به گزارش جام جم آنلاین به نقل از واشنگتن پست؛ این سامانه نخستین‌بار در سال ۲۰۱۲ در پژوهشی با مشارکت مایکن ندگارد، دانشمند دانشگاه روچستر، معرفی شد. پژوهشگران نشان دادند مایع مغزی ـ نخاعی می‌تواند در مسیر‌های اطراف رگ‌های خونی حرکت کند و به انتقال مواد زائد از بافت مغز کمک کند. نام «گلیمفاتیک» نیز از ترکیب مفهوم سلول‌های گلیال و سیستم لنفاوی گرفته شده است.
پژوهش‌های بعدی، این سامانه را با پاکسازی برخی مولکول‌های زائد، از جمله بتاآمیلوئید، مرتبط دانسته‌اند؛ پروتئینی که تجمع آن در مغز یکی از ویژگی‌های بیماری آلزایمر است. با این حال، دانشمندان هنوز درباره جزئیات عملکرد این سامانه در مغز انسان و میزان تأثیر آن بر بیماری‌های عصبی به بررسی‌های بیشتری نیاز دارند.
خواب؛ شیفت شبانه پاکسازی مغز
یکی از مهم‌ترین عوامل مورد توجه پژوهشگران، خواب است. مطالعات اولیه نشان داده‌اند فعالیت مسیر‌های گلیمفاتیک در زمان خواب افزایش پیدا می‌کند و پاکسازی برخی مواد زائد مغز در این زمان بیشتر می‌شود. در پژوهش‌های حیوانی، خواب با افزایش تبادل مایع مغزی ـ نخاعی و مایع میان‌بافتی همراه بوده و دفع بتاآمیلوئید نیز افزایش یافته است.
به نظر می‌رسد مرحله خواب غیر REM، به‌ویژه خواب عمیق، اهمیت بیشتری در این فرایند داشته باشد. در این مرحله، تغییرات آهسته‌ای در فعالیت مغز، جریان خون و حرکت مایعات رخ می‌دهد که می‌تواند به جابه‌جایی مایعات مغزی کمک کند.
البته نباید از این یافته‌ها نتیجه گرفت که یک شب کم‌خوابی مستقیماً باعث بیماری مغزی می‌شود. رابطه خواب، پاکسازی مغز و بیماری‌های عصبی پیچیده است و بخش مهمی از شواهد موجود هنوز از مطالعات حیوانی یا مطالعات مشاهده‌ای به دست آمده است.
برای کمک به خواب باکیفیت، توصیه‌های ساده‌ای وجود دارد:
برنامه خواب منظمی داشته باشید تغییر شدید ساعت خواب در روز‌های مختلف می‌تواند ریتم طبیعی بدن را مختل کند
تخت را تا حد امکان به خواب اختصاص دهید. اگر نمی‌توانید بخوابید، مدتی از تخت خارج شوید و پس از احساس خواب‌آلودگی دوباره به رختخواب بروید
خواب طبیعی را در اولویت قرار دهید. درباره مصرف دارو‌های خواب‌آور نیز باید با پزشک مشورت کرد و نباید از توصیه‌های عمومی، نسخه درمانی ساخت
از یک شب بدخوابی نترسید. ارتباط میان خواب و سلامت مغز بیشتر در بازه‌های طولانی‌مدت بررسی می‌شود
بیشتر بخوانید:
اگر نخوابید چه بلایی سر بدن می‌آید؟
دوری از ۸۳ بیماری با خواب خوب
کار‌هایی که قبل از ۵۰ سالگی برای پیشگیری از سکته مغزی باید انجام بدهید
ورزش؛ کمک به سیستم دفع زباله مغز
شاید در نگاه اول ورزش ارتباطی با پاکسازی مغز نداشته باشد، اما شواهد جدیدتر تصویر جالبی ارائه می‌کنند. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ در Nature Communications منتشر شد، پژوهشگران تأثیر ورزش منظم را در افراد سالم بررسی کردند. در این پژوهش، افرادی که به مدت ۱۲ هفته، سه بار در هفته و هر بار ۳۰ دقیقه روی دوچرخه ثابت ورزش کردند، افزایش قابل توجهی در شاخص‌های مرتبط با جریان گلیمفاتیک و عروق لنفاوی مننژی نشان دادند.
این یافته مهم است، اما به معنای اثبات قطعی پیشگیری از آلزایمر با ورزش نیست. پژوهشگران خود نیز تأکید کرده‌اند که هنوز برای درک کامل رابطه میان ورزش و پاکسازی مواد زائد مغز به تحقیقات بیشتری نیاز است.
با این حال، ورزش از مسیر‌های متعدد برای مغز مفید است. فعالیت بدنی منظم سلامت قلب و عروق را بهبود می‌دهد، التهاب را کاهش می‌دهد و می‌تواند کیفیت خواب را افزایش دهد؛ عواملی که همگی ممکن است در عملکرد بهتر سازوکار‌های پاکسازی مغز نقش داشته باشند بنابراین:
ورزش کنید؛ هر ورزشی بهتر از بی‌تحرکی است
فعالیتی را انتخاب کنید که بتوانید ادامه دهید
تحرک را وارد زندگی روزمره کنید؛ از پله استفاده کنید، بخشی از مسیر را پیاده بروید و کمتر بنشینید
فعالیت‌های کوتاه را دست‌کم نگیرید. چند دقیقه تحرک در طول روز نیز بهتر از بی‌تحرکی کامل است
نفس عمیق؛ ارتباط مغز و دیافراگم
موضوع جالب دیگر، تنفس است. پژوهشی در سال ۲۰۲۲ روی ۱۸ فرد سالم نشان داد الگو‌های مختلف تنفس می‌توانند سرعت حرکت مایع مغزی ـ نخاعی را تغییر دهند. بیشترین تغییر در این مطالعه هنگام تنفس عمیق شکمی مشاهده شد. پژوهشگران مشاهده کردند که تنفس عمیق می‌تواند سرعت جریان برخی مؤلفه‌های مایع مغزی ـ نخاعی را افزایش دهد. با این حال، این مطالعه به‌طور مستقیم ثابت نکرد که تمرین تنفسی می‌تواند سیستم گلیمفاتیک را تقویت یا از بیماری‌های عصبی پیشگیری کند. خود پژوهشگران نیز بر نیاز به مطالعات بیشتر درباره اثرات بلندمدت این تمرین‌ها تأکید کرده‌اند. با این حال، تنفس آهسته و عمیق می‌تواند ابزار ساده‌ای برای کاهش استرس و تنظیم تنفس باشد. برای شروع می‌توان الگو‌های ساده‌ای مانند این موارد را امتحان کرد:
تنفس جعبه‌ای: دم، حبس نفس، بازدم و حبس دوباره، هرکدام برای مدت برابر
تنفس ۴-۷-۸: چهار ثانیه دم، هفت ثانیه حبس نفس و هشت ثانیه بازدم
آه کشیدن چرخه‌ای: یک دم آرام، سپس یک دم کوتاه دیگر برای پر شدن بیشتر ریه‌ها و بعد بازدم طولانی
یوگا و مدیتیشن: تمرین‌هایی که معمولاً با تنفس آهسته و کنترل‌شده همراه هستند
یک سیستم شگفت‌انگیز؛ اما هنوز پر از سؤال
سیستم گلیمفاتیک یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های پژوهش در علوم اعصاب است. از زمان معرفی این سامانه در سال ۲۰۱۲، مطالعات متعددی تلاش کرده‌اند ارتباط آن را با خواب، افزایش سن، بیماری‌های عصبی و شیوه‌های زندگی بررسی کنند. پژوهش‌ها از ارتباط اختلال عملکرد این مسیر با بیماری‌هایی مانند آلزایمر و پارکینسون خبر داده‌اند، اما هنوز نمی‌توان گفت اختلال گلیمفاتیک علت مستقیم این بیماری‌هاست.
آنچه فعلاً می‌توان با اطمینان بیشتری گفت این است که خواب کافی، فعالیت بدنی منظم و سلامت قلب و عروق برای سلامت مغز اهمیت دارند و پژوهش‌های جدید در حال روشن کردن این موضوع هستند که آیا بخشی از این اثرات از طریق سیستم گلیمفاتیک اعمال می‌شود یا نه.
به بیان ساده، مغز ما فقط یک مصرف‌کننده انرژی نیست؛ سامانه‌ای پیچیده برای مدیریت و دفع بخشی از محصولات فعالیت خود نیز دارد. هرچه دانشمندان بیشتر درباره این «سیستم لوله‌کشی پنهان» بدانند، شاید راه‌های تازه‌ای برای درک و درمان بیماری‌های عصبی نیز پیدا شود.
∎