مبلغ – سرویس جامعه: بحران اعتماد در دادوستدها یکی از آن بحران هایی است که در ظاهر فقط به رابطه میان فروشنده و خریدار مربوط می شود، اما در واقع به سرعت به اعماق زندگی اجتماعی نفوذ می کند. وقتی مشتری نسبت به کیفیت کالا، اصالت برند، وزن واقعی، قیمت گذاری، گارانتی، خدمات پس از فروش یا حتی راست بودن یک جمله ساده فروشنده تردید پیدا می کند، فقط یک معامله دچار اختلال نشده است؛ بلکه یک سلول از بدن اقتصاد اجتماعی آسیب دیده است. بازاری که در آن دروغ کوچک، قسم بی جا، پنهان کاری در عیب کالا، بازی با فاکتور، قیمت سازی کاذب و فریب تبلیغاتی عادی شود، دیگر فقط بازار نیست؛ میدان فرسایش سرمایه اخلاقی جامعه است.
امروز این بحران در بسیاری از ساحت های زیست اقتصادی دیده می شود. از فروشگاه های اینترنتی که عکس محصول با واقعیت فاصله دارد تا بازار خودرو که گاه سوابق واقعی یک وسیله با لایه ای از رنگ و روایت پنهان می شود؛ از تبلیغات اغراق آمیز صفحات پرمخاطب برای کالاهای کم کیفیت تا وعده های غیرواقعی برخی فعالان رمزارز و سرمایه گذاری که بر موج هیجان عمومی سوار می شوند. حتی در کسب و کارهای خرد نیز این اختلال دیده می شود؛ جایی که فروشنده برای سودی زودگذر، مشتری قدیمی را قربانی می کند، بی آنکه بفهمد هزینه اصلی را نه همان روز، بلکه در ماه ها و سال های بعد خواهد پرداخت. اقتصاددانان اجتماعی از اعتماد با عنوان سرمایه نامرئی یاد می کنند؛ سرمایه ای که اگر باشد، سرعت مبادله بالا می رود، هزینه نظارت پایین می آید، قراردادها روان تر بسته می شوند و مردم با آرامش بیشتری خرید و فروش می کنند. اما اگر این سرمایه فرسوده شود، همه چیز گران تر می شود؛ نه فقط کالا، بلکه زمان، آرامش، پیگیری حقوقی، ضمانت، راستی آزمایی و حتی روابط انسانی.
فرانسیس فوکویاما در تحلیل جوامع با سرمایه اجتماعی بالا توضیح می دهد که اعتماد، فقط یک فضیلت اخلاقی نیست؛ زیرساخت پیشرفت اقتصادی است. در جامعه ای که کنشگران اقتصادی به درستی یکدیگر اطمینان دارند، فرصت های همکاری گسترده تر می شود و کسب و کارها انرژی خود را صرف رشد می کنند، نه صرف محافظت افراطی از خود در برابر فریب. در مقابل، هر چه بی اعتمادی بیشتر شود، جامعه به سمت قراردادهای پیچیده تر، نظارت های پرهزینه تر، شکایت های بیشتر و روابط سردتر می رود. این همان نقطه ای است که مسابقه سود آنی، در عمل به زیان جمعی تبدیل می شود.
در سنت اخلاقی و فقهی اسلام، تجارت هرگز فعالیتی صرفا مادی تلقی نشده است. بازار فقط محل تبادل کالا نیست، بلکه صحنه آزمون ایمان، امانت و جوانمردی است. بازرگان در این نگاه فقط فروشنده نیست؛ حامل مسئولیت اجتماعی است. اگر کالایی را با عیب پنهان عرضه کند، اگر مشتری ناآگاه را ابزار سودجویی قرار دهد، اگر با زبان بازی واقعیت را جابجا کند، شاید حساب دخل روزانه خود را پرتر ببیند، اما در واقع از آینده حرفه ای و حتی از آبروی اقتصادی خویش خرج کرده است. اعتبار در بازار، شبیه یک حساب بلندمدت است؛ دیر ساخته می شود و گاه با چند رفتار نادرست یک باره فرو می ریزد.
یک نمونه بسیار زنده این واقعیت را می توان در تجربه فروشندگان خوش نام بازارهای سنتی و حتی برخی کسب و کارهای جدید دید. هنوز هم مغازه هایی هستند که مشتری برای خرید چشم بسته به آن ها اعتماد می کند، چون می داند اگر عیبی در کالا باشد، فروشنده خودش پیش از معامله آن را یادآوری می کند. در نقطه مقابل، برخی صفحات پرزرق و برق مجازی با تبلیغات حرفه ای، تنها تا وقتی دوام دارند که هنوز موجی از نارضایتی عمومی علیه آنان شکل نگرفته باشد. تفاوت این دو فقط در مهارت فروش نیست؛ در نسبت آنان با اخلاق است. یکی بازار را رابطه ای انسانی می بیند و دیگری میدان شکار.
در فرهنگ عمومی ما نیز همیشه به خوش حسابی، خوش قولی و خوش معامله بودن به عنوان شاخصه های شخصیت معتبر نگاه شده است. کسی که در معامله به گونه ای رفتار می کند که طرف مقابل احساس امنیت و احترام داشته باشد، فقط کاسب خوبی نیست؛ شریک ثبات روانی جامعه است. برعکس، کسی که برای سود بیشتر به هر شگردی متوسل می شود، فضای عمومی را مسموم می کند. در چنین فضایی، خریدار با سوءظن وارد می شود، فروشنده در موضع دفاعی قرار می گیرد، و رابطه ای که می توانست بر اعتماد بنا شود، به جدال پنهان بر سر این تبدیل می شود که چه کسی زودتر دیگری را دور بزند.
این مسئله در اقتصاد امروز نیز بسیار جدی است. فشارهای معیشتی، تورم، نااطمینانی بازار و رقابت سنگین، بی تردید بخشی از زمینه این بحران را توضیح می دهد، اما آن را توجیه نمی کند. اتفاقا هرچه شرایط سخت تر می شود، نیاز جامعه به اخلاق بیشتر می شود. در روزگار وفور، صداقت فضیلت مهمی است؛ اما در روزگار فشار، صداقت به ستون نگهدارنده اعتماد عمومی بدل می شود. اگر مردم حس کنند در بازار هیچ پناهی از فریب نیست، نه فقط از خرید لذت نمی برند، بلکه آرام آرام روحیه مشارکت اقتصادی و امید اجتماعی نیز در آنان تحلیل می رود.
منابع دینی ما درباره بازار بسیار روشن سخن گفته اند. مضمون آیات قرآن بر وفای به پیمان، کم نکردن حق مردم، پرهیز از خوردن اموال دیگران به باطل و رعایت عدالت در وزن و پیمانه تاکید دارد. روایات اهل بیت نیز تاجر راستگو و امانت دار را دارای جایگاهی ممتاز معرفی می کنند و در مقابل، غش در معامله، کتمان عیب و فریب خریدار را از عوامل برکت زدایی از رزق می دانند. این معارف فقط توصیه های فردی نیستند؛ نقشه راه سلامت اقتصادی جامعه اند.
خداوند متعال در قرآن کریم درباره حرمت تصاحب ناروای دارایی‌های مردم می‌فرماید:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا لا تَأکُلوا أَموالَکُم بَینَکُم بِالباطِلِ إِلّا أَن تَکونَ تِجارَةً عَن تَراضٍ مِنکُم
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال یکدیگر را در میان خود به باطل نخورید، مگر اینکه تجارتی با رضایت طرفین میان شما انجام پذیرد.
آدرس: سوره مبارکه نساء، آیه ۲۹
همچنین در هشداری تکان‌دهنده به کسانی که در سنجش کالا و رعایت حق مشتری خیانت می‌کنند، چنین خطاب آمده است:
وَیلٌ لِلمُطَفِّفینَ * الَّذینَ إِذَا اکتالوا عَلَی النّاسِ یَستَوفونَ * وَإِذا کالوهُم أَو وَزَنوهُم یُخسِرونَ
وای بر کم‌فروشان، آنان که وقتی برای خود پیمانه می‌کنند، از مردم تمام و کمال حق خود را می‌گیرند، اما هنگامی که برای دیگران پیمانه یا وزن می‌کنند، کم می‌گذارند.
آدرس: سوره مبارکه مطففین، آیات ۱ تا ۳
پیامبر گرامی اسلام نیز در هشداری قاطع به اصحاب بازار درباره خطر فریبکاری و غش در معامله فرمودند:
لَیسَ مِنّا مَن غَشَّ مُسلِماً
از ما نیست کسی که با مسلمانی غش و فریبکاری کند.
آدرس: وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، جلد ۱۷، کتاب التجارة، ابواب آداب التجارة، باب ۸۶ (باب تحریم الغش بما یخفی)، حدیث اول، صفحه ۲۸۳
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت:
https://ar.lib.eshia.ir/11025/17/283
امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب در سخنی ارزشمند، جایگاه کاسب باصداقت و دوراندیش را چنین ترسیم فرموده‌اند:
التّاجِرُ الصَّدوقُ مَعَ السَّفَرَةِ الکِرامِ البَرَرَةِ یَومَ القِیامَةِ
تاجر راستگو در روز قیامت همراه با فرشتگان بزرگوار و نیکوکار محشور می‌شود.
آدرس: وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، جلد ۱۷، کتاب التجارة، ابواب آداب التجارة، باب ۲۹، حدیث دهم، صفحه ۳۸۵
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: