به گزارش ایرنا، پشت هر جعبه سیب، ماه‌ها هزینه و انتظار نهفته است؛ هزینه آب و آبیاری، کود و سم، کارگر، نگهداری باغ، خرید جعبه و بسته‌بندی و حمل‌ونقل نهفته است.
اما زمانی که محصول به بازار می‌رسد، همه این هزینه‌ها در برابر قیمت خرید رنگ می‌بازد و باغدار می‌ماند و محصولی که برای به ثمر رسیدنش سال‌ها صبر کرده، اما فروش آن الزاما سودی برایش ندارد.
این وضعیت، مسئله سیب خراسان‌شمالی را از یک مشکل ساده در بازار فروش فراتر برده و به یک زنجیره معیوب تبدیل کرده است؛ زنجیره‌ای که از باغ آغاز می‌شود اما به‌دلیل ضعف در بسته‌بندی، فرآوری، صادرات و بازاررسانی، در نهایت بیشترین فشار آن بر تولیدکننده وارد می‌شود.
هزینه روی دوش باغدار، سود در جیب بازار
رحیم کریمی، یکی از باغداران شیروانی با گلایه از شرایط بازار سیب می‌گوید هزینه‌های تولید به حدی افزایش یافته که در مواردی حتی جمع‌آوری محصول از باغ نیز برای باغدار صرفه اقتصادی ندارد.
وی می‌افزاید: باغدار سال‌ها برای به بار نشستن درختان هزینه و صبر کرده است، اما اکنون قیمت فروش به اندازه‌ای پایین است که سودی از این تولید نصیب او نمی‌شود.
هزینه‌های تولید از قیمت فروش سیب پیشی گرفته و باغداران را با کاهش سود مواجه کرده است
این باغدار شیروانی، هزینه جعبه، کود، سم، کارگری، آبیاری، خرید آب، حمل‌ونقل و دیگر هزینه‌های تولید را از مهم‌ترین مشکلات عنوان می‌کند و می‌گوید این هزینه‌ها در مواردی از قیمت فروش محصول نیز پیشی گرفته است.
به گفته کریمی، سیب تولیدی باغداران بسته به درجه‌بندی، حدود ۵۰۰ هزار تا یک میلیون و ۳۰۰ هزار ریال به فروش رسیده است، اما حتی قیمت‌های بالاتر نیز با توجه به مجموع هزینه‌های تولید، برای باغدار رضایت‌بخش نیست.
احمد صادقی، یکی دیگر از باغداران بجنورد نیز می‌گوید افزایش هزینه‌های کارگری، خرید جعبه، آبیاری، نگهداری باغ، کود و سم باعث شده است کشاورزان در تامین هزینه‌های تولید با مشکل مواجه شوند.
وی تاکید می‌کند که در شرایط فعلی، فروش محصول لزوما به معنای درآمد مناسب برای باغدار نیست و بخشی از تولیدکنندگان عملا با زیان مواجه شده‌اند.
این روایت‌ها نشان می‌دهد مسئله اصلی فقط «قیمت سیب» نیست؛ مشکل در فاصله میان قیمت تمام‌شده تولید تا قیمت فروش است؛ فاصله‌ای که اگر مدیریت نشود، تولید بیشتر نیز الزاما به معنای درآمد بیشتر برای باغدار نخواهد بود.
تولید بالا، اما بازار کم‌توان
خراسان‌شمالی پنج هزار و ۱۵۴ هکتار باغ سیب دارد و پیش‌بینی می‌شود امسال حدود ۶۰ هزار تن از این محصول برداشت شود. حدود ۶۴ درصد تولید سیب استان نیز در شهرستان شیروان انجام می‌شود و پس از آن شهرستان‌هایی مانند اسفراین و بجنورد از دیگر مناطق مهم تولید هستند.
جواد همدمیان، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان‌شمالی با تاکید بر کیفیت مناسب سیب استان، کمبود صنایع تبدیلی، ضعف بسته‌بندی و رعایت نشدن استانداردهای لازم را از مهم‌ترین مشکلات تولید و عرضه این محصول می‌داند.
باغداران از افزایش هزینه‌های آب، کارگر، کود، سم، جعبه و حمل‌ونقل و کاهش قیمت فروش گلایه دارند
به گفته وی، بخشی از سیب تولیدی استان برای بازار شب عید در سردخانه‌ها ذخیره می‌شود و بخش دیگری به صورت تازه‌خوری به بازارهای داخلی کشور می‌رود؛ اما نبود زیرساخت کافی برای فرآوری و صادرات باعث می‌شود در زمان اوج برداشت، حجم بالای محصول به یک عامل فشار بر قیمت تبدیل شود.
این همان نقطه‌ای است که «تولید» از فرصت به تهدید تبدیل می‌شود.
وقتی محصول زیاد است اما صنایع تبدیلی، بازار صادراتی پایدار و شبکه بسته‌بندی استاندارد به اندازه کافی وجود ندارد، قدرت چانه‌زنی از دست باغدار خارج می‌شود. در چنین شرایطی، واسطه‌ای که امکان خرید، انتقال، بسته‌بندی یا دسترسی به بازارهای دیگر را دارد، نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کند و باغدار ناچار است محصول خود را در همان مقطع کوتاه برداشت به فروش برساند.
رییس میدان میوه و تره‌بار بجنورد نیز قیمت فعلی سیب را با توجه به کیفیت و درجه‌بندی حدود ۵۰۰ هزار تا یک میلیون و ۱۰۰ هزار ریال اعلام کرده است؛ محصولی که علاوه بر بازار استان، به استان‌هایی مانند تهران، گرگان، زابل و زاهدان ارسال می‌شود.
متین‌فر می‌گوید بخشی از سیب استان نیز توسط واسطه‌ها خریداری و در دیگر استان‌ها بسته‌بندی و حتی صادر می‌شود.
این یعنی بخشی از ارزش افزوده محصول، نه در محل تولید بلکه در حلقه‌های بعدی زنجیره ایجاد می‌شود؛ حلقه‌هایی که سهم باغدار از آن بسیار کمتر است.
سیب اوغاز؛ ظرفیت صادراتی پشت دروازه بازار
در میان ارقام سیب خراسان‌شمالی، «اوغاز» یک ظرفیت متفاوت است و این سیب در منطقه سوکانلو شیروان و در شرایط خاص آب و هوایی منطقه تولید می‌شود و اختلاف دمای شب و روز که به حدود ۲۴ درجه می‌رسد، به گفته کارشناسان در شکل‌گیری عطر و طعم ویژه آن مؤثر است.
حدود ۶۴ درصد سیب خراسان‌شمالی در شیروان تولید می‌شود، اما نبود زنجیره کامل سیب همچنان چالش اصلی باغداران است
مهم‌تر اینکه سیب اوغاز در شرایط مناسب می‌تواند حدود هفت ماه خارج از سردخانه ماندگاری داشته باشد؛ ویژگی‌ای که می‌تواند هزینه‌های نگهداری و حمل را کاهش داده و آن را به محصولی مناسب برای توسعه بازارهای صادراتی تبدیل کند.
اما حتی این مزیت نیز بدون زیرساخت کافی نمی‌تواند به درآمد بیشتر باغدار منجر شود.
همدمیان می‌گوید صادرات سیب نیازمند رعایت استانداردها، دریافت شناسه باغ و استفاده از بسته‌بندی مناسب است؛ در حالی که بسیاری از باغداران هنوز برای این الزامات اقدام نکرده‌اند.
به گفته وی، نبود کارگاه‌های بسته‌بندی استاندارد نیز یکی از مشکلات جدی است و در برخی موارد سیب در جعبه‌های بزرگ جمع‌آوری می‌شود که احتمال له‌شدگی و افت کیفیت محصول را افزایش می‌دهد.
از این منظر، سیب اوغاز فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ یک ظرفیت صادراتی است که اگر زنجیره استاندارد تولید تا بسته‌بندی آن تکمیل شود، می‌تواند بخشی از مشکل بازار سیب استان را حل کند.
راه نجات؛ از فروش خام تا زنجیره ارزش
همدمیان معتقد است ایجاد و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، تقویت زیرساخت‌های بسته‌بندی و رعایت استانداردهای تولید و عرضه، می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای سیب استان ایجاد و زمینه توسعه بازارهای صادراتی را فراهم و این راهکار البته باید از مرحله شعار عبور کند.
نبود تاجران تخصصی و خریداران پایدار، قدرت چانه‌زنی باغداران سیب خراسان‌شمالی را کاهش داده است
خراسان‌شمالی به کارخانه‌های فعال در زمینه آبمیوه، کمپوت، مربا و دیگر فرآورده‌های سیب نیاز دارد تا همه محصول مجبور نباشد در زمان کوتاه برداشت، روانه بازار تازه‌خوری شود.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان نیز بر ایجاد «زنجیره سیب» تاکید دارد؛ زنجیره‌ای که در آن تولید، جمع‌آوری، سورتینگ، بسته‌بندی، سردخانه، فرآوری، حمل‌ونقل و صادرات در کنار یکدیگر قرار گیرند.
تجربه محصولاتی مانند زعفران و پسته نشان داده است که شکل‌گیری زنجیره و حضور خریداران و تاجران شناخته‌شده می‌تواند به ساماندهی بازار کمک کند. در مقابل، نبود تاجران تخصصی و خریداران پایدار سیب باعث شده است باغدار در فصل برداشت، بیش از هر زمان دیگری تحت فشار بازار قرار گیرد.
مسئله فقط قیمت نیست؛ اقتصاد یک باغ است
بر اساس برآورد کارشناسان حوزه باغبانی که از سوی مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان اعلام شده، در سال زراعی گذشته هزینه تولید یک هکتار باغ سیب حدود سه میلیارد و ۸۱۳ میلیون ریال بوده و فروش محصول حدود ۱۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال برآورد شده است.
بخشی از سیب استان توسط واسطه‌ها خریداری و در خارج از خراسان‌شمالی بسته‌بندی و صادر می‌شوددر آن مقطع، با کسر هزینه‌های تولید، حدود هشت میلیارد و ۶۸۷ میلیون ریال سود برای هر هکتار محاسبه شده بود؛ اما شرایط امسال متفاوت است.
همدمیان می‌گوید قیمت سیب اکنون حدود ۵۰۰ هزار تا یک میلیون و ۱۰۰ هزار ریال است و چون فصل فروش هنوز به پایان نرسیده، میزان دقیق هزینه، درآمد و سود امسال پس از جمع‌بندی اطلاعات مشخص خواهد شد.
اما همین اعداد یک واقعیت مهم را آشکار می‌کند: سود باغدار زمانی معنا دارد که قیمت فروش بتواند رشد هزینه‌های تولید را پوشش دهد.
اگر آب گران‌تر شود، کارگر گران‌تر شود، کود و سم افزایش قیمت داشته باشد، بسته‌بندی و حمل‌ونقل هزینه بیشتری تحمیل کند، اما قیمت محصول ثابت بماند یا کاهش یابد، حتی افزایش تولید نیز نمی‌تواند امنیت اقتصادی باغدار را تضمین کند.
دو راه پیش روی سیب خراسان‌شمالی
مسیر نخست، ادامه وضعیت موجود است؛ افزایش تولید، فروش خام، وابستگی به واسطه‌ها، بسته‌بندی ضعیف و تلاش باغدار برای فروش سریع محصول در فصل برداشت.
مسیر دوم، حرکت به سمت زنجیره کامل ارزش است؛ یعنی ایجاد صنایع تبدیلی، توسعه سردخانه و سورتینگ، راه‌اندازی مراکز بسته‌بندی استاندارد، ثبت شناسه باغ‌ها، آموزش باغداران برای رعایت استانداردهای صادراتی، ایجاد شبکه تاجران تخصصی و بازاریابی هدفمند برای بازارهای داخلی و خارجی که باید در دستور کار قرار گیرد.
ایجاد کارخانه‌های آبمیوه، کمپوت و مربا می‌تواند بخشی از فشار عرضه سیب در زمان اوج برداشت را کاهش دهد
در مسیر دوم، حتی سیب درجه پایین‌تر نیز می‌تواند به جای تبدیل شدن به محصول کم‌ارزش یا ضایعات، وارد چرخه فرآوری شود و سیب ممتاز نیز با بسته‌بندی و استاندارد مناسب، به بازارهای صادراتی راه پیدا کند.
راهکار دیگر، تقویت تشکل‌های باغداران و ایجاد قدرت چانه‌زنی جمعی است؛ زیرا فروش پراکنده محصول توسط باغداران، در زمان اوج عرضه، قدرت آنها را در برابر خریداران کاهش می‌دهد.
خراسان‌شمالی امروز بیش از آنکه به افزایش صرف سطح باغ‌های سیب نیاز داشته باشد، به افزایش ارزش هر کیلو سیب نیاز دارد.
سیبی که نباید روی دست باغدار بماند
سیب خراسان‌شمالی ظرفیت تولید دارد، کیفیت دارد، تنوع رقم دارد و حتی محصولی مانند سیب اوغاز را در اختیار دارد که ویژگی‌های آن می‌تواند مزیت صادراتی ایجاد کند؛ اما این ظرفیت‌ها زمانی به ثروت تبدیل می‌شوند که حلقه‌های مفقوده زنجیره تولید تا بازار تکمیل شود.
افزایش تولید سیب زمانی برای باغدار سودآور است که بازار، صنایع تبدیلی و زیرساخت صادرات همپای تولید توسعه یابد
۶۰ هزار تن تولید، زمانی یک موفقیت واقعی است که سهم مناسبی از درآمد آن به باغدار برسد؛ نه اینکه افزایش محصول در فصل برداشت، خود به عاملی برای افت قیمت تبدیل شود.
باغدار نباید هزینه آب، کود، سم، کارگر، جعبه و حمل‌ونقل را بپردازد و در نهایت برای فروش محصولش نگران باشد.
سیب نباید از باغ تا میدان میوه و تره‌بار، فقط یک محصول خام باقی بماند؛ باید به یک زنجیره اقتصادی تبدیل شود؛ زنجیره‌ای که در آن باغدار، بسته‌بند، کارخانه‌دار، صادرکننده و بازار، همه سهمی روشن و عادلانه داشته باشند.
در غیر این صورت، افزایش تولید نه‌تنها سفره باغدار را بزرگ‌تر نمی‌کند، بلکه ممکن است هر سال تعداد بیشتری از باغداران را با یک پرسش تلخ روبه‌رو کند و وقتی هزینه تولید از قیمت فروش جلو زده است، چرا باید باغدار همچنان تولید کند؟