روز گذشته شاهد اعتراضات مردمی در عراق در محکومیت تصمیم دولت علی فالح الزیدی، نخست وزیر این کشور در پیروی در تحریم های ضد ایرانی آمریکا و ممنوعیت پرواز میان عراق و ایران همچنان در تعدادی از فرودگاه‌های عراق بودیم. مردم عراق در بیانیه‌ای در پایان این تجمعات، لغو فوری و بی‌قید و شرط محدودیت‌های پروازی ایران در فرودگاه‌های عراق را خواستار شدند و تاکید کردند «هیچ مقام یا جریانی نباید مانع از حضور زائران ایرانی و عاشقان اهل‌بیت (ع) در عتبات عالیات شود. دولت باید به جای تنش‌زایی، با تکیه بر کادرهای متخصص، به مسئولیت‌های ملی خود عمل کرده و از مدیریت بحران‌ساز فاصله بگیرد.»

در حالی که ماجرای توقف پروازهای میان ایران و عراق وارد روزهای حساسی شده، مناقشه بر سر بازگشایی فرودگاه نجف همچنان ادامه دارد و روز گذشته اخبار متفاوتی در این خصوص منتشر شد.

روز دوشنبه ابتدا سفیر عراق در ایران اعلام کرد که فرودگاه نجف اشرف ظرف ۲۴ ساعت آینده پذیرش پروازهای ایرانی را از سر خواهد گرفت اما هم‌زمان گزارش‌هایی از داخل ایران حاکی از آن بود که این خبر هنوز از سوی طرف ایرانی تأیید نشده و شرکت‌های هواپیمایی ایرانی نیز بازگشت پروازها را قطعی نمی‌دانند.

سفیر عراق در تهران، یاسر عبدالزهرا الحجاج، اعلام کرد دولت عراق در تلاش برای بازگرداندن پروازهای میان دو کشور است و مدعی شد اساساً دولت عراق تصمیمی برای توقف پروازهای ایران نگرفته، بلکه شرکت‌های خدمات زمینی خارجی به دلیل نگرانی از تحریم‌های آمریکا از ارائه خدمات به هواپیماهای ایرانی خودداری کرده‌اند. او گفت فرودگاه نجف طی ۲۴ ساعت آینده برای پذیرش پروازهای ایران آماده خواهد شد.

اما این اظهارات با واکنش‌ها و تردیدهایی در داخل عراق مواجه شد. یک عضو شورای استان نجف اعلام کرد که هنوز هیچ تصمیم رسمی از سوی سازمان هواپیمایی کشوری عراق برای لغو ممنوعیت پروازهای ایران صادر نشده و اخبار مربوط به بازگشت پروازها ظرف ۲۴ ساعت را نادرست دانست. او گفت فشارهایی در سطوح بالای دولت برای حل مسئله وجود دارد، اما زمان مشخصی برای توافق اعلام نشده است.
در مقابل، یک منبع نزدیک به دولت عراق به رسانه العین گفت که مذاکرات بغداد با نماینده آمریکا به نتیجه رسیده و قرار است فرودگاه نجف از ممنوعیت پروازهای ایرانی مستثنی شود.

این اختلاف روایت در شرایطی رخ می‌دهد که مدیریت فرودگاه نجف رسماً اعلام کرده بود تمام پروازهای ورودی و خروجی ایران تا اطلاع ثانوی متوقف شده است و شرکت‌های هواپیمایی نیز موظف شده بودند فروش بلیت و خدمات عملیاتی مرتبط با این پروازها را متوقف کنند.
در همین حال شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری، ضمن اشاره به اخبار منتشر شده در برخی رسانه‌ها مبنی بر برقراری مجدد پرواز شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به نجف از روز چهارشنبه هشتم مهر، این اخبار را فاقد اعتبار و قابل تأیید ندانست.
وی گفت: تا این لحظه، هیچ‌گونه بخشنامه یا ابلاغیه رسمی در خصوص لغو ممنوعیت پرواز ایرلاین‌های ایرانی به مقصد عراق دریافت نشده و موضوع مطرح شده تنها در سطح گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای قرار دارد.سازمان هواپیمایی کشوری به طور مستمر در حال رایزنی و پیگیری مجدانه جهت برقراری پروازهاست؛ با این حال، تا زمان دریافت مستندات رسمی و تعیین تکلیف نهایی، نمی‌توان زمان دقیقی برای ازسرگیری پروازها اعلام کرد.

فشار اجتماعی و اقتصادی در نجف

توقف پروازهای ایران فقط یک مسئله هوانوردی نیست و به‌سرعت به موضوعی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در عراق تبدیل شده است.
در روزهای اخیر اعتراض نمایندگان پارلمان و فعالان محلی به این تصمیم افزایش یافته است. به گفته رسانه عراقی ۹۶۴، بیش از ۹۰ نماینده پارلمان برای برگزاری جلسه‌ای درباره پیامدهای توقف پروازهای ایران امضا جمع کرده‌اند و خواستار حضور نخست‌وزیر، وزیر حمل‌ونقل و رئیس سازمان هواپیمایی کشوری در پارلمان شده‌اند. معترضان می‌گویند توقف پروازها به فرودگاه نجف، گردشگری مذهبی، شرکت‌های خدماتی، هتل‌ها و مشاغل وابسته به ورود مسافران ایرانی آسیب می‌زند.

اهمیت این پرونده زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم فرودگاه نجف یکی از مهم‌ترین مسیرهای هوایی میان ایران و عراق است. حتی پیش از توقف پروازها، سهم قابل توجهی از پروازهای فرودگاه نجف به شهرهای ایران اختصاص داشت؛ در یک برنامه پروازی منتشرشده پیش از توقف، ۱۸ پرواز از مجموع ۲۰ پرواز فرودگاه نجف به مقصد شهرهای ایران بود.
به همین دلیل، بازگشایی مسیر نجف می‌تواند برای هر دو طرف اهمیت اقتصادی داشته باشد؛ از یک سو شرکت‌های هواپیمایی ایرانی و مسافران ایرانی به یکی از مهم‌ترین مسیرهای عراق دسترسی پیدا می‌کنند و از سوی دیگر، فرودگاه نجف، هتل‌ها، حمل‌ونقل، رستوران‌ها، بازار و بخش بزرگی از اقتصاد زیارت در نجف دوباره از ورود مسافران ایرانی منتفع خواهند شد.

از سوی دیگر، تداوم تجمع‌ها در نجف نشان می‌دهد که مسئله از یک اختلاف فنی درباره پروازها فراتر رفته و به بحثی درباره اقتصاد نجف، زیارت، رابطه ایران و عراق و میزان تأثیر فشارهای آمریکا بر تصمیمات بغداد تبدیل شده است.

در خود نجف نیز اعتراض‌ها شدت گرفته است. جنبش النجباء روز گذشته فراخوان برگزاری اعتصاب و تجمع در مقابل فرودگاه نجف را منتشر کرد و از عشایر، صاحبان مواکب، کارکنان فرودگاه و فعالان شرکت‌های هواپیمایی خواست در این تجمع شرکت کنند. رسانه‌های عراقی همچنین از برگزاری تجمع‌ها و اعتراض‌های مردمی در نجف و بصره علیه توقف پروازهای ایران خبر داده‌اند.

«ایران در محاصره کنار عراق بود، اما عراق ایران را تنها گذاشت»

در کنار اعتراض‌های رسمی و اقتصادی، فضای شبکه‌های اجتماعی عراق نیز شاهد انتقادهایی نسبت به تصمیم بغداد بوده است. در بخشی از واکنش‌های کاربران عراقی، این استدلال مطرح شده که ایران در دوره‌های سخت عراق، از جمله دوران جنگ و محاصره و سپس مقابله با داعش، در کنار عراق قرار داشته و اکنون بغداد نباید در شرایط فشار علیه ایران، راه ارتباطی هوایی با این کشور را ببندد.
با این حال، اهمیت اقتصادی مسیر ایران برای نجف قابل انکار نیست. دولت عراق نیز در مواضع رسمی خود تأکید کرده که محدودیت پروازهای ایران، سفر بیماران، دانشجویان و زائران را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به همین دلیل در حال مذاکره با واشنگتن برای دریافت معافیت‌هایی برای برخی فرودگاه‌های عراق است.

چرا نجف برای ایران و عراق اهمیت ویژه دارد؟

اهمیت این پرونده زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم فرودگاه نجف یکی از مهم‌ترین مسیرهای هوایی میان ایران و عراق است. حتی پیش از توقف پروازها، سهم قابل توجهی از پروازهای فرودگاه نجف به شهرهای ایران اختصاص داشت؛ در یک برنامه پروازی منتشرشده پیش از توقف، ۱۸ پرواز از مجموع ۲۰ پرواز فرودگاه نجف به مقصد شهرهای ایران بود.

به همین دلیل، بازگشایی مسیر نجف می‌تواند برای هر دو طرف اهمیت اقتصادی داشته باشد؛ از یک سو شرکت‌های هواپیمایی ایرانی و مسافران ایرانی به یکی از مهم‌ترین مسیرهای عراق دسترسی پیدا می‌کنند و از سوی دیگر، فرودگاه نجف، هتل‌ها، حمل‌ونقل، رستوران‌ها، بازار و بخش بزرگی از اقتصاد زیارت در نجف دوباره از ورود مسافران ایرانی منتفع خواهند شد.

از سوی دیگر، تداوم تجمع‌ها در نجف نشان می‌دهد که مسئله از یک اختلاف فنی درباره پروازها فراتر رفته و به بحثی درباره اقتصاد نجف، زیارت، رابطه ایران و عراق و میزان تأثیر فشارهای آمریکا بر تصمیمات بغداد تبدیل شده است.