سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛‌ قرآن کریم معجزه‌ای جاودان است که راز نفوذ بی‌بدیل و ماندگاری آن، پیش از هر چیز در هندسه زبانی، ساختار بیانی و بلاغت شگفت‌انگیز آن نهفته است. دانش بلاغت در سیر تطور معرفتی خود، از توصیف صوری صنایع ادبی و نظریه کلاسیک «نظم» عبور کرده و در مواجهه با زبان‌شناسی معاصر و علوم شناختی، افق‌های نوینی را در تحلیل اعجاز بیانی کلام وحی گشوده است؛ افق‌هایی که نشان می‌دهند ساختار زبانی قرآن نه صرفاً پیرایه‌ای ظاهری، بلکه سازوکاری مهندسی‌شده و منسجم برای بازسازی ادراک، عواطف و نظام شناختی مخاطب است.

در این عرصه، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدحسن جواهری، قرآن‌پژوه، عضو هیئت علمی سابق پژوهشگاه‌های علوم و فرهنگ اسلامی و فرهنگ و اندیشه اسلامی، استاد حوزه و دانشگاه، از چهره‌های صاحب‌نظر در حوزه روش‌شناسی تفسیر و ترجمه و تحلیل‌های بلاغی–ساختاری قرآن به شمار می‌رود.

وی با تألیف کتاب‌های مرجع و بنیادینی همچون اعجاز قرآن، روش‌شناسی تفسیر قرآن کریم و تفسیر موضوعی قرآن کریم، مبانی نظری شناخت زبان وحی را تبیین نموده و در مقالات پژوهشی برجسته‌ای چون الگوی چندساحتی شناخت بلاغت قرآن، پژوهشی تطبیقی در چیستی تفاسیر زیبایی‌شناختی و بلاغی، مبانی و قواعد فهم زیباشناختی قرآن کریم و تحلیل ساختاری و بلاغی دیپلماسی عزت و ذلت در قرآن، کوشیده است تا با پیوند زدن تراث اصیل بلاغی با نظریه‌های نوین زبان‌شناسی و شناختی، الگویی بومی، علمی و چندساحتی را برای واکاوی اعجاز بیانی قرآن کریم ارائه دهد.

دانش بلاغت در سنت اسلامی و مطالعات زبانی معاصر، سه نقطه عطف معرفت‌شناختی و روش‌شناختی بنیادین را پشت سر گذاشته است:

۱) بلاغت سنتی مدرسه‌ای (رویکرد تلخیصی سکاکی و خطیب قزوینی) با تأکید بر تفکیک علوم سه‌گانه و طبقه‌بندی صوری صنایع؛

۲) بلاغت نظری–تحلیلی «نظم» (رویکرد عبدالقاهر جرجانی و پیشگامانی چون باقلانی) با محوریت پیوند ارگانیک نحو و معنا و نفی ارزش الفاظ منفرد؛

۳) بلاغت نوین و تحلیل خطاب (رویکرد محمد العمری و نظریه‌های شناختی معاصر) که با ترکیب ابعاد حِجاجی (اقناعی)، شناختی (مفهومی) و زیباشناختی، بلاغت را از سطح گزاره به سطح کلان‌متن و روان‌شناسی مخاطب ارتقا می‌دهد. این مقاله با تکیه بر تحلیل موردی فراز قرآنی «وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا» (مریم: ۴)، سیر تحول این سه الگو را تبیین کرده و نشان می‌دهد که چگونه گذار از «آرایه‌شناسی» به «زبان‌شناسی شناختی–حجاجی»، افق‌های بدیعی در فهم اعجاز بیانی قرآن می‌گشاید.

۱. مقدمه و طرح مسئله

مسئله چگونگی پیوند میان «صورت زبانی» و «معنای ادبی»، همواره کانون مناقشات ادبی و کلامی در جهان اسلام بوده است. تاریخ تطور بلاغت عربی نشان می‌دهد که این دانش پس از درخشش اولیه در قرن پنجم هجری، به تدریج در قالب‌های دسته‌بندی‌شده و متصلب مدرسه‌ای متوقف شد؛ امری که زبان را به مجموعه‌ای از واژه‌های منفرد و آراسته به زینت‌های بدیعی و بیانی تقلیل داد.

در مقابل این ایستایی، دو جبهه بزرگ روش‌شناختی قابل مطالعه است: نخست، نظریه نظم توسط عبدالقاهر جرجانی (م ۴۷۱ق) که بلاغت را در تاروپود قوانین نحوی جستجو کرد، و دوم، پروژه بلاغت نوین در دوران معاصر (به‌ویژه با آثار نظریه‌پردازانی چون محمد العمری در البلاغة العربیة: أصولها وامتداداتها) که با پیوند زدن میراث بلاغی به دانش‌های نوین مانند تحلیل گفتار، زبان‌شناسی شناختی و نظریه استدلال (حجاج)، هجرتی معرفتی در تحلیل متون دینی رقم زد.

۲. مبانی نظری سه پارادایم/الگوی کلان بلاغی

الف) الگوی اول: بلاغت کلاسیک مدرسه‌ای (مانند: مفتاح العلوم، بخش سوم (سکاکی) / تلخیص المفتاح و الایضاح (شرح تلخیص) (خطیب قزوینی) / مطول و مختصر المعانی (تفتازانی)/ جواهر البلاغه (احمدهاشمی))

• مفروض بنیادین: ثنویت لفظ و معنا؛ زیبایی امری بیرونی است که به عنوان پیرایه و زینت بر کلام افزوده می‌شود.
• واحد تحلیل: واژگان منفرد، تعابیر جزئی و جملات تقطیع‌شده (سطح خُرد).
• هدف تحلیل: شناسایی، نام‌گذاری، تمایزگذاری و طبقه‌بندی صنایع بیانی (حقیقت/مجاز، استعاره مکنیه/تصریحیه، کنایه) و فنون معانی و بدیع.

ب) الگوی دوم: بلاغت تحلیلی–ترکیبی «نظم» (عبدالقاهر جرجانی و ابوبکر باقلانی)

• مفروض بنیادین: نفی اصالت الفاظ منفرد؛ واژگان خارج از بافت نحوی ارزش بلاغی ندارند و ارزش سخن، زاییده «تألیف» بر مقتضای قوانین نحو و پیوستگی عقلی دلالت‌هاست.
• واحد تحلیل: ساختار نحوی–ترکیبی و شبکه روابط واژگان در جمله (سطح میانه).
• هدف تحلیل: کشف راز چینش واژگان، تبیین چرایی تقدم و تأخر، اسنادهای غیرمنتظره و نقش دستوری کلمات در آفرینش «معنای معنا» (المعنی الثانی/ مراداستعمالی).

ج) الگوی سوم: بلاغت نوین، شناختی و تحلیل گفتار (رویکرد محمد العمری)

• مفروض بنیادین: متن به مثابه یک اندام‌واره زنده و عمل ارتباطی؛ زبان نه فقط ابزار انتقال داده، بلکه ابزار صورت‌بندی اندیشه، ادراک جهان و اقناع مخاطب است.
• واحد تحلیل: کلان‌متن در سیاق کاربردشناختی، پیوند میان بندها، و افق ارتباطی متکلم–مخاطب (سطح کلان).
• هدف تحلیل: تبیین سه ساحت هم‌افزا:
  1. ساحت حجاجی (Argumentative): کارکرد استدلالی و اقناعی تصاویر در ساختار کلان گفتار.
  2. ساحت شناختی (Cognitive): نگاشت‌های مفهومی و نحوه سازمان‌دهی ذهن پیرامون پدیده‌های انتزاعی.
  3. ساحت زیباشناختی (Aesthetic): هارمونی صوتی، ریتم و تناسب موسیقیایی با وضعیت عاطفی–روانی متن.

۳. الگوی کاربردی مقایسه‌ای: کالبدشکافی آیه ۴ سوره مریم «قَالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا»

۴. جدول مقایسه‌ای سه مکتب بلاغی

۵. نتیجه‌گیری و افق‌های پژوهش (سخن پایانی پروژه العمری)

سیر تحول مطالعات بلاغی نشان می‌دهد که درک والای بلاغت قرآن در گرو سه «هجرت معرفتی» متوالی است:

1. هجرت از «بلاغت آرایه‌ها» به «بلاغت نظام‌مند ساختارها»: گذر از تلقی تزیینی و صوری از ادبیات به سوی نظریه نظم که در آن نحو، بستر زایش هنر و معنای ژرف است.
2. هجرت از «جمله‌های تکه‌تکه‌شده» به «کلیت خطابی متن»: رهایی از تقطیع مکانیکی آیات و نگریستن به متن به عنوان یک ارگانیسم زنده چندلایه که آغاز و انجام آن در تناسب ارگانیک است.
3. هجرت از «زیباشناسی منفعل» به «بلاغت شناختی و حِجاجی»: ادغام زیبایی‌شناسی فرم با راهبردهای اقناعی و الگوهای مفهومی ذهن انسان.

بهره‌گیری از این منظومه سه‌بعدی به پژوهشگر قرآن اجازه می‌دهد تا اعجاز بیانی را نه به مثابه فرمول‌های تاریخی و ایستا، بلکه به عنوان یک «نظام زنده و اثرگذار بر شبکه شناخت و عواطف انسان» بازخوانی و اثبات نماید.

چالشی فراروی نظریه نوین العمری

اشکال: مطالعه دستاوردهای بلاغت شناختی این سؤال را موجب می‌شود که: مگر زمخشری در کشاف، سکاکی در مفتاح، تفتازانی در مطول و جرجانی در اسرار البلاغه، و جز این‌ها وقتی از سرّ استعاره، جامع استعاره و وجه شبه حرف می‌زدند، از چرایی انتخاب آتش سخن نمی‌گفتند؟ آن‌ها هم می‌گفتند آتش نماد سرعت، فراگیری، نابودکنندگی و سفیدی درخشان است. اتفافاً بسیاری از بزرگ‌ترین بلاغیون متأخر جهان اسلام مانند محمود شاکر، مصطفی صادق الرافعی و محمد محمد ابوموسی نیز دقیقاً بر همین باور بودند که تراث بلاغی ما اگر از قید تلخیص‌های خشک قرون متأخر آزاد شود و به خاستگاه اصیل خود (مطابق با روش باقلانی، جرجانی، زمخشری، سکاکی (در بخش سوم مفتاح)، و جز این‌ها) بازگردد، ظرفیت تبیین تمام ظرایف زیباشناختی، روان‌شناختی و معنوی متن را داراست و نیازی به وام‌گیری اصطلاحات نوپدید غربی ندارد.

در واقع، آنچه امروز «شناختی» نامیده می‌شود، بخش عمده‌اش همان چیزی است که بلاغیون ما زیر عنوان «مقتضای حال»، «اسرار البلاغه»، «تخییل»، و «انتقال ذهن از لازم به ملزوم بر پایه طبیعت انسان» فهم می‌کردند، اما با نظمی بومی و مبتنی بر حکمت اسلامی و درحقیقت شناختی‌ها همان داشته‌های خودمان را در بسته‌بندی‌های جدید به ما می‌فروشند و به معنای واقع «هذه بضاعتنا ردت الینا!»؛ بنابراین ما بدون لیکاف و جانسون هم با همین دستگاه سنتی به همان مقصد و دستاوردها می‌رسیم؛ با این وصف چه نیازی به هجرت فوق الذکر به حوزه زبان‌شناسی شناختی و وارد کردن اصطلاحات شناختی داریم؟

در دفاع از بلاغت شناختی می‌توان گفت: بی‌تردید ذوق و شمّ زبانی علمای بلاغت سنت اسلامی (به‌ویژه عبدالقاهر جرجانی و زمخشری) متوجه کارکردهای عمیق معنایی این استعاره‌ها بوده است لیکن تفاوت بنیادین در این است که:

در بلاغت کلاسیک، این پدیده‌ها در قالب "فن کلامی و تزیین بیان" و بر اساس حدس‌های ذوقی تحلیل می‌شود؛ اما بلاغت شناختی نشان می‌دهد که این تعابیر، نه آرایه‌های گزینشی زبان، بلکه "قوانین اجتناب‌ناپذیر دستگاه شناختی مغز انسان" هستند.

بلاغت شناختی نیامده تا سنت را باطل کند، بلکه آمده تا ناخودآگاه نبوغ‌آمیز سنت بلاغی ما را به یک دانش منسجم، ضابطه‌مند و تبیینی (Explanatory) در پیوند با ذهن و روان انسان تبدیل کند. بدون بلاغت شناختی، ما از این آیات لذت ادبی می‌بریم؛ با بلاغت شناختی می‌فهمیم که این کلام وحیانی چگونه سخت‌افزار ادراک آدمی را تسخیر و بازسازی می‌کند.

توضیح بیشتر

بزرگان بلاغت (مانند عبدالقاهر جرجانی، زمخشری و ابن‌اثیر) دارای «شمّ ادبی و ذوق کشفی فوق العاده‌ای» بودند. آن‌ها وقتی آیه‌ای را تحلیل می‌کردند، دقیقاً می‌فهمیدند که چرا یک واژه در این نقطه اثرگذار است؛ چرا تغییر نحو فضا را دگرگون می‌کند؛ یا چرا یک استعاره روان مخاطب را تسخیر می‌نماید.

اما محدودیت آن‌ها کجا بود؟

آن‌ها به ابزارهای علوم شناختی، روان‌شناسی معرفتی و عصب‌شناسی زبان دسترسی نداشتند؛ بنابراین، تحلیل‌های آن‌ها مبتنی بر «شهود فردی» و «تجربه ذوقی» بود. آن‌ها اثر را «حس» می‌کردند و با اصطلاحات دوره خود (مانند استحسان، خفّت، ثقل، تمکین، و مقتضای حال) توصیف می‌کردند، اما نمی‌توانستند مکانیسم زیست‌شناختی و ذهنی این اثرگذاری را توضیح دهند. اما بلاغت شناختی سه کار اساسی انجام می‌دهد:‌

بلاغت شناختی سه کار اساسی انجام می‌دهد:

• از «توصیف» به «تبیین» (From Description to Explanation): بلاغت سنتی فقط توصیف می‌کرد که «اینجا استعاره تصریحیه است و فلان اثر را دارد». بلاغت شناختی تبیین می‌کند که این استعاره چگونه از طریق «نگاشت قلمرو مبدأ به قلمرو مقصد» (Conceptual Mapping) و فعال‌سازی «طرح‌واره‌های تصویری» (Image Schemas) در قشر بینایی و حرکتی مغز، معنا را بازسازی می‌کند.
• ضابطه‌مند کردن ذوق (Formalizing Intuition):ذوق سنتی قابل آموزشِ قاعده‌مند به همه نیست؛ یک امر شخصی است. اما بلاغت شناختی، تحلیل زیبایی‌شناختی را از حالت «سلیقه‌ای و ذوقی» به یک «الگوی تحلیل دست‌یافتنی، تکرارپذیر و علمی» تبدیل می‌کند.
• پیوند با روان و ادراک انسان:نشان می‌دهد که ساختارهای بلاغی، قراردادهای اعتباری چند زباندان نیستند، بلکه بازتابی از ساختار ذهن، حافظه، ادراک مکان/زمان و شناخت تجسم‌یافته (Embodied Cognition) انسان هستند.

مثال برای تقریب به ذهن

در آیه «وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا» (و پیری در سرم زبانه کشید):

- رویکرد سنتی (توصیف): اینجا استعاره مکنیه/تخییلیه است، اسناد مجازی داده شده، و دلالت بر شمول و کثرت دارد. (این توصیف درست است، اما نمی‌گوید چرا ذهن انسان از آن لذت می‌برد؟).

- ورود بلاغت شناختی (تبیین و کشف ناخودآگاه): بلاغت شناختی وارد می‌شود و زیربنای ذهنی این نبوغ زمخشری را فاش می‌کند:

1. 1. ذهن انسان بر اساس طرح‌واره تصویری انتشار/سیالیت (Spread Schema) عمل می‌کند.[۱]
   2. استعاره مفهومی پنهان در ذهن انسان این است: [پیری = آتش] و [موهای سفید = زبانه شعله].[۲]
   3. وقتی نحو از فاعل صریح به فعل «اشتعل» تغییر می‌یابد، ذهن مخاطب ناخودآگاه فرآیند حرکت، سرعت، حرارت و غیرقابل مهار بودن را پردازش می‌کند.[۳]

نتیجه: بلاغت شناختی تحلیل زمخشری را رد نکرد؛ بلکه پشت‌پرده ذهنی و عصبی تحلیل زمخشری را آشکار ساخت و نشان داد چرا آن آیه بر روان انسان آتش می‌زند.

