صاحبخبر - گروه دیپلماسی-علی ودایع: شهر ساحلی صلاله در سلطنت عمان، امروز میزبان یکی از حساسترین و حساسیتبرانگیزترین رویدادهای دیپلماتیک منطقه است. نشستی میان جمهوری اسلامی ایران، عراق و ۶ کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس. این نخستین گردآمدن منطقهای پس از تحولات و درگیریهای نظامی اخیر و بحرانهای پیشآمده در آبراه استراتژیک تنگه هرمز محسوب میشود. در شرایطی که واشنگتن با چشماندازی مبهم و بیمیلی نسبت به راهحلهای دیپلماتیک نگاه میکند، ابتکار عمل مسقط برای تنظیم یک مدل رفتاری جدید در قلب انرژی جهان، تحرکی جدی در معادلات ژئوپلیتیک خلیج فارس به شمار میرود.
چرا صلاله؟
باید دقت داشت که مسقط (پایتخت عمان) همواره مرکز رسمی امور سیاسی و محل حضور سفارتخانهها و خبرنگاران ارشد رسانههای غربی است. انتخاب صلاله که در جنوب عمان قرار دارد، فضایی آرامتر، دور از فشار و جنجالهای خبری روزمره رسانههای بینالمللی ایجاد میکند. این خصوصیت برای «دیپلماسی پنهان» و مذاکرات حساسی که نیاز به محرمانه ماندن دارند، یک مزیت کلیدی است.
سلطنت عمان دهه هاست که سیاست خارجی خود را بر اصل «بیطرفی مثبت» و عدم ورود به تنشهای منطقهای استوