به گزارش جام جم آنلاین؛ هر جامعهای در هنگام رشد خود با نسلهای متفاوتی روبهرو میشود که هر کدام مؤلفههای خاص خود را دارند. اگر در نسلهای پیشین کتاب و فیلم مهمترین ابزار ارتباط فرهنگی و شناخت جهان پیرامون بود، امروزه فضای مجازی و موبایل جایگزین آن شده است. برای نمونه، طبق دادههای مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که در شهریور سال ۱۴۰۴ با جمعیت نمونه ۱۵۰۲ نفر از افراد بالای ۱۵ سال از طریق مصاحبه تلفنی انجام شده، شبکههای اجتماعی دیگر یک ابزار حاشیهای در زندگی رسانهای ایرانیان به حساب نمیآیند.
میانگین ساعات استفاده از شبکههای اجتماعی به تفکیک سن
بر اساس این پیمایش، میانگین استفاده روزانه برای کل افراد بالای ۱۵ سال، ۲ ساعت و ۸ دقیقه بوده است؛ اما این رقم در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال به ۳ ساعت و ۸ دقیقه رسیده است. در گروه ۳۰ تا ۴۹ سال این میزان ۲ ساعت و ۱۶ دقیقه، و در افراد بالای ۵۰ سال حدود یک ساعت گزارش شده است. همین پیمایش همچنین نشان میدهد از میان کاربران شبکههای اجتماعی، ۴۷.۳ درصد از این فضا برای کسب اخبار و اطلاعات، و ۴۷.۲ درصد برای سرگرمیهایی مانند موسیقی، تماشای فیلم و کلیپ طنز استفاده میکنند.
از سرگرمی تا مرجع خبری؛ تغییر کارکرد شبکههای اجتماعی
آمارهایی از این دست نشان میدهد شبکههای اجتماعی مانند تیکتاک، اینستاگرام و یوتیوب که هدف اولیهشان بستری برای سرگرمی، تعامل با دیگران و... بود، امروزه به مرجعی برای کسب اخبار تبدیل شدهاند. در این راستا، مسئله فقط به این موضوع محدود نمیشود که محتوای مورد نظر که در این گزارش معرفی و بزرگداشت دفاع مقدس است در شبکههای اجتماعی منتشر میشود یا خیر، بلکه موضوع این است که مخاطب چگونه با این روایت برخورد میکند.
روایت دفاع مقدس در قالب ویدئوی کوتاه
در رسانه سنتی، ساختار روایت عموماً بر مقدمه، توضیح، جزئیات و نتیجهگیری بنا میشد، اما در ویدئوی کوتاه، رقابت از ثانیههای نخست آغاز میشود. روایتگر باید بتواند در زمانی بسیار کوتاه، یک پرسش مشخص ایجاد کند، یک تصویر یا سند معتبر ارائه دهد، روایت یک فرد را وارد ماجرا کند و مخاطب را به محتوای کاملتر هدایت کند. به این معنا، ویدئوی کوتاه نباید جایگزین تاریخنگاری شود، بلکه میتواند دروازه ورود به تاریخنگاری باشد.
دفاع مقدس سوم و تجربه اکسپلوسیو مدیا
یکی از نمونههای تازه و مثالهای بارز استفاده از شبکههای اجتماعی برای تأثیرگذاری و شناساندن مفاهیمی مانند دفاع مقدس را میتوان در دفاع مقدس سوم پیدا کرد. وقتی گروهی از جوانان دهه هشتادی که خود را «اکسپلوسیو مدیا» نامیده بودند، در حالی که رسانههای داخلی و خارجی مشغول تحلیلهای عمیق بودند، توانستند در عرض چند ساعت از رویدادهای مهم جنگ، ویدیوهایی با محوریت لگو تولید و منتشر کنند. انتشار این ویدیوها نهتنها در داخل کشور با استقبال همه گروههای سنی روبهرو شد، بلکه میلیونها نفر در آمریکا، اروپا، استرالیا و کانادا آن را دیدند و بازنشر دادند. سرعت بالای انتشار و قابلیت وایرالشدن این قالب باعث شده یک ویدئوی کوتاه ظرف چند ساعت به دست میلیونها نفر برسد.
همچنین یکی از اعضای این گروه در توضیح انتخاب سبک لگو گفته این سبک را انتخاب کردهاند، چون یک زبان جهانی است؛ ویدئوهای این گروه در پلتفرمهای مختلف از جمله اینستاگرام به میلیونها بیننده رسید. با وجود آنکه یوتیوب به بهانه محتوای خشونتآمیز، کانال این گروه را چند بار مسدود کرد، حسابهای آنها در ایکس، اینستاگرام، تیکتاک و تلگرام همچنان فعال باقی ماند.
فرصت یا تهدید؟ خطر تحریف تاریخ در فضای مجازی
اما نباید فراموش کرد که شبکههای اجتماعی برای معرفی دفاع مقدس عملاً یک زمین بازی دوطرفه است؛ از یک سو این بستر ظرفیت روایتهای صادقانه را دارد که بدون واسطه به مخاطب هدف میرسد، و از سوی دیگر میتواند بستری برای تحریف تاریخ و جنگ روانی دشمن نیز باشد. همچنانکه در نبردهای اخیر که همه آنها را تجربه کردهایم، گاهی بهواسطه تحریف رسانههای بیگانه با تصویری خلاف واقعیت روبهرو هستیم، یا درباره دفاع مقدس شاهدیم که شبهههایی مطرح میشود که ذهن افرادی که ممکن است آشنایی کامل نداشته باشند را تحت تأثیر قرار میدهد.
آینده حافظه تاریخی دفاع مقدس در دستان نسل دیجیتال
خلاصه اینکه گذار از روایت رسمی و یکطرفه به روایت پراکنده، سریع و مشارکتی؛ گذاری که هم فرصت است و هم چالش. فرصت است، چون امکان میدهد صدای دفاع مقدس با زبان و ریتم نسل امروز شنیده شود؛ و چالش است، چون این زبان نیازمند مهارت، دقت تاریخی و صداقتی است که نبود آن میتواند به ابتذال روایت یا حتی سوءاستفاده از آن بینجامد. آنچه مسلم است اینکه آینده حافظه تاریخی دفاع مقدس دیگر در قفسه کتابخانهها یا آرشیو تلویزیونی رقم نمیخورد، بلکه در همان چند ثانیهای تعیین میشود که یک ریلز یا یک کلیپ کوتاه، فرصت دارد توجه یک نوجوان را جلب کند.
∎