دفاعی دیگر

ممکن است از ضرورت بلاغت شناختی به گونه دیگری دفاع شود:

بلاغت شناختی ابزار امروزین ادبیات گفتگو با دنیای معاصر را در اختیار قرار می‌دهد. ما امروز اگر در یک همایش بین‌المللی یا در یک کرسی زبان‌شناسی دانشگاهی بگوییم: «استعاره مکنیه تخییلیه است و وجه شبه چنین است»، مخاطب جهانی یا دانشجوی امروز، آن را صرفاً یک سری اصطلاحات منسوخ و محلی می‌بیند؛ اما وقتی همان یافته زمخشری را در قالب «طرح‌واره‌های تصویری (Image Schemas)» یا «نگاشت قلمرو مبدأ به مقصد (Conceptual Mapping)» یا «شبکه‌های معنایی ایزوتسو» بیان می‌کنید:

1. اعجاز و عمق بیانی قرآن به زبان علم روز ترجمه می‌شود.
2. نبوغ علمای سنت ما (مثل جرجانی) برای جهان معاصر اثبات می‌شود که آن‌ها هزار سال پیش به آنچه امروز علوم اعصاب و شناختی به آن رسیده‌اند، اشاره کرده بودند.

نقد و بررسی

هرچند نتوان برخی فواید را انکار کرد، لیکن ترجیح نگارنده بر این است که الگویی مناسب و بومی ارائه کند تا بررسی‌های «زیبایی‌شناختی»‌ و «بلاغی»‌ آیات قرآن بر اساس آن انجام شود.

الگوی چند ساحتی بومی بلاغت قرآن

برای ارائه چنین الگویی لازم است از چند ساحت به بلاغت قرآن توجه شود:

- گام اول:

باید به سه پرسش اساسی پاسخ گوییم:

۱. شناسایی صوری/ توصیفی (در متن چه آرایه‌ها و صنایعی به کار رفته است؟)؛

۲. علت گزینش حکیمانه/ تبیین کاربست (چرا این ساختار انتخاب شده؟)

۳. اثرپذیری/کارکرد/ حجاج و اقناع (متن چه اثری بر مخاطب دارد؟)

- گام دوم (سطح خُرد):

دریافت پاسخ‌های فوق از بررسی نظام‌های زبانی:‌

- نظام آوایی

بررسی موسیقی واژگان، فواصل آیات، هم‌حروفی، هم‌صدایی، و تناسب آوای کلمات با فضا و بار عاطفی آیه (مانند سنگینی حروفِ استعلاء در آیات عذاب یا نرمی حروف همس در آیات رحمت)

- نظام واژگانی

- نظام دستوری / ساخت و ساختاری

بررسی صرف (باب‌های افعال و ابنیه واژگان) و نحو (تقدم و تأخیر، حذف و ذکر، اسناد، حذف متعلقات، نوع جملات خبری/انشایی و تغییر مرجع ضمیر) و ...

- نظام معنایی

تحلیل شبکه‌های مفهومی، تصاویر بلاغی (استعاره، تشبیه، کنایه، مجاز) و طریقه بازسازیِ حقایق انتزاعی در قالب فرم‌های عینی.

- گام سوم (سطح کلان):

۱. بررسی نسبت متن در کلان‌متن (سوره/ تفسیر ساختاری (درون‌سوره‌ای).[۴]

سنجش نسبتِ آیه با "عمود و محور اصلی سوره". آیه منفصل از سوره نیست؛ تغییر نحو یا آوای آیه باید در خدمت هدف کلانِ همان سوره تحلیل شود.

۲. بررسی نسبت متن با فرامتن (تفسیر فراسوره‌ای/ تناسب بافت و موقعیت)

تحلیل تناسب متن با مقتضای حال تاریخی و روانی مقام نزول، مخاطبان اولیه، فضای روانی مکه یا مدینه، و مواجهه با انکارهای مشرکان یا شک‌های مؤمنان، نقش تربیتی و تعلیمی.

۳. تحلیل فرازهای متناظر و مکرر/ تفسیر بیناسوره‌ای

(دقت شود:‌ مقصود تناسب سوره‌های در ترتیب مصحفی نیست بلکه مراد فرازهای تکراری در سوره‌های قرآن است؛ مثلا چرا داستان حضرت موسی ع یا حضرت یونس ع در یک سوره با یک نحو و لحن خاص آمده و در سوره دیگر با واژگان و نحوی متفاوت، و نیز:‌ آیا در کنار هم گذاشتن دو یا چند فراز مکرر موجب رمزگشایی از مجهولی یا مبهمی می‌شود یا خیر؟)