای بزرگسالان، سازمان جهانی بهداشت معمولاً دست‌کم ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته را توصیه می‌کند؛ افراد باید با توجه به شرایط خود برنامه مناسبی انتخاب کنند.
پرهیز از دخانیات و الکل: مصرف دخانیات از عوامل مهم خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی، سرطان و بیماری‌های تنفسی است. دود دست‌دوم نیز برای سلامت زیان‌بار است. مصرف الکل نیز با خطرهای متعدد سلامت همراه است؛ از جمله افزایش خطر برخی سرطان‌ها.
خواب و سلامت روان: خواب منظم، حمایت اجتماعی و رسیدگی به فشارهای روانی به سلامت کلی کمک می‌کنند، هرچند جایگزین درمان پزشکی بیماری‌های مزمن نیستند.
معاینات و پیگیری پزشکی: اندازه‌گیری فشار خون، بررسی قند خون در صورت نیاز و انجام غربالگری‌های متناسب با سن و خطر فردی می‌توانند به تشخیص زودهنگام کمک کنند.
از خانه تا سیاست‌گذاری؛ مسئولیت پیشگیری فقط بر دوش فرد نیست
اگرچه انتخاب‌های روزمره اهمیت دارند، کاهش بار بیماری‌های غیرواگیر به اقدام‌های گسترده‌تر نیز نیاز دارد. توصیه به تغذیه سالم زمانی مؤثرتر است که غذای سالم در دسترس و مقرون‌به‌صرفه باشد؛ تشویق به فعالیت بدنی زمانی نتیجه‌بخش‌تر است که محیط شهری برای پیاده‌روی و ورزش امن باشد؛ و تشخیص زودهنگام زمانی ارزشمند است که افراد بتوانند به آزمایش، پزشک و درمان دسترسی داشته باشند. اقدام‌های مؤثر در سطح جامعه و دولت می‌توانند شامل این موارد باشند:
- اجرای سیاست‌های کنترل دخانیات و محدود کردن بازاریابی محصولات نیکوتینی برای کودکان و نوجوانان.
- حذف چربی‌های ترانس صنعتی از زنجیره غذایی و بهبود اطلاعات تغذیه‌ای روی محصولات.
- کاهش مصرف نمک و افزایش دسترسی به غذای سالم.
- بهبود کیفیت هوا و ایجاد فضاهای عمومی مناسب برای فعالیت بدنی.
- تقویت مراقبت‌های اولیه و دسترسی به داروهای ضروری و مقرون‌به‌صرفه.
- فراهم کردن خدمات سلامت روان در کنار مراقبت‌های جسمی.
- حمایت مالی از افرادی که هزینه‌های درمان بیماری مزمن برایشان سنگین است.
پنج قدم عملی برای شروع
برای کاهش خطر بیماری‌های غیرواگیر، لازم نیست همه عادت‌ها یک‌باره تغییر کنند. شروع تدریجی و پایدار معمولاً عملی‌تر است:
۱. از فشار خون خود مطلع شوید. اگر مدت زیادی است آن را اندازه نگرفته‌اید، درباره زمان مناسب بررسی با پزشک یا مرکز سلامت مشورت کنید.
۲. یک تغییر غذایی مشخص انتخاب کنید. برای مثال، مصرف نوشیدنی‌های شیرین را کمتر کنید یا در پخت‌وپز نمک کمتری به کار ببرید.
۳. حرکت را وارد برنامه روزانه کنید. پیاده‌روی یا فعالیتی را انتخاب کنید که با شرایط و توانایی شما سازگار باشد و بتوانید ادامه دهید.
۴. غربالگری را شخصی‌سازی کنید. درباره آزمایش‌های لازم برای سن، سابقه خانوادگی و عوامل خطر خود از متخصص سلامت راهنمایی بگیرید؛ انجام آزمایش‌های غیرضروری برای همه افراد مفید نیست.
۵. درمان را پیوسته دنبال کنید. اگر بیماری مزمنی دارید، داروها را خودسرانه قطع نکنید و برای پیگیری، پرسش‌ها و نگرانی‌های خود را با تیم درمان در میان بگذارید.
این توصیه‌ها جایگزین تشخیص یا درمان فردی نیستند؛ هدف آن‌ها کمک به تصمیم‌گیری آگاهانه و شروع گفت‌وگویی مفید با متخصص سلامت است.
جمع‌بندی: قاتلان خاموش را می‌توان زودتر شناخت
بیماری‌های غیرواگیر به این دلیل به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سلامت جهان تبدیل شده‌اند که گسترده‌اند، اغلب به‌تدریج پیشرفت می‌کنند و اثرشان فقط به یک عضو بدن یا یک دوره از زندگی محدود نمی‌شود. فشار خون بالا، دیابت، سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌توانند سال‌ها بر سلامت فرد اثر بگذارند؛ مشکلات سلامت روان نیز بخش مهمی از بار بیماری و نیاز به مراقبت را تشکیل می‌دهند. با این حال، بخش قابل‌توجهی از بار این بیماری‌ها با ترکیبی از پیشگیری، تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و سیاست‌های عمومی مؤثر قابل کاهش است. اندازه‌گیری فشار خون، دسترسی به خدمات سلامت، کاهش مصرف دخانیات، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی و مراقبت از سلامت روان، هر کدام بخشی از این مسیر هستند.
مهم‌تر از همه اینکه سلامت فقط حاصل انتخاب‌های فردی نیست. جامعه‌ای سالم‌تر شکل می‌گیرد که در آن انتخاب‌های سالم امکان‌پذیرتر، خدمات درمانی در دسترس‌تر و حمایت از افراد مبتلا پایدارتر باشد. مقابله با بیماری‌های غیرواگیر، نه یک اقدام کوتاه‌مدت، بلکه سرمایه‌گذاری بلندمدت برای زندگی سالم‌تر و عادلانه‌تر است.