گزارش مؤسسات ردیاب نفتکش حاکی از آن است که ذخایر نفت و میعانات روی آب ایران که خارج از خط محاصره دریایی قرار داشت، به اتمام رسیده و بارگیری نفتکش‌ها در جزیره خارگ متوقف شده است. اتفاقی که حاکی از تشدید فشار تحریم آمریکا بر نفت ایران بوده و مانع صادرات نفت کشور به چین شده است.
به گزارش روز نو حالا برخی اخبار حاکی از آن است که ایران درصدد یافتن مشتریان جدیدی در میان همسایگان است تا بتواند بخشی از صادرات نفت به چین را جایگزین کند؛ صادرات به تاجیکستان، ازبکستان، پاکستان، ترکیه و اقلیم کردستان عراق.
هرچند به گفته حمید حسینی، کارشناس انرژی، به «شرق» مجموع این صادرات حداکثر به ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه می‌رسد و فقط بخش کوچکی از صادرات نفت ایران به چین را جبران می‌کند و اولویت باید بر رفع گرفتاری‌های سیاست خارجی با دیپلماسی گذاشته شود.
صادرات نفت در منگنه تحریم
صادرات نفت ایران در سال‌های تحریم مدام زیر فشار بوده و در مقاطعی این فشار‌ها تشدید شده و حالا غائله به جنگ و محاصره دریایی رسیده است.
گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا حاکی از آن است که در سال‌های پیش از تحریم، ایران روزانه بین ۲.۵ تا ۲.۸ میلیون بشکه نفت صادر می‌کرد و عمده مشتری‌های نفت ایران چین، هند، ژاپن و کره جنوبی بوده و صادرات نفت ایران به چین حدود ۵۵۰ هزار بشکه در روز برآورد شده است. اما در سال‌های پس از تحریم، چین تقریبا تنها مشتری نفت ایران شد و صادرات نفت کشور در بهترین حالت به حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسید.
این در حالی است که در مقاطعی صادرات نفت کشور به ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه در روز هم رسیده بود. در شرایط جنگ، معادلات صادرات نفت ایران تغییر کرد و پس از آنکه آمریکا محاصره دریایی علیه ایران اعمال کرد، عمده صادرات نفت کشور از ذخایر روی آب انجام شد که خارج از نوار محاصره دریایی قرار داشت. حالا، اما با تداوم جنگ، گزارش‌ها حاکی از کاهش ذخایر روی آب ایران خارج از نوار محاصره است.
کپلر در اوایل تابستان امسال یعنی در ۱۴ جولای، حجم نفت خام و میعانات ایران بر روی آب و خارج از محدوده محاصره دریایی را حدود ۸۸.۸ میلیون بشکه تخمین زد. این ذخایر به تدریج و به صورت عمده به چین فروخته شد و در اوایل اکتبر مقارن با شروع پاییز امسال، برآورد کپلر از ذخایر باقی‌مانده نفت روی آب و خارج از محاصره دریایی به حدود ۱۵ میلیون بشکه رسید. حالا طبق ارزیابی همین مؤسسه، موجودی نفت ایران روی آب در خارج از محدوده محاصره به صفر رسیده است و آخرین محموله‌ها به چین تحویل داده شده‌اند.
کپلر همچنین گزارش داده عملیات بارگیری نفت در جزیره خارگ متوقف شده است و بر اساس این گزارش‌ها به نظر می‌رسد عمده نفت تولیدی کشور به مصارف داخلی می‌رسد. در همین زمینه رویترز به کاهش تدریجی صادرات نفت ایران تا توقف نسبی آن اشاره کرده و در گزارشی نوشته است صادرات نفت ایران در حدود هفت ماه از سطح تقریبی دو میلیون بشکه در روز به صفر رسیده است. بر اساس این گزارش، تا پیش از بروز جنگ ۴۰روزه، صادرات نفت ایران با وجود تحریم توانسته بود به سطح دو میلیون بشکه در روز نزدیک شود و عمده مشتری این نفت کشور چین بود. داده‌های منتشرشده توسط مؤسسات ردیاب نفتکش‌ها نشان می‌دهد در اسفند ۱۴۰۴ صادرات نفت ایران حدود دو میلیون بشکه در روز بوده و با آغاز جنگ و تشدید محدودیت‌های دریایی در تیر ۱۴۰۵ حجم صادرات به حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز کاهش داشته است که حاکی از رقمی معادل افت ۶۳درصدی نسبت به سطح اولیه است.
با تشدید تحریم و فشار بر صادرات نفت ایران، در مرداد و شهریور ۱۴۰۵ صادرات نفت کشور حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز کاهش داشته است و حالا داده‌های مؤسسات ردیابی نفتکش‌ها از توقف بارگیری‌های جدید نفت خام ایران حکایت دارد. بر اساس آمار تانکرترکز در بازه ۹ تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵، صادرات نفت خام ایران در مقایسه با میانگین پیش از جنگ کاهش صددرصدی ثبت کرده است. البته باید میان توقف صادرات جدید و تحویل محموله‌های قبلی تفاوت قائل شد. بخشی از نفت ایران پیش‌تر بارگیری شده و در مخازن شناور نگهداری می‌شد، بنابراین صفرشدن صادرات جدید لزوما به معنای توقف کامل تحویل نفت ذخیره‌شده به مشتریان نیست. چنان‌که کپلر گزارش داده است، حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت کشور در محدوده محاصره گیر افتاده است؛ البته دیروز گزارشی از رسیدن یک نفتکش ایران به چین منتشر شد.
تانکرترکرز گزارش داد محموله صادراتی دو میلیون بشکه نفت مرتبط با ایران در بامداد یکشنبه به بنادر چین رسید. طبق این گزارش، تصاویر ماهواره‌ای پهلوگیری یک نفتکش مرتبط با ایران در بنادر چین را تأیید کرد. این نفتکش سه ماه و نیم پیش ایران را ترک کرده بود و نفتکش رؤیت‌شده از نوع VLCC است و دو میلیون بشکه نفت را به چین رسانده است.
با این حال جزئیات و چگونگی ارسال نفت توسط این نفتکش مشخص نیست. برخی گمانه‌ها حاکی از آن است که در فرصت امضای تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا و برداشتن محاصره دریایی، بخشی از نفتکش‌ها توانسته‌اند خود را به بازار‌های مقصد نزدیک کنند، اما زمان رسیدن نفتکش به مقصد لزوما با زمان صادرات و خروج نفت از ایران یکسان نیست. از این‌رو، ثبت پهلوگیری این کشتی را نمی‌توان به‌تنهایی مبنایی برای ارزیابی میزان صادرات فعلی ایران قرار داد و برای مشخص‌شدن وضعیت واقعی صادرات نفت کشور باید آمار بارگیری‌های جدید، حجم محموله‌های عبوری از مسیر‌های دریایی و میزان تحویل نفت به خریداران بررسی شود.
جایگزینی چین در صادرات نفت
با تمام این اوصاف، حالا صادرات نفت ایران از طریق دریا بسیار دشوار و پرریسک شده و خبر‌های منتشرشده حاکی از آن است که چین در حال جایگزینی ایران در بازار نفت خود است. چندی پیش اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از تهدید پالایشگاه‌های خصوصی نسبت به خرید نفت ایران خبر داد و هرچند چین اعلام کرد از این تحریم‌ها تبعیت نمی‌کند، اما فشار محاصره دریایی و تشدید تحریم نفت ایران سبب شده است پالایشگران خصوصی چین به‌جای نفت ایران، به خرید نفت ارزان‌تر از عراق، امارات و قطر روی آورند. رسانه چینی سینا‌فایننس گزارش داده است پالایشگاه‌های چینی خرید نفت از دیگر تأمین‌کنندگان را افزایش داده‌اند. افزایش تقاضا برای نفت اسپو روسیه یکی از نشانه‌های همین تغییر است و برخی محموله‌های این گرید روس برای تحویل به چین اکنون با پریمیوم قابل توجهی نسبت به برنت معامله می‌شوند. همچنین عراق نیز توانسته بخشی از جای خالی عرضه در بازار آسیا را پر کند.
رویترز گزارش کرده صادرات عراق در آگوست از حدود ۱.۳۵ میلیون بشکه در روز در جولای به ۲.۳۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافته و شرکت‌های چینی از‌جمله پتروچاینا از خریداران مهم نفت عراق بوده‌اند. افزایش عرضه نفت روسیه به چین در شرایطی رخ می‌دهد که اوکراین به صورت گسترده پالایشگاه‌های نفت روسیه را هدف حملات خود قرار داده و روسیه ناچار شده است بخش قابل توجهی از نفت خام خود را که تا پیش از این به پالایشگاه‌های داخلی عرضه می‌کرد، به بازار جهانی تزریق کند. در همین زمینه حمید حسینی، کارشناس انرژی، به «شرق» می‌گوید: ایران هم باید بخشی از صادرات نفت خود به چین را جایگزین کند.
از آنجا که امکان صادرات دریایی نفت وجود ندارد و صادرات نفت به چین با قطار بسیار پرهزینه و زمان‌بر و تقریبا غیرممکن است، ایران می‌تواند بخشی از نفت خود را که در حدود صد هزار بشکه در روز می‌شود، از طریق خط لوله پالایشگاه تبریز به ترکیه صادر کند و چیزی حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار بشکه نفت در روز را به پاکستان بفرستد و بین ۷۰ تا ۸۰ هزار بشکه نفت به تاجیکستان و ازبکستان و بخشی را به اقلیم کردستان عراق صادر کند که در مجموع حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه در روز می‌شود. با این حال، این کارشناس تأکید می‌کند این راه‌حل در کوتاه‌مدت و تا حدی پاسخ‌گو است و کشور باید مسئله صادرات نفت را از طریق دیپلماسی رفع کرده و به دنبال گشودن گره تحریم باشد.