فرارو– عابد حسین، خبرنگار بخش بین الملل شبکه الجزیره
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، اجرای عملی پیمان مکه میان عربستان، پاکستان و ترکیه برای نخستین‌بار از زمان امضای آن در ماه اوت آغاز شده است. در نشست اضطراری روز دوشنبه در ریاض، کمیته عالی این پیمان بر استقرار نیروها و توانمندی‌های نظامی پاکستان و ترکیه در عربستان تأکید کرد؛ با این حال، هنوز مشخص نیست نیروهای دو کشور دقیقاً چه تعداد خواهند داشت و تا چه اندازه در عملیات نظامی مشارکت خواهند کرد.
پیمان مکه از بازدارندگی سیاسی به همکاری نظامی
بیانیه مشترک نشست ریاض اعلام کرد که اعضا باید «تعهدات دفاع جمعی» را به مرحله اجرا گذاشته و اقدامات لازم برای تأمین و استقرار سریع نیروهای مورد توافق در عربستان را انجام دهند. با وجود این، جزئیات مربوط به اندازه نیروها و مأموریت آنها اعلام نشده است.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان نیز گفت نیروهای پاکستانی و ترکیه‌ای در حال ایفای نقش پشتیبانی هستند و پاکستان در حوزه‌هایی مانند شناسایی مشارکت دارد؛ اما عملیات رزمی فعلاً توسط نیروهای عربستان انجام می‌شود. این وضعیت یک پرسش مهم را مطرح کرده است: اگر عملیات ضدحوثی‌ها ادامه پیدا کند و دامنه آن افزایش یابد، پاکستان و ترکیه تا چه زمانی می‌توانند مشارکت خود را صرفاً به نقش‌های دفاعی و پشتیبانی محدود کنند؟
حضور نظامی پاکستان در عربستان موضوع تازه‌ای نیست. اسلام‌آباد از دهه ۱۹۶۰ به آموزش نیروهای سعودی کمک کرده و توافق سال ۱۹۸۲ نیز استقرار نیروهای پاکستانی در این کشور را رسمی‌تر کرد. در جریان جنگ خلیج فارس در سال‌های ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱ نیز پاکستان نیروهایی را برای مأموریت‌های دفاعی به عربستان اعزام کرد.
پاکستان همچنین در سپتامبر ۲۰۲۵ توافق دفاعی راهبردی متقابل با عربستان امضا کرد که بر اساس آن، حمله به یکی از دو کشور به‌عنوان حمله به هر دو تلقی می‌شود. در ماه آوریل نیز عربستان از ورود یک نیروی پاکستانی شامل جنگنده‌ها و هواپیماهای پشتیبانی به پایگاه ملک عبدالعزیز در استان شرقی خبر داد. اسلام‌آباد تاکنون تعداد دقیق نیروهای مستقر خود در عربستان را اعلام نکرده است.
مقام‌های پاکستانی نیز تأکید کرده‌اند که حفاظت از عربستان و اماکن مقدس برای این کشور موضوعی غیرقابل مذاکره است. با این حال، وزارت اطلاع‌رسانی پاکستان اعلام کرده جزئیات عملیاتی این همکاری محرمانه خواهد ماند.
نقش ترکیه همچنان مبهم است
وضعیت ترکیه متفاوت است. خواجه آصف گفته نیروهای ترکیه نیز در عربستان حضور دارند، اما آنکارا تاکنون به‌طور رسمی استقرار نیروهای خود را تأیید نکرده است. گوک‌هان ارلی، کارشناس روابط بین‌الملل در دانشگاه ابن خلدون استانبول گفته است که ترکیه در حال حاضر نیروی مستقر دائمیِ اعلام‌شده‌ای در عربستان ندارد. او همچنین به محدودیت‌های قانونی در ترکیه اشاره کرده و گفته است اعزام نیرو به خارج از کشور نیازمند مجوز پارلمان است؛ در حالی که پیمان مکه هنوز در پارلمان ترکیه تصویب نشده است.
بر این اساس، نقش احتمالی ترکیه می‌تواند بیشتر بر همکاری اطلاعاتی، هماهنگی دیپلماتیک، تأمین تجهیزات پدافندی، پهپادها و جنگ الکترونیک متمرکز باشد و الزاماً به معنای اعزام گسترده نیروهای زمینی نخواهد بود.
دفاع از عربستان یا ورود به جنگ یمن؟
یکی از مهم‌ترین ابهامات پیمان مکه، مرز میان «دفاع از عربستان» و «مشارکت در عملیات داخل یمن» است. دانیه ثافر، مدیر اجرایی مجمع بین‌المللی خلیج فارس معتقد است عربستان می‌خواهد پیمان مکه را از یک توافق سیاسی به ابزار بازدارندگی واقعی تبدیل کند. از این منظر، هدف اولیه می‌تواند تقویت پدافند هوایی و موشکی عربستان و افزایش توان مقابله با حملات حوثی‌ها باشد.
اما سخنان خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان درباره فعال‌سازی «اقدامات بازدارندگی جمعی در واکنش به حملات و همه مسئولان آن» دامنه‌ای گسترده‌تر دارد. برخی تحلیلگران این عبارت را نشانه‌ای از احتمال واکنش علیه شبکه‌ها و زیرساخت‌هایی فراتر از خود حملات می‌دانند؛ هرچند مقام‌های پاکستانی بر ماهیت دفاعی پیمان تأکید کرده‌اند.
تغرل یامین، تحلیلگر مؤسسه مطالعات سیاست در اسلام‌آباد، نیز احتمال داده است که مشارکت پاکستان بیشتر تخصصی باشد و شامل پدافند هوایی، پهپادها، ارتباطات میدان نبرد، جنگ سایبری و نیروهای مهندسی و ویژه شود.
خط قرمز پاکستان؛ جلوگیری از ورود مستقیم به جنگ
اسلام‌آباد هنوز به‌طور رسمی مشخص نکرده است که در صورت گسترش عملیات، محدوده مشارکت نیروهایش کجا خواهد بود. پاکستان در سال ۲۰۱۵ نیز با وجود تعهد به حمایت از عربستان در صورت تهدید تمامیت ارضی این کشور یا اماکن مقدس، در جنگ یمن اعلام بی‌طرفی کرده بود.
اکنون نیز مقام‌های پاکستانی تلاش دارند میان تعهد دفاعی به عربستان و پرهیز از ورود مستقیم به جنگ یمن تعادل برقرار کنند. وزیر دفاع پاکستان درباره احتمال مشارکت در حملات علیه حوثی‌ها به‌طور مستقیم پاسخ نداده، اما تأکید کرده بود هر ابزاری که در اختیار پاکستان باشد، در چارچوب دفاع از عربستان می‌تواند در اختیار این کشور قرار گیرد.
آینده پیمان مکه تا حد زیادی به اهداف عربستان در یمن بستگی دارد. اگر هدف ریاض صرفاً حفاظت از خاک عربستان، تأسیسات حیاتی و مسیرهای راهبردی باشد، احتمالاً عملیات می‌تواند محدودتر باقی بماند. اما اگر هدف به شکست نظامی حوثی‌ها یا بازپس‌گیری صنعا، پایتخت یمن، گسترش پیدا کند، شرایط کاملاً متفاوت خواهد شد. نیروهای دولت یمن اخیراً اعلام کرده‌اند که اهداف آنها فراتر از بازپس‌گیری مناطق از دست‌رفته است و صنعا را نیز در نظر دارند.
در چنین شرایطی، پیمان مکه ممکن است از یک سازوکار دفاع جمعی برای حفاظت از عربستان به بخشی از یک کارزار گسترده‌تر در یمن تبدیل شود؛ سناریویی که احتمالاً برای پاکستان و ترکیه هزینه‌های سیاسی و نظامی بیشتری ایجاد خواهد کرد. در نهایت، مهم‌ترین پرسش درباره این پیمان نه اصل استقرار نیروها، بلکه محدوده مأموریت آنهاست. اگر عملیات در سطح دفاع از عربستان باقی بماند، اسلام‌آباد و آنکارا می‌توانند نقش پشتیبانی و بازدارندگی ایفا کنند؛ اما اگر هدف به تغییر اساسی موازنه قدرت در یمن و شکست حوثی‌ها گسترش یابد، مرز میان دفاع جمعی و ورود مستقیم به جنگ بسیار دشوارتر خواهد شد.