به گزارش خبرگزاری ایمنا، شنیدن بخش مهمی از فرایند ارتباط انسان با جهان پیرامون است و از نخستین روزهای زندگی، صداها در شکلگیری ارتباط، یادگیری و شناخت محیط نقش دارند و بسیاری از تجربههای فردی و اجتماعی ما از مسیر شنیدن معنا پیدا میکنند، به همین دلیل، هرگونه اختلال در این مسیر میتواند فراتر از یک مشکل جسمی، بر جنبههای مختلف زندگی فرد اثر بگذارد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بعضی مشکلات شنوایی همیشه با نشنیدن صدا همراه نیستند. گاهی فرد صدا را دریافت میکند، اما در فهم گفتار، تفکیک صداها از یکدیگر یا پردازش اطلاعات شنیداری با دشواری روبهروست؛ مسئلهای که ممکن است در کودکان خود را در قالب بیتوجهی، کاهش تمرکز یا افت عملکرد تحصیلی نشان دهد و در نتیجه، با دلایل دیگری اشتباه گرفته شود.
از سوی دیگر، سلامت شنوایی در تمام مراحل زندگی اهمیت دارد؛ از روزهای نخست تولد و ضرورت شناسایی بهموقع مشکلات شنوایی در نوزادان گرفته تا دوران سالمندی که تغییرات مرتبط با شنوایی و پردازش اطلاعات میتواند بر کیفیت ارتباطات فرد تأثیر بگذارد. در این میان، تشخیص زودهنگام و آغاز بهموقع مداخلات میتواند نقش مهمی در کاهش پیامدهای ناشی از اختلالات شنوایی داشته باشد.
تحولات سالهای اخیر در حوزه شنواییشناسی نیز نگاه به این حوزه را گستردهتر کرده است. پیشرفت تجهیزات تشخیصی، سمعکها و سیستمهای کاشت حلزون، توسعه روشهای توانبخشی و توجه بیشتر به پردازش مرکزی اطلاعات شنیداری، موجب شده است بررسی مشکلات شنوایی تنها به پاسخ فرد به صدا محدود نباشد و ابعاد پیچیدهتری از فرایند شنیدن مورد توجه قرار گیرد.
در همین راستا و با توجه به اهمیت شناسایی و مداخله بهموقع در اختلالات شنوایی، ضرورت توجه به سلامت شنوایی در سنین مختلف و همچنین افزایش آگاهی خانوادهها و نظام آموزشی نسبت به اختلالات پردازش شنوایی، با زهرا حسینی، دکتری تخصصی شنواییشناسی و عضو هیئت علمی دانشگاه علومپزشکی اصفهان، گفتوگویی داشتیم که در آن درباره جایگاه شنواییشناسی، غربالگری و تشخیص اختلالات شنوایی، نقش فناوری و توانبخشی، اختلال پردازش شنوایی و اهمیت توجه به این اختلال در کودکان و سالمندان به گفتوگو نشستیم و مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
ایمنا: شنواییشناسی از چه پیشینهای برخوردار است و دامنه فعالیت آن چه گروههایی از جامعه و چه طیف سنی را دربرمیگیرد؟
حسینی: اگر بخواهیم نگاهی کوتاه به تاریخچه رشته شنواییشناسی یا اودیولوژی داشته باشیم، در سطح جهان به دوران جنگ جهانی دوم بازمیگردد. در آن دوره، بسیاری از سربازان بهدلیل رویارویی با شرایط جنگی و صداهای بسیار شدید، با مشکلاتی همچون کمشنوایی و وزوز گوش مواجه شدند و برای ارزیابی و درمان این مشکلات به متخصصان مراجعه کردند و از آن زمان، شنواییشناسی بهتدریج شکل گرفت و بهعنوان یک رشته علمی و دانشگاهی در دانشگاههای جهان آموزش داده شد.
در ایران نیز رشته شنواییشناسی در دانشگاههای علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران و اصفهان ارائه میشود و شنواییشناسی همچون سایر رشتههای فعال در حوزه توانبخشی، طیف بسیار گستردهای از افراد جامعه را در سنین مختلف پوشش میدهد؛ از دوران نوزادی تا سالمندی. یکی از مهمترین گروههایی که باید مورد توجه قرار گیرند، نوزادان هستند.
نوزاد باید در همان ابتدای تولد و در زمان مناسب تحت غربالگری و ارزیابی شنوایی قرار گیرد تا اگر عواملی وجود دارد که میتواند بر سیستم شنوایی اثر بگذارد یا اگر میزان و نوعی از کمشنوایی در کودک وجود دارد، هرچه زودتر شناسایی شود.
ایمنا: غربالگری و تشخیص مشکلات شنوایی در نوزادان چگونه انجام میشود و چرا زمانبندی تشخیص و مداخله در این دوره اهمیت ویژهای دارد؟
حسینی: پس از شناسایی کمشنوایی، بر اساس میزان و نوع آن، ممکن است نیاز باشد کودک برای بررسیهای تکمیلی به سایر متخصصان ارجاع شود و درباره استفاده از وسایل کمکشنوایی نیز تصمیمگیری شود. برای مثال، اگر کمشنوایی در حدی باشد که عمیق محسوب شود و سمعک نتواند پاسخ مناسبی برای کودک فراهم کند، ممکن است کودک برای بررسی شرایط دریافت کاشت حلزون گوش ارجاع شود.
درمان و توانبخشی این کودکان نیز بسیار اهمیت دارد. استفاده از سمعک یا کاشت حلزون به تنهایی پایان مسیر نیست و کودک باید مداخلات توانبخشی لازم را دریافت کند تا بتواند از ورودیهای شنوایی که در اختیارش قرار گرفته، بهترین استفاده را در زندگی، ارتباط و یادگیری داشته باشد.
یکی از مهمترین نکات در حوزه کمشنوایی، توجه دقیق و بهموقع به ارزیابی نوزادان است. سیستم شنوایی، سیستم بسیار حساسی است و برای رشد مهارتهای ارتباطی و زبانی کودک یک دوره زمانی مهم و محدود وجود دارد. اگر ارزیابی شنوایی و در صورت نیاز، مداخله درمانی در این دوره زمانی انجام نشود، ممکن است کودک در رشد زبان، مهارتهای ارتباطی و حتی تواناییهای تحصیلی خود با مشکلات جدی روبهرو شود، بنابراین زمانبندی ارزیابی و مداخله در این زمینه اهمیت بسیار زیادی دارد.
ایمنا: فناوریهای نوین و پژوهشهای جدید چه تأثیری بر ارزیابی، درمان و توانبخشی اختلالات شنوایی داشتهاند و این پیشرفتها تا چه اندازه میتوانند مشکلاتی همچون دشواری درک گفتار در محیطهای شلوغ را برای افراد کمشنوا کاهش دهند؟
حسینی: رشته شنواییشناسی در سالهای اخیر پیشرفتهای قابل توجهی داشته و یکی از ویژگیهای مهم آن ارتباط بسیار نزدیک با فناوری و تکنولوژیهای جدید است. هم در زمینه ارزیابی و غربالگری و هم در زمینه مداخلات درمانی و توانبخشی، فناوری نقش مهمی پیدا کرده است. سمعکها و سیستمهای کاشت حلزون نیز روزبهروز پیشرفتهتر میشوند و تلاش بر این است که شرایطی هرچه نزدیکتر به محیط طبیعی برای فرد کمشنوا فراهم شود.
هدف این نیست که فرد به شرایط یک فرد دارای شنوایی طبیعی برسد، بلکه تلاش میشود شرایط شنیداری او تا حد امکان به وضعیت طبیعی و هنجار نزدیک شود و در حوزه توانبخشی نیز پژوهشهای گستردهای در حال انجام است. با توجه به اینکه شنواییشناسی در مقطع دکترا نیز آموزش داده میشود، پژوهشها و پایاننامههای متعددی در زمینههای مختلف انجام میشود تا روشهای مؤثرتر و دقیقتری برای توانبخشی اختلالات گوناگون شنوایی طراحی و ارائه شود.
یکی از مشکلات مهمی که افراد کمشنوا با آن روبهرو هستند، درک گفتار در محیطهای شلوغ و پرسروصداست. ممکن است فرد در یک محیط آرام بتواند گفتار را بهخوبی دریافت کند، اما زمانی که وارد محیط شلوغ میشود، درک صحبت دیگران برای او دشوار شود. این مسئله میتواند به تفاوت در پردازش زمانی و طیفی صدا مربوط باشد. به همین دلیل، فناوریهای جدید در حال حرکت به سمتی هستند که این شرایط دشوار را برای فرد کمشنوا تا حد امکان برطرف کنند و محیط شنیداری طبیعیتری برای او فراهم آورند.
ایمنا: برای شناخت انواع اختلالات شنوایی و تعادل، ساختار و عملکرد گوش داخلی چگونه است و بر اساس نوع و علت این اختلالات، چه رویکردهای درمانی و توانبخشی استفاده میشود؟
حسینی: برای درک بهتر مشکلات شنوایی، لازم است با ساختار و عملکرد گوش داخلی نیز آشنا باشیم. گوش داخلی درون استخوان گیجگاهی قرار گرفته و بهطور کلی از دو بخش مهم تشکیل شده است. یک بخش وظیفه دریافت اطلاعات شنوایی و انتقال آنها به سطوح بالاتر و در نهایت مغز را بر عهده دارد و بخش دیگر مسئول دریافت و پردازش اطلاعات مربوط به تعادل و حرکت بدن است که به آن سیستم دهلیزی گفته میشود. بنابراین بسته به اینکه اختلال در کدام قسمت گوش داخلی ایجاد شده باشد، نوع مشکل و درمان نیز متفاوت خواهد بود. اگر اختلال در سیستم حلزونی باشد، ممکن است فرد با کمشنوایی حسیعصبی مواجه شود. این نوع کمشنوایی میتواند در شرایط مادرزادی ایجاد شود یا در اثر افزایش سن و همچنین روبهرو با صدا و نویز شدید به وجود آید.
در چنین شرایطی سلولهای موجود در گوش داخلی که در ارتباط با سیستم شنوایی هستند، ممکن است آسیب ببینند و در قسمت دهلیزی نیز اختلالات مختلفی وجود دارد. برای مثال بیماری منیر که با افزایش فشار مایع اندولنف در گوش داخلی ارتباط دارد، میتواند سیستم تعادلی و شنوایی را تحت تأثیر قرار دهد.
سرگیجههای وضعیتی یا اختلالات دیگری که سیستم دهلیزی را درگیر میکنند، از مشکلاتی هستند که بیماران بهدلیل آن به شنواییشناس مراجعه میکنند و بر اساس نوع و علت مشکل، ممکن است بیمار نیاز به دارودرمانی داشته باشد و در کنار آن، توانبخشیهای تخصصی برای کاهش سرگیجه و بهبود تعادل نیز ارائه شود.
ایمنا: اختلال پردازش شنوایی چیست، چه تفاوتی با کمشنوایی محیطی دارد و چگونه ممکن است فردی در درک گفتار، دریافت اطلاعات شنیداری یا پردازش آنها با مشکل مواجه باشد؟
حسینی: کنار کمشنوایی محیطی، اختلال دیگری نیز وجود دارد که لازم است خانوادهها و مسئولان آموزشی درباره آن آگاهی بیشتری داشته باشند و آن، اختلال پردازش شنوایی است. هنگامی که فرد برای ارزیابی شنوایی مراجعه میکند، ادیوگرام یا همان نوار گوش برای او تهیه میشود.
این آزمایش میزان شنوایی محیطی فرد را مشخص میکند، اما گاهی افرادی به ما مراجعه میکنند که ادیوگرام آنها بهطور کامل طبیعی است، اما خانواده یا معلم همچنان علائمی را مشاهده میکنند که شبیه کمشنوایی است، برای مثال ممکن است والدین بگویند در مدرسه به ما گفتهاند شنوایی کودک مشکلی ندارد، اما کودک به صحبتهای ما توجه نمیکند، در کلاس تمرکز کافی ندارد یا عملکرد تحصیلی او کاهش پیدا کرده است.
در چنین شرایطی نباید فقط به نتیجه ادیوگرام اکتفا کرد، زیرا ممکن است مشکل مربوط به مرحله پردازش اطلاعات شنیداری در مغز باشد. در این حالت، کودک صدا و اطلاعات شنیداری را بهخوبی دریافت میکند، اما مغز او نمیتواند این اطلاعات را به شکل مناسب پردازش و تفسیر کند.
اختلال پردازش شنوایی به این معناست که مشکل در دریافت محیطی صدا نیست، بلکه ممکن است در مسیر پردازش مرکزی اطلاعات شنیداری وجود داشته باشد. امروزه شنواییشناسان در سطح کشور و همچنین متخصصانی که در مراکز دانشگاهی، دولتی و خصوصی فعالیت میکنند، این امکان را دارند که علاوه بر سیستم شنوایی محیطی، مسیرهای پردازش مرکزی شنوایی را نیز بررسی کنند. پس از شناسایی نوع اختلال، میتوان متناسب با شرایط فرد مداخلات توانبخشی لازم را ارائه کرد.
ایمنا: اختلال پردازش شنوایی در کودکان با چه نشانههایی خود را نشان میدهد و چه ارتباطی با مشکلات توجه، یادگیری و عملکرد تحصیلی دارد و خانوادهها، معلمان و نظام آموزشی در شناسایی و پیگیری این اختلال چه نقشی دارند؟
حسینی: این موضوع بهخصوص در کودکان اهمیت زیادی دارد، زیرا کودک در دورهای قرار دارد که باید مهارتهای مختلف را یاد بگیرد، در مدرسه تحصیل کند و برای آینده خود آماده شود، بنابراین اگر کودک علائمی دارد که نشان میدهد در دریافت یا پردازش اطلاعات شنیداری مشکل دارد، حتی اگر شنوایی محیطی او طبیعی باشد، خانواده باید این مسئله را جدی بگیرد و برای ارزیابی دقیقتر اقدام کند.
در گذشته ممکن بود کاهش توجه کودک در کلاس یا مشکلات او در یادگیری فقط به کمدقتی یا بیعلاقگی نسبت داده شود، اما امروز میدانیم که در برخی موارد، اختلالات پردازش شنوایی میتوانند در بروز این مشکلات نقش داشته باشند. این اختلال قابل بررسی و دارای مسیرهای مداخله و توانبخشی است و به همین دلیل افزایش آگاهی والدین، معلمان و مسئولان آموزشی اهمیت زیادی دارد.
بر اساس بررسیهایی که درباره شیوع این اختلال در کودکان اصفهان انجام شده، میزان شیوع آن حدود ۸ درصد گزارش شده است، در حالی که میزان مطرحشده در برخی منابع جهانی حدود 3 تا 5 درصد است. به همین دلیل لازم است خانوادهها و مسئولان حوزه آموزش و پرورش نسبت به این موضوع حساس باشند و در صورت مشاهده علائم، کودک را برای ارزیابی تخصصی ارجاع دهند.
ایمنا: اختلال پردازش شنوایی در چه گروههای سنی دیده میشود و با توجه به علائمی همچون دشواری درک گفتار، مشکلات توجه و تمرکز یا دنبال کردن صحبتها، چه زمانی باید علاوه بر شنوایی محیطی، مسیرهای پردازش مرکزی شنوایی نیز مورد ارزیابی قرار گیرند؟
حسینی: اختلال پردازش شنوایی فقط به کودکان محدود نمیشود و همچون کمشنوایی، این اختلال نیز میتواند در سنین مختلف مشاهده شود، البته بروز و نشانههای آن در کودکان ممکن است واضحتر باشد، زیرا کودک در مرحله یادگیری و رشد مهارتهای زبانی و تحصیلی قرار دارد. در سالمندان نیز با توجه به تغییرات فیزیولوژیک و احتمال تحلیل برخی مسیرهای مغزی، ممکن است اختلال در پردازش شنوایی مشاهده شود.
این افراد نیز میتوانند ارزیابی شوند و در صورت وجود مشکل، برای آنها مداخلات و توانبخشی مناسب در نظر گرفته شود و در مجموع، در ارزیابی مشکلات شنوایی نباید فقط به این موضوع توجه کرد که فرد صدا را میشنود یا خیر. گاهی گوش اطلاعات شنیداری را بهدرستی دریافت میکند، اما مسئله در مرحله پردازش و تفسیر اطلاعات در مسیرهای مرکزی شنوایی است، بنابراین در صورت وجود علائمی همچون دشواری درک گفتار، مشکلات توجه و تمرکز، افت تحصیلی یا دشواری در دنبال کردن صحبتها، حتی با وجود شنوایی محیطی طبیعی، لازم است اختلال پردازش شنوایی نیز بررسی شود.