خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: در منابع مختلف اسلامی اعم از شیعه و اهل سنّت، روایات زیادی در زمینه عالم ذر دیده می شود که در بدو امر به صورت یک روایت متواتر تصوّر می شود. مثلا در تفسیر نورالثقلین سی روایت، و در تفسیر برهان سی و هفت روایت، و شاید در مجموع - با حذف مکرّرات - از چهل روایت نیز تجاوز کند، در تفسیر الدّرالمنثور نیز روایات متعدّدی نقل شده که نشان می دهد مضامین روایات، منحصر به یکی از مذاهب اسلامی نیست.

ولی بسیاری از آنها تنها از یک راوی نقل شده که حکم خبر واحد را پیدا می کند ـ بسیاری از زراره و تعدادی از ابوبصیر و قسمتی از جابر و بالاخره روایاتی از عبدالله بن سنان و صالح بن سهل دیده می شود ـ که با توجّه به این معنا عدد واقعی روایات بسیار کاهش می یابد.

محتوای این روایات نیز کاملا با هم متفاوت است:
قسمتی می گوید: این پیمان یک پیمان فطری است و بازگشت به آفرینش معرفت در سرشت انسان می کند، هماهنگ است. مانند روایتی که عبدالله بن سنان از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند: «قالَ سَئَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ «فِطْرَةَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ما تِلْکَ الْفِطْرَةُ؟ قالَ هِیَ الاِسْلامُ، فَطَرَهُمُ اللهُ حِیْنَ اَحَذَ مِیثاقَهُمْ عَلَی التَّوْحیدِ، قالَ «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ» وَفِیهِ الْمُوْمِنُ و الْکافِرُ»؛ (از امام(علیه السلام) پرسیدم منظور از فطرت در آیه «فِطْرَةَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَ» چیست؟ فرمود: اسلام است که خداوند سرشت همه را بر آن قرار داده، در آن روزی که از همه پیمان بر توحید گرفت، و فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم؟ در حالی که در آن هم مؤمن وجود داشت و هم کافر.)(۱)

همان گونه که ملاحظه می کنید در این حدیث رابطه نزدیکی میان آیه فطرت و آیه عالم ذر بیان شده است. همین معنا با عبارت دیگری از زراره از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که وقتی از تفسیر آیه «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ» سؤال کرد، امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود: «ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوْبِهِمْ وَ نَسُواْ الْمَوْقِفَ، وَ یَذْکُرُوْنَهُ یَوْماً، وَ لَوْلا ذلِکَ لَمْ یَدْرِ اَحَدٌ مَنْ خالِقُهُ وَ مَنْ رازِقُهُ؟»؛ (معرفت در دل های آنها قرار گرفت، ولی موقف خویش را در برابر پروردگار فراموش کردند، و روزی به خاطرشان خواهد آمد، و اگر این نبود ـ که معرفت به طور فطری در قلوب انسان ها آفریده شده ـ کسی نمی دانست خالق و رازق او کیست؟)(۲)

در حالی که قسمتی دیگر از روایات و می گوید: فرزندان آدم به صورت ذرّاتی از پشت او خارج شدند، و خداوند این پیمان را با زبان قال از آنها گرفت. مانند روایاتی که در تفسیر برهان، تحت شماره ۳ و ۴ و ۸ و ۱۱ و ۲۹ آمده است. - تمام این روایات از زراره از امام باقر(علیه السلام) نقل شده و همه آنها در حقیقت یک روایت محسوب می شود. -

همین معنا در تفسیر درّ المنثور با طرق متعدّدی از ابن عباس نقل شده است که ذکر همه آنها به درازا می کشد و در حقیقت همه مضمون واحدی دارد و در یک حدیث خلاصه می شود، آن هم حدیثی که از شخص ابن عباس است نه از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله). همین معنا در کتب دیگر از طرق دیگری نقل شده است.

اشکال مهمّی که متوجّه این احادیث می شود این است که مخالف ظاهر یا مخالف صریح کتاب الله است؛ چرا که این احادیث همگی می گوید: فرزندان آدم به صورت ذرّاتی از پشت آدم(علیه السلام) خارج شدند. در حالی که قرآن می فرماید (از صلب فرزندان آدم، ذریّه آنها را برگرفت)؛ «مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ».

به علاوه اشکالات متعدّد دیگری به محتوای این احادیث وارد می شود که در مجموع آنها را در ردیف احادیث ضعیف قرار می دهند.

گروه سومی از احادیث مبهم است و با تفسیرهای مختلف سازگار می باشد؛ مانند حدیثی که ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند. می گوید به امام عرض کردم: «کَیْفَ اَجابُوا وَهُمْ ذَرٌّ»؛ (چگونه پاسخ گفتند در حالی که ذرّاتی بیش نبودند!؟)

امام فرمود: «جَعَلَ فیهِمْ ما اِذا سَأَلَهُمْ اَجَابُوهُ، یَعْنِی فِی الْمِیثاقِ»؛ (در آنها قدرتی قرارداد که وقتی از آنها سؤال می کرد پاسخ می گفتند، یعنی در پیمان).(۳)

گروه چهارمی در این احادیث وجود دارد که می گوید: این سؤال و جواب از ارواح انسان ها صورت گرفته است. مانند روایتی که مفضّل بن عمر از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند که می گوید: امام فرمود: «قالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ لِجَمِیعِ اَرْواحِ (بَنِی) آدَمَ اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلَی»؛ (خداوند به جمیع ارواح بنی آدم فرمود آیا من پروردگار شما نیستم همگی گفتند آری.)(۴)

از گروه پنجمی از روایات استفاده می شود که خداوند ارواح انسان ها را در همان صورتی که بر آن آفریده می شوند در آن روز قرارداد و از آنها پیمان گرفت. (۵)

با توجّه به متعارض بودن این روایات و ضعف سند بسیاری از آنها هرگز نمی توان روی آنها به عنوان یک مدرک معتبر تکیه کرد؛ و بهتر این است همان گونه که علمای بزرگ در این قبیل موارد می گویند، از قضاوت پیرامون آنها خودداری کرده، و علم آنها را به صاحبان آنها واگذار کنیم. (۶)، (۷)

پی نوشت: