تصور کنید در قلب یخ‌زده سیبری، در شهری به نام شلخووف، مرکزی وجود دارد که یکی از خطرناک‌ترین راز‌های طبیعت در آن نگهداری می‌شود: باکتری‌های طاعون. جایی که دانشمندان هر روز با موجوداتی سروکار دارند که زمانی نیمی از جمعیت اروپا را به خاک سیاه نشاندند.
به گزارش روز نو در چنین محیطی، کوچک‌ترین اشتباه، مرز بین یک روز کاری معمولی و یک فاجعه جهانی را از بین می‌برد. اما اخیراً در همین مرکز، اتفاقی افتاده که حالا تمام دنیا، از روسیه گرفته تا واشنگتن، با نگرانی به آن خیره شده‌اند. مرگ یک زن جوان، معمایی را به راه انداخته که پاسخ‌های رسمی به آن، بیشتر از آنکه خیال‌ها را راحت کند، ابهامات را زیاد کرده است.
یک لوله آزمایش و هزاران سوال
همه چیز از مرگ «داریا شیپیلووا» شروع شد. داریا، تکنسین ۲۸ سالهای بود که در مؤسسه تحقیقات ضدطاعون سیبری کار می‌کرد. او ناگهان با علائم شدید ذات‌الریه به بیمارستان منتقل شد و پیش از آنکه کسی بفهمد چه اتفاقی افتاده، جان باخت. مقام‌های روسیه خیلی سریع واکنش نشان دادند و علت مرگ را «ذات‌الریه با منشأ نامشخص» اعلام کردند. آنها با قاطعیت می‌گویند هیچ ارتباطی بین مرگ داریا و باکتری‌های خطرناک محل کارش وجود ندارد.
اما در روسیه، همیشه دو روایت وجود دارد: روایت رسمی و روایت محلی. رسانه‌های محلی داستان تکان‌دهنده‌تری تعریف می‌کنند. آنها می‌گویند در روز ۲۵سپتامبر، اتفاقی افتاده که نباید می‌افتاد؛ داریا هنگام کار، لوله آزمایشی حاوی باکتری زنده طاعون را شکسته است. چند روز بعد از این حادثه، ریه‌های او از کار افتاد و مرگش فرا رسید. حالا سوال اینجاست: آیا واقعاً یک لوله آزمایش شکسته شد و مرگ از لای آن بیرون خزید، یا مرگ داریا تصادفی بود که حالا به بهانه طاعون، به یک داستان ترسناک تبدیل شده است؟
بیماری کنترل شده
در همین حال، گنادی اونیشچنکو متخصص بیماری‌های واگیردار و عضو آکادمی علوم روسیه به خبرگزاری تاس گفته که بعید است فرد شناسایی شده به بیماری طاعون مبتلا باشد؛ اگرچه علائم بالینی طاعون همیشه آشکار نیست. این پزشک روسی مدعی شده که دائماً این کانون‌های طبیعی بیماری طاعون پایش می‌شود، اما ناقلان طاعون در حال حاضر به خواب زمستانی رفته‌اند. وی مدعی شده؛ در هر صورت، ما این عفونت را به‌خوبی می‌شناسیم، روش درمان آن را می‌دانیم و قطعاً این بیماری شیوع پیدا نخواهد کرد.
شهر در حالت آماده‌باش
اگرچه روسیه می‌گوید جای نگرانی نیست، اما اقدامات میدانی چیز دیگری می‌گویند. حدود ۲۰۰ نفر از کسانی که با داریا در تماس بودند، زیر نظر پزشکان قرار گرفتند و سه بیمارستان در منطقه ایرکوتسک قرنطینه شدند. حتی کارکنان همان مرکز تحقیقاتی را برای مدتی در محیط کارشان نگه داشتند تا مطمئن شوند هیچ‌کس حامل این باکتری نیست.
اما چرا مردم و مسئولان روسیه اینقدر ترسیده‌اند؟ چون احتمال می‌رود با «طاعون ریوی» طرف باشیم. نوعی از باکتری که برخی‌ها ادعا کرده‌اند ۱۰۰ برابر خطرناک‌تر از کرونا است. همان ویروسی که چند صد سال قبل نیمی از اروپایی‌ها را کشت. برخلاف نوع معمول طاعون که از طریق گزش جوندگان منتقل می‌شود، نوع ریوی بی‌رحم‌تر است؛ چون از طریق قطرات تنفسی و حتی یک سرفه ساده، از انسانی به انسان دیگر می‌پرد. البته متخصصان میکروبیولوژی، مثل سایمون کلارک، سعی می‌کنند فضا را آرام کنند. آنها می‌گویند آزمایشگاه‌های سطح بالا لایه‌های حفاظتی زیادی دارند و شکستن یک لوله به تنهایی باعث مرگ نمی‌شود، مگر اینکه خطا‌های زنجیره‌ای رخ داده باشد. همچنین یادآوری می‌کنند که طاعون مثل کووید-۱۹ نیست و با یک آنتی‌بیوتیک درست و سریع، قابل درمان است.
باکتری‌ها و سیاست
طبیعی است که وقتی صحبت از آزمایشگاه‌های زیستی روسیه می‌شود، گوش‌های سیاستمداران در واشنگتن تیز شود. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، می‌گوید وضعیت را زیر نظر دارند، اما فعلاً جای نگرانی عمومی نیست. اما طبق عادت، دونالد ترامپ این ماجرا را با لحن خاص خودش دید. او این اتفاق را «مشکلی بزرگ برای روسیه» دانست و با یک طعنه گفت که گویا میکروب‌ها و باکتری‌ها «قوی‌تر و باهوش‌تر» شده‌اند و دیگر به راحتی کنترل نمی‌شوند.
باز هم جوندگان جنایتکار!
به گفته متخصصان عامل بیماری طاعون باکتری «Yersinia pestis» است. این باکتری در بسیاری از کانون‌های طبیعی بیماری در چرخه‌ای میان جوندگان و کک‌های آلوده باقی می‌ماند و انسان معمولاً از طریق گزش کک آلوده یا در نوع ریوی، از طریق تماس نزدیک با فرد مبتلا به این نوع بیماری، آلوده می‌شود. تماس و ذبح جانوران اهلی آلوده نیز در شرایط خاص می‌تواند خطرساز باشد.
در چنین شرایطی احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور ایران گفته که باید منتظر اطلاعات تکمیلی از منابع و مراجع موثق بین‌المللی بود و تا پیش از انتشار نتایج معتبر آزمایشگاهی و بررسی‌های رسمی، باید از قطعی تلقی کردن روایت‌های مطرح‌شده پرهیز کرد. وی با اشاره به اینکه بیماری طاعون در اغلب موارد به درمان آنتی‌بیوتیکی پاسخ می‌دهد، مدعی شده که از این منظر، تهدید طاعون با برخی بیماری‌های نوپدید و بازپدیدی که درمان مشخصی ندارند، قابل مقایسه نیست، مگر آنکه با فرم‌های مقاوم به درمان آنتی بیوتیکی روبه‌رو شویم. مصطفوی همچنین امکان تولید این باکتری در آزمایشگاه را رد نکرده، اما در عین حال آن را پدیده‌ای نادر می‌داند.
وزارت بهداشت: هنوز موردی مشاهده نشده است
دکتر قباد مرادی رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر معاونت بهداشتی وزارت بهداشت در این زمینه رسما اعلام کرده که در حال حاضر، در خصوص خبر منتشرشده درباره طاعون در روسیه، هیچ اطلاعیه یا گزارش رسمی از سوی سازمان جهانی بهداشت یا سایر مراجع رسمی ذی‌صلاح دریافت نکرده‌ایم. بنابراین، در شرایط فعلی نمی‌توانیم صحت خبر یا میزان خطر احتمالی آن را تأیید کنیم و ارزیابی دقیق‌تر موضوع منوط به دریافت اطلاعات رسمی و معتبر است. وی در عین حال گفته که ما در مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر معاونت بهداشتی وضعیت را با دقت زیر نظر داریم و بر اساس وضعیت پیش آمده اطلاع رسانی می‌کنیم و اقدامات لازم را متناسب با وضعیت انجام می‌دهیم. به گفته وی دوره نهفتگی بیماری طاعون هفت روز است.
طاعون همان بیماری قدیمی است، اما امروز قابل درمان است
دکتر سیدمحمدرضا هاشمیان، استادتمام دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی و رئیس انجمن علمی مراقبت‌های ویژه کشور، درباره طاعون می‌گوید که عامل این بیماری یک باکتری به نام «یرسینیا پستیس» است. همان باکتری‌ای که در گذشته هم عامل طاعون‌های بزرگ بوده است. این بیماری می‌تواند به شکل خیارکی، خونی یا ریوی بروز کند و در میان آنها، نوع ریوی اهمیت بیشتری دارد. چراکه در شرایط مشخص امکان انتقال آن از فرد بیمار به اطرافیان وجود دارد.
به گفته او، نگرانی اصلی درباره طاعون، نبود درمان نیست، بلکه سرعت پیشرفت بیماری است. اگر بیماری به‌موقع تشخیص داده شود، آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند اثرگذاری خوبی داشته باشند. با این حال، به‌ویژه در نوع ریوی، تاخیر در تشخیص و درمان ممکن است بیمار را در مدت کوتاهی به وضعیت وخیمی برساند. هاشمیان معتقد است که بخشی از ترس ایجادشده درباره طاعون هم به نام و سابقه تاریخی این بیماری برمی‌گردد. او تاکید می‌کند شرایط پزشکی امروز با دوره‌ای که طاعون باعث مرگ‌ومیر گسترده می‌شد، قابل مقایسه نیست.
رئیس انجمن علمی مراقبت‌های ویژه کشور درباره راه‌های انتقال بیماری نیز توضیح می‌دهد که نوع انتقال به شکل بیماری بستگی دارد. گزش کک آلوده، تماس با حیوان یا بافت آلوده و در مورد طاعون ریوی، تماس نزدیک با ترشحات تنفسی بیمار از مهم‌ترین راه‌های انتقال هستند. با این حال، هاشمیان تاکید می‌کند که اگر در منطقه‌ای شیوع بیماری اعلام نشده باشد، مردم عادی نیازی به اقدام ویژه ندارند.
به گفته او، نباید به جوندگان یا حیوانات وحشی بیمار و مرده دست زد و در صورت اعلام موارد انسانی، باید دستور‌های رسمی بهداشتی را جدی گرفت. او همچنین مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک را نادرست می‌داند. این متخصص مراقبت‌های ویژه معتقد است بین مراقبت و نگرانی باید تفاوت گذاشت. صرف مطرح‌شدن یک مورد مشکوک یا حتی یک حادثه آزمایشگاهی، به معنای آغاز یک اپیدمی نیست؛ بنابراین مردم نه نیازی به ذخیره آنتی‌بیوتیک دارند و نه لازم است زندگی روزمره خود را تغییر دهند.
هاشمیان درباره علائم بیماری می‌گوید که تب ناگهانی، لرز، ضعف و بدن‌درد از نشانه‌های عمومی هستند. در طاعون خیارکی، تورم و درد شدید غدد لنفاوی اهمیت دارد و در نوع ریوی ممکن است بیمار با سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه و گاهی خلط خونی روبه‌رو شود. او تاکید می‌کند اگر فردی سابقه حضور در منطقه‌ای با موارد تاییدشده یا تماس با بیمار داشته باشد و این علائم را پیدا کند، نباید منتظر نوبت پزشک متخصص بماند. چنین فردی باید هرچه سریع‌تر به مرکز درمانی یا اورژانس مراجعه کند و سابقه تماس خود را به کادر درمان اطلاع دهد.
این استاد دانشگاه درباره احتمال شیوع گسترده بیماری نیز معتقد است حتی در صورت اپیدمی، تعطیلی سراسری کشور راهکار مناسبی نیست. به گفته او، کنترل طاعون بیشتر بر تشخیص سریع بیماران، درمان آنها، جداسازی مبتلایان به طاعون ریوی و شناسایی افرادی که با بیمار در تماس بوده‌اند، استوار است. در صورت نیاز، افراد در تماس با بیمار نیز می‌توانند تحت درمان پیشگیرانه قرار بگیرند؛ بنابراین به اعتقاد هاشمیان، هرگونه محدودیت گسترده باید بر اساس میزان واقعی انتقال بیماری و تصمیم مسئولان بهداشتی تعیین شود و نمی‌توان از همین حالا از تعطیلی کشور صحبت کرد.
هاشمیان درباره میزان کشندگی طاعون نیز می‌گوید که نباید بیماری درمان‌شده را با طاعون درمان‌نشده یکی دانست. طاعون در صورت درمان‌نشدن می‌تواند بسیار خطرناک باشد و نوع ریوی و خونی آن، بدون درمان مناسب، خطر بیشتری دارند. اما تشخیص سریع و شروع به‌موقع آنتی‌بیوتیک می‌تواند شرایط بیمار را به شکل قابل توجهی تغییر دهد. به گفته او، افرادی که با بیمار مبتلا به طاعون ریوی تماس نزدیک داشته‌اند، کارکنان درمانی و آزمایشگاهی در معرض تماس و همچنین افرادی که با جوندگان، کک‌ها یا حیوانات آلوده سروکار دارند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. اما یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره طاعون، دلیل نگهداری یا کشت این باکتری در آزمایشگاه‌هاست. هاشمیان در این‌باره هشدار می‌دهد که بدون وجود شواهد نمی‌توان درباره هدف یک آزمایشگاه قضاوت کرد.
به گفته او، نگهداری و مطالعه باکتری طاعون در آزمایشگاه‌های تخصصی می‌تواند با اهداف مختلفی مانند تحقیقات تشخیصی، بررسی میزان اثرگذاری آنتی‌بیوتیک‌ها، مطالعه سویه‌های مختلف، تحقیقات مربوط به واکسن و آمادگی برای مقابله با شیوع بیماری انجام شود؛ بنابراین صرف پیدا شدن این باکتری در یک مرکز تحقیقاتی، به‌تنهایی دلیلی برای ساخت سلاح بیولوژیک یا داشتن اهداف غیرمتعارف نیست.
هاشمیان تاکید می‌کند که طاعون بیماری جدی است، اما بیماری ناشناخته‌ای نیست. عامل آن مشخص است، راه‌های انتقال آن شناخته شده و درمان آنتی‌بیوتیکی موثر برای آن وجود دارد. به همین دلیل، در صورت مشاهده موارد بیماری، مهم‌ترین کار تشخیص سریع و شروع درمان است نه ایجاد ترس و اضطراب در جامعه.
پایان باز یک معمای سرد
ماجرا در ایرکوتسک بیشتر از آنکه یک خبر بهداشتی باشد، به یک درس در مورد «شفافیت» تبدیل شد. وقتی اطلاعات رسمی با گزارش‌های محلی در تضاد است، جای خالی حقیقت را شایعات پر می‌کنند. هنوز نمی‌دانیم آیا واقعاً باکتری طاعون از لوله آزمایشی داریا گریخته است یا خیر، اما این اتفاق یک هشدار جدی بود. هشداری درباره اینکه در دنیایی که ما با خطرناک‌ترین ویروس‌ها و باکتری‌ها بازی می‌کنیم، یک اشتباه کوچک در یک گوشه یخ‌زده از سیبری، می‌تواند لرزه بر اندام تمام جهان بیندازد. تا زمانی که ابهامات برطرف نشود، مرگ داریا فقط یک پرونده پزشکی نیست، بلکه نمادی از ترس ما از چیز‌هایی است که در آزمایشگاه‌های بسته، پشت در‌های بسته، رشد می‌کنند.
بازی سیاستمداران به قیمت سلامت شهروندان
دکتر مهدی عظیمی، فوق تخصص ریه و استاد دانشگاه، اما معتقد است که اصلا وضعیت شرایط به بدی و بحرانی بودنی که در این چند روز به آن اشاره شده نیست. وی در گفت‌و‌گو با هفت‌صبح با بیان اینکه در این مورد بخصوص باید بین طاعون و کرونا تفاوت قائل شد، می‌گوید: «در ابتدای کرونا، ما با یک ویروس ناشناخته روبه‌رو بودیم که درمانی نداشت و سریعاً پیشرفت می‌کرد و همه سنین را مبتلا می‌کرد. اما طاعون یک بیماری شناخته شده است و دارو‌های موثری برای آن داریم که به خوبی جواب می‌دهند، به شرطی که تشخیص به‌موقع داده شود.»
وی در ادامه به این نکته اشاره می‌کند که طاعون فقط مختص روسیه نیست و در سالهای مختلف در آفریقا و آمریکای لاتین هم شناسایی شده است، اما، چون شدت گسترش آن مثل کرونا نیست، خبرساز نمی‌شود. عظیمی در مورد احتمال انتقال بیماری به ایران می‌گوید: «احتمال انتقال تنفسی در مقیاس وسیع کم است البته قطعا وزارت بهداشت کاملا موضوع را رصد می‌کند و حواسش هست. اگر تهدیدی وجود داشته باشد، حتماً هشدار داده می‌شود؛ بنابراین نیازی نیست مردم اینقدر نگران باشند.».
اما اگر این بیماری چندان خطرناک نیست، چرا در روسیه دست به قرنطینه گسترده زده‌اند؟ سوالی که این استاد دانشگاه دلیل آن را اینگونه تشریح می‌کند: «روسیه کار درستی می‌کند که دست به قرنطینه زده است چرا که اگر این بیماری گسترش پیدا کند می‌تواند در این کشور اپیدمی شود و همین مسئله هزینه‌های زیادی را بر دوش روسیه می‌گذارد. پس بهتر است از همین حالا قضیه را با جدیت دنبال کند که می‌کند».
این فوق تخصص ریه همچنین در مورد شایعات منتشر شده مبنی بر اینکه طاعون یاد شده به دلیل دستکاری شدن و یا جهش پیدا کردن ۱۰۰ برابر از کرونا قوی‌تر است نیز می‌گوید که بعید است این شایعات درست باشند چرا که اولا طاعون نوعی میکروب است که مانند ویروس قابلیت زیادی برای جهش ندارد، ثانیا اصولا میکروب‌ها مانند ویروس‌ها، قدرتمند نیستند و اکثرا به سادگی قابل درمان هستند.
وی براین باور است که جنجال کنونی شاید جنبه سیاسی داشته باشد: «ما هر از چند گاهی مواردی از ابتلای طاعون در آمریکای لاتین و آفریقا را شاهد هستیم، اما چرا هیچ وقت به آنها حتی پرداخته هم نمی‌شود چه رسد به اینکه مثل الان اینچنین هم جنجال به پا شود! بنابراین به نظرم ماجرا اصلا بحث سلامت انسان‌ها نیست!»
با تمام این تفاصیل برای جلوگیری از ورود این میکروب به ایران چه باید کرد و از آن مهمتر اینکه شهروندان برای جلوگیری از احتمال ابتلا به این طاعون چه باید بکنند؟ به اعتقاد عظیمی، اولا شاید بهتر باشد که مراودات و پرواز‌های بین دو کشور را تا اطلاع ثانوی محدود کرد و یا با رعایت کامل پروتکل‌های بهداشتی آنها را انجام داد، ثانیا شهروندان هم بدون آنکه بخواهند بترسند، تلاش کنند تا با استفاده از ماسک و رعایت فاصله طولی و از این دست موارد احتمال ابتلای خود به طاعون را کاهش دهند.