عضویت دائم ایران در بریکس، اگرچه یک پیروزی استراتژیک در دیپلماسی اقتصادی است، اما تحلیلگران هشدار میدهند نباید آن را با معجزه ارزی اشتباه گرفت. بریکس قرار نیست به صورت دستوری نرخ ارز را در تهران کاهش دهد؛ بلکه هدف واقعی این ائتلاف، «کاهش وابستگی به دلار» از طریق بازسازی زیرساختهای مالی است. درواقع، این پیمان «ضربهگیری» برای اصطکاکهای ناشی از تحریم است تا هزینههای مبادلاتی کشور در مسیر صادرات و واردات بهطور ملموسی تعدیل شود.
بریکس؛ شبکه منعطف تجارت
مجتبی باقری، کارشناس مسائل اقتصادی با تأکید بر اینکه باید از انتظارات غیرواقعی درباره بریکس پرهیز کرد، گفت: بریکس نه یک باشگاه سیاسی نمادین است و نه یک بلوک یکپارچه شبیه اتحادیه اروپا که واحد پولی مشترک داشته باشد. درواقع ما با یک «شبکه اقتصادی منعطف» مواجهیم که اعضای آن براساس منافع عملگرایانه با هم همکاری میکنند. اینکه تجارت درونگروهی از ۸۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۳ به ۱۷/۱تریلیون دلار در ۲۰۲۴ رسیده، نشاندهنده پویایی این شبکه است.
باقری افزود: برای ایران، بزرگترین دستاورد بریکس ایجاد مسیرهای مکمل برای دور زدن انسدادهای لجستیکی و بانکی است. وقتی صحبت از همکاریهای چندجانبه میکنیم، درواقع به دنبال ایجاد کریدورهایی هستیم که نه در سیستمهای غربی ثبت شوند و نه نیازمند دلار باشند. این بانک توسعه جدید (اندیبی) که بریکس ایجاد کرده، گام نخست برای تأمین مالی پروژههای زیرساختی است که باید به مرور به ابزاری برای تأمین اعتبار تجارت خارجی کشور تبدیل شود.
اهمیت سامانههای پرداخت و پیامرسانهای بانکی
مهدی بنیاسدی، تحلیلگر بازارهای مالی، با ورود به مباحث فنی نظام پرداخت، درباره دلارزدایی گفت: باید با واقعبینی به دلار نگاه کرد. دلار فقط یک ارز نیست؛ بلکه ستون فقرات بازارهای مالی دنیا (مانند اوراق خزانه آمریکا) است. بنابراین، دلارزدایی در بریکس به معنای حذف ناگهانی دلار نیست؛ بلکه به معنای «جایگزینسازی» است. یعنی وقتی ایران با چین یا روسیه معامله میکند، نیاز نیست حتماً دلار بخرد و حواله کند؛ بلکه با «پیمانهای پولی» و «ارزهای ملی» (مانند یوان و روبل) تسویه را انجام میدهد. این یعنی تقاضای روزمره بازار برای حواله دلار کاهش مییابد.وی در تشریح اهمیت سامانههای پرداخت افزود: مشکل اصلی ما در تحریم، نه فقط دلار؛ بلکه سیستمهای «پیامرسان بانکی» و «کارگزاران واسط» است. اگر بریکس بتواند سامانههای پرداخت داخلی اعضا (مثل سیستم کارتهای بانکی میر در روسیه یا یوپیآی در هند) را به هم متصل کند، عملاً از چنبره سیستمهای سنتی بانکی خارج میشویم.بنیاسدی تصریح کرد: در حال حاضر ما ناچاریم برای دور زدن تحریم، از «شرکتهای تراستی» و واسطههای متعدد استفاده کنیم که هزینه کارمزد آنها (پریمیوم ریسک) قیمت کالای نهایی را بالا میبرد. سازوکار بریکس اگر عملیاتی شود، نقش این واسطهها را حذف میکند. حذف این واسطهها یعنی کاهش مستقیم هزینههای مبادلاتی.
بریکس بدون انضباط داخلی، معجزه نمیکند
این تحلیلگر بازارهای مالی درباره نسبت بریکس با نرخ ارز گفت: باید صریح باشیم؛ اگر انضباط پولی در داخل کشور وجود نداشته باشد، یعنی اگر تورم و نقدینگی کنترل نشود، هیچ پیمان خارجی نمیتواند قیمت دلار را سرکوب کند. بریکس تنها «هزینه تجارت» را پایین میآورد و «سمت عرضه» را تقویت میکند. اگر این فرصت با اصلاحات ساختاری در بودجه و نظام بانکی همراه نشود، اثربخشی آن در بازار ارز محدود باقی خواهد ماند.وی افزود: بنابراین، نگاه درست به بریکس این است ابزاری برای بازگرداندن «قدرت مانور» به اقتصاد ایران در میانه جنگ اقتصادی؛ نه دارویی برای درمان فوری بیماریهای ساختاری پولی.