به گزارش خبرگزاری تسنیم، فروغ پارسا استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در نشست علمی با موضوع تفسیر اجتماعی قرآن و جنبش‌های زنان در جهان اسلام که در بستر فضای مجازی برگزار شد با اشاره به نقش تفسیر اجتماعی در بازخوانی مسائل زنان، تفسیر اجتماعی قرآن از گرایش‌های تفسیری معاصر دانست که از اوایل سده بیستم در جهان اسلام شکل گرفت و هدف آن، رجوع به قرآن برای پاسخگویی به مسائل و معضلات اجتماعی بود.

پارسا در ابتدای سخنان خود با بیان این­که این رویکرد همزمان با جریان احیای اندیشه دینی در جهان اسلام گسترش یافت، بیان داشت: سید جمال الدین اسدآبادی با طرح شعار بازگشت به قرآن بر این باور بود که جوامع اسلامی برای عبور از مشکلاتی مانند استعمار، استبداد و عقب ماندگی باید راه حل مسائل خود را در آموزه های قرآنی جست و جو کنند. وی با اشاره به تعریف محمدحسین ذهبی از این رویکرد تفسیری بیان داشت: تفسیر اجتماعی می کوشد همگام با اصلاحات و مطالبات اجتماعی حرکت کند و ظرفیت های اسلام را در عرصه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی نشان دهد. همچنین موضوعاتی مانند آزادی های اجتماعی، حقوق شهروندی، مسائل اقتصادی و حقوق زنان، در این شیوه تفسیر به صورت مستقیم تری مورد توجه قرار می گیرد.

این پژوهشگر حوزه مطالعات قرآن با تاکید بر این­که مسئله زنان در متن قرآن حضوری پررنگ دارد، خاطر نشان کرد: وجود سوره نساء، آیات متعدد مربوط به حقوق خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی زنان، روایت های قرآنی درباره زنان و معرفی همسر فرعون به عنوان الگوی مومنان، نشان می دهد قرآن به مسئله زن توجه ویژه ای داشته است. همچنین جنبش های زنان در جهان اسلام، همزمان با گسترش مدرنیته و تحت تاثیر تحولات مربوط به حقوق زنان در غرب، در کشورهایی مانند مصر، ایران، ترکیه و لبنان شکل گرفتند. زنان مسلمان برای دستیابی به حقوق و مطالبات اجتماعی خود تلاش کردند و در این مسیر، برخی مفسران و قرآن پژوهان کوشیدند نشان دهند بسیاری از محدودیت های رایج درباره زنان، لزوما برخاسته از متن قرآن نیست، بلکه می تواند حاصل برداشت های تاریخی از متون دینی باشد.

پارسا حق آموزش را از مهم ترین مطالبات زنان مسلمان دانست و تصریح کرد: در مقاطعی از تاریخ، آموزش زنان در برخی جوامع اسلامی با موانع فرهنگی و اجتماعی روبه رو بود، اما اندیشمندان و مفسران معاصر، با استناد به آموزه های دینی، بر حق زنان برای تحصیل تاکید کردند. وی با اشاره به قاسم امین، اندیشمند مصری، اظهار کرد: قاسم امین در کتاب های تحریر المرئه و المرئه الجدیده بر آموزش زنان تاکید دارد و از نخستین کسانی است که در مصر به طور جدی با تبعیض جنسیتی مواجه شد، چرا که معتقد بود محروم کردن زنان از تحصیل، یکی از عوامل عقب ماندگی اجتماعی است.

استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود: همچنین زینب غزالی، بنیانگذار انجمن زنان مسلمان و مسئول بخش خواهران جماعت اخوان المسلمین مصر نیز، هرچند در شمار جریان های تجددگرا قرار نمی گیرد، در تفسیر خود بر حق آموزش زنان تاکید کرده است، که این مسئله نشان می دهد دفاع از آموزش زنان منحصر به یک طیف فکری خاص نبود. وی با اشاره به دیدگاه برخی متفکران ایرانی اظهار داشت: علامه طباطبایی، شهید مرتضی مطهری و آیت الله جوادی آملی نیز حق آموزش زنان را تایید کرده اند. شهید مطهری با این استدلال که اسلام علم را نور و جهل را ظلمت می داند، تاکید می کند اگر کسب علم برای مسلمان واجب است، این امر نمی تواند صرفا به مردان اختصاص داشته باشد.

این استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود: محمدحسین فضل الله نیز بر یکسان بودن ارزش انسانی زن و مرد نزد خداوند تاکید دارد و معتقد است مذکر بودن برخی خطاب های قرآنی، به معنای منحصر شدن آن خطاب ها به مردان نیست، بلکه به ساختار زبان عربی بازمی گردد. پارسا در ادامه، تعدد زوجات را یکی از موضوعات مهم در مطالبات زنان و تفسیرهای اجتماعی قرآن عنوان کرد و بیان داشت: آیه سوم سوره نساء که به ازدواج با دو، سه یا چهار زن اشاره دارد، در تفاسیر سنتی غالبا به عنوان جواز تعدد زوجات فهم شده است؛ اما مفسران اجتماعی معاصر این آیه را با توجه به شرایط تاریخی و شرط عدالت بازخوانی کرده اند.

وی افزود: محمد عبده از نخستین مفسرانی بود که تاکید کرد تعدد زوجات را باید در بستر تاریخی و اجتماعی عصر نزول فهمید. به باور ایشان این حکم با شرایط خاص آن دوره، از جمله وضعیت زنان بی سرپرست و یتیمان پس از جنگ ها، ارتباط داشته و نمی توان آن را بدون در نظر گرفتن زمینه آن به همه زمان ها و مکان ها تعمیم داد. همچنین بنابر دیدگاه علامه طباطبایی، آیت الله جوادی آملی، محمدحسین فضل الله و محمدجواد مغنیه شرط عدالت میان همسران نقشی اساسی دارد و در صورت ناتوانی از برقراری عدالت، تک همسری اولویت پیدا می کند.

پارسا با اشاره به آرای آمنه ودود، قرآن پژوه آمریکایی، خاطر نشان کرد: ودود در کتاب قرآن و زن معتقد است آیات تعدد زوجات با موضوع حمایت اجتماعی از زنان و سرپرستی دختران یتیم پیوند دارد و نمی توان آن را صرفا مجوزی برای پاسخگویی به تمایلات جنسی مردان تلقی کرد. با وجود این بازخوانی های تفسیری، تعدد زوجات همچنان در قوانین مدنی برخی کشورهای اسلامی وجود دارد و محدودسازی یا اصلاح این مسئله، از مطالبات ادامه دار بخشی از جنبش های زنان در جهان اسلام است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به بحث حجاب پرداخت و اظهار کرد: حجاب یکی از مسائل چالش برانگیز زنان در جوامع اسلامی معاصر است و مفسران اجتماعی درباره آیات مربوط به آن، قرائت های متفاوتی ارائه کرده اند.  در قرآن آیاتی در سوره های احزاب و نور به پوشش و رفتار اجتماعی زنان پرداخته اند، با این حال درباره جزئیات پوشش میان فقها و مفسران اختلاف نظر وجود دارد. برخی پوشش کامل چهره را ضروری دانسته اند و برخی دیگر صورت و دست ها را از محدوده پوشش واجب خارج کرده اند.

این استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به دیدگاه قاسم امین گفت: ایشان حجاب و خانه نشینی را مانعی برای پیشرفت زنان می دانست و معتقد بود آموزه های اسلامی، زنان را به انزوای اجتماعی و ماندن در خانه محدود نمی کند. پارسا همچنین به دیدگاه نظیره زین الدین، اندیشمند لبنانی، اشاره کرد و افزود: وی با بازخوانی آیات حجاب تاکید می کند برخی از آیات مورد استناد، خطاب ویژه به همسران پیامبر دارد و نمی توان بدون توجه به زمینه نزول آ­ن­ها، احکام مربوط به آنان را به همه زنان و همه دوره های تاریخی تعمیم داد.

این قرآن پژوه ادامه داد: نظیره زین الدین معتقد است از برخی آیات قرآن نمی توان حکم خانه نشینی زنان را برداشت کرد. همچنین در تفسیر واژه هایی مانند جلباب و آیات پوشش، بر اهمیت توجه به زمینه تاریخی و اجتماعی تاکید می کند. همچنین اسماء بارلاس نیز در آثار خود از جمله اسلام، قرآن و زنان بر ضرورت استخراج اصول اخلاقی از آیات تاکید دارد. در این رویکرد، مسئله اصلی در آیات پوشش، حفظ کرامت، وقار و امنیت زنان است و نباید احکام را بدون لحاظ شرایط تاریخی و اجتماعی زمان نزول، به صورت مکانیکی به همه دوره ها تعمیم داد.

فروغ پارسا با اشاره به مشارکت سیاسی زنان را یکی دیگر از موضوعات مهم در جنبش های زنان جهان اسلام دانست و خاطر نشان کرد: آیه 12 سوره ممتحنه، که درباره بیعت زنان با پیامبر است، نشان می دهد زنان در جامعه صدر اسلام از نوعی نقش و حضور سیاسی برخوردار بوده اند. داستان ملکه سبا در سوره نمل نیز از جمله شواهد قرآنی مورد استناد در بحث توانمندی سیاسی و مدیریتی زنان است، چرا که قرآن از زنی سخن می گوید که در جایگاه حکمرانی قرار دارد و با مشورت و تدبیر، تصمیم گیری سیاسی می کند.

این استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با بیان این­که برخی محدودیت های مطرح شده درباره مشارکت سیاسی زنان، بیشتر به روایات و برداشت های فقهی بازمی گردد، گفت: در منابع روایی، احادیثی وجود دارد که برای محدود کردن صلاحیت زنان در حوزه مدیریت و حکومت مورد استناد قرار گرفته اند، با این حال شماری از فقیهان و پژوهشگران معاصر این برداشت ها را نقد و بازخوانی کرده اند.

وی به دیدگاه محمدمهدی شمس الدین، عالم و مرجع شیعی لبنان، اشاره کرد و بیان داشت: شمس الدین در پژوهش خود درباره مسائل اجتماعی و سیاسی زنان، با بررسی آیات و مبانی فقهی، فعالیت سیاسی زنان را در حوزه انتخاب کردن، انتخاب شدن، عضویت در شوراها، تشکیل احزاب و جنبش های سیاسی و حتی تصدی ریاست حکومت، فاقد منع شرعی دانسته است. پارسا در پایان تاکید کرد: تفسیر اجتماعی قرآن، با توجه به زمینه های تاریخی آیات و نیازهای جوامع امروز، می تواند در بازخوانی مسائل زنان و گفت و گو درباره حقوق، نقش ها و مطالبات آنان در جوامع اسلامی، نقش موثری ایفا کند.

انتهای پیام/