به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به نقل از واشنگتن پست، خواندن یک کتاب خوب فقط لذتبخش نیست؛ بلکه میتواند برای مغز نیز مفید باشد. پژوهشها نشان دادهاند که مطالعه روزنامه، مجله و کتابهای غیرداستانی با کاهش سرعت افت شناختی در سالمندی و حتی طول عمر بیشتر ارتباط دارد.
با این حال، ادبیات داستانی ممکن است مزایای منحصربهفردی داشته باشد. تحقیقات نشان میدهد میزان مطالعه داستانی میتواند شاخص بهتری برای پیشبینی توانایی زبانی افراد نسبت به میزان مطالعه آثار غیرداستانی باشد. مهمتر از آن، مطالعه داستان با شناخت اجتماعی بهتر؛ یعنی توانایی درک و تعامل با دیگران، و همچنین درک پیچیدگیهای جهان ارتباط دارد.
دلیل این موضوع چیست؟ داستان خواننده را وادار میکند جهان داستان و شخصیتهای آن را در ذهن خود بسازد و با دیدگاههای متفاوت مواجه شود. به گفته نیک باتریک، استادیار روانشناسی دانشگاه ویسکانسین-مدیسن، خواندن داستان به افراد کمک میکند از تجربههای خود و همچنین تجربه انسانهایی که با آنها تفاوت زیادی دارند، درک عمیقتری پیدا کنند.
ریموند مار، استاد روانشناسی دانشگاه یورک در تورنتو، نیز میگوید داستانخوانی نوعی تأمل و تفکر درباره تجربههای انسانی ایجاد میکند که میتواند برای فرد مفید باشد.
چرا مطالعه درواقع یک فعالیت اجتماعی است؟
سلامت اجتماعی بخش مهمی از سلامت کلی انسان است و جالب اینکه مطالعه، با وجود آنکه معمولاً فعالیتی فردی تلقی میشود، میتواند تواناییهای اجتماعی ما را تقویت کند.
کودکان بین چهار تا شش سالگی معمولاً به مرحلهای از رشد میرسند که در روانشناسی از آن با عنوان «نظریه ذهن» یاد میشود؛ یعنی توانایی درک اینکه دیگران ممکن است باورها، احساسات و دیدگاههایی متفاوت از ما داشته باشند.
بررسیها نشان دادهاند کودکانی که بیشتر در معرض کتابهای داستانی قرار میگیرند، در این مرحله از رشد پیشرفت بیشتری دارند.
یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۵ که ۲۱ مطالعه را بررسی کرد، نشان داد کودکانی که بیشتر کتاب داستان میخوانند، از همدلی بیشتری برخوردارند. همچنین رابطه میان مطالعه و همدلی دوطرفه به نظر میرسد: مطالعه بهتر میتواند پیشبینیکننده همدلی بیشتر در سالهای بعد باشد و همدلی نیز با توانایی بهتر در خواندن ارتباط دارد.
مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۳ نشان داد نوجوانانی که بیشتر برای سرگرمی مطالعه میکردند، در بزرگسالی اجتماعیتر بودند.
مار میگوید خواندن داستان در واقع نوعی شبیهسازی پیچیده شناختی و عاطفی از جهان اجتماعی در اختیار انسان قرار میدهد؛ تجربهای که میتواند در زندگی واقعی نیز کاربرد داشته باشد.
قدرت داستانگویی
بخشی از این فواید احتمالاً به قدرت داستانگویی مربوط است.
مطالعات تصویربرداری مغزی نشان دادهاند شبکههایی از مغز که هنگام درک داستانها فعال میشوند، با شبکههایی که برای درک ذهن و دیدگاه دیگران مورد استفاده قرار میگیرند، همپوشانی دارند. بنابراین هنگام غرق شدن در یک داستان، ممکن است همان شبکههای مغزی را فعال کنیم که برای درک انسانهای دیگر به کار میبریم.
تماشای فیلم و تلویزیون نیز ممکن است برخی از همین فواید را داشته باشد، اما یک تفاوت مهم وجود دارد: هنگام خواندن، جهان داستان مستقیماً در اختیار ما قرار نمیگیرد و باید آن را در ذهن خود بسازیم.
همین تلاش ذهنی اضافه ممکن است مزایای داستانخوانی را افزایش دهد.
حتی شخصیتهای محبوب کتابها نیز میتوانند نوعی احساس ارتباط ایجاد کنند. به گفته مار، حتی زمانی که دوستانمان در کنارمان نیستند، همیشه میتوانیم کتابی را باز کنیم و با شخصیتهای آن همراه شویم.
از سوی دیگر، مطالعه لزوماً فعالیتی انفرادی نیست. باشگاههای کتابخوانی، گروههای مطالعه و اجتماعاتی مانند BookTok در شبکههای اجتماعی میتوانند افراد را به یکدیگر متصل کنند.
صحبت کردن درباره کتابی که خواندهایم نیز مزیت دیگری دارد؛ زیرا علاوه بر تصور شخصیتهای داستان، با دیدگاه دیگران درباره همان شخصیتها نیز آشنا میشویم.
مواجهه با تفاوتها
مطالعه داستانی علاوه بر تقویت شناخت اجتماعی، میتواند جهان ذهنی ما را گسترش دهد و درکمان را از پیچیدگیهای زندگی افزایش دهد.
نویسندگان بزرگ، ناظران دقیق وضعیت انسانی هستند و میتوانند ما را با تجربههایی روبهرو کنند که خارج از محدوده معمول زندگیمان قرار دارند.
باتریک میگوید خواندن در واقع مواجهه با تفاوت است؛ مواجهه با ذهنی متفاوت، مکانی متفاوت و روشی متفاوت برای نگاه کردن به جهان.
در مطالعهای در سال ۲۰۲۲ که بیش از پنج هزار نفر را بررسی کرد، باتریک و همکارانش دریافتند افرادی که در دوران رشد خود بیشتر ادبیات داستانی میخواندند، در بزرگسالی دیدگاههای پیچیدهتری نسبت به جهان داشتند؛ دیدگاههایی که با ظرافت بیشتر، غنای روانشناختی بالاتر و فروتنی فکری همراه بود.
چگونه بیشتر کتاب بخوانیم؟
متخصصان توصیه میکنند برای افزایش مطالعه، لازم نیست از همان ابتدا ساعتها کتاب بخوانیم. بهتر است آهسته شروع کنیم؛ مثلاً تلفن همراه را پیش از خواب کنار بگذاریم و ابتدا فقط ۱۵ دقیقه مطالعه کنیم. سپس میتوان این زمان را به ۳۰، ۴۵ و در نهایت ۶۰ دقیقه افزایش داد.
تداوم مهمتر از یک کتاب خاص است. به گفته باتریک، احتمالاً هیچ کتاب واحدی زندگی انسان را تغییر نمیدهد؛ بلکه تأثیر واقعی از انباشته شدن تجربه خواندن کتابهای متعدد در طول زمان ایجاد میشود.
همچنین لازم نیست خود را محدود به رمانهای طولانی کنیم. داستان کوتاه، رمان گرافیکی و حتی داستانهای هواداری نیز میتوانند بخشی از تجربه مطالعه باشند.
کتاب صوتی هم میتواند مفید باشد. به گفته باتریک، کتاب صوتی همچنان نوعی مطالعه محسوب میشود و حتی برای برخی آثار دشوار میتواند درک مطلب را آسانتر کند.
در نهایت، مهمترین توصیه این است که از مطالعه لذت ببریم. کتاب خواندن نباید تجربهای خشک و اجباری باشد. هر چیزی که واقعاً از خواندن آن لذت میبریم، میتواند انتخاب خوبی باشد.
و شاید بد نباشد درباره کتابهایی که میخوانیم با دیگران هم صحبت کنیم؛ چون گفتوگو درباره داستانها، علاوه بر لذت مطالعه، فرصتی برای آشنایی با نگاه و برداشت دیگران فراهم میکند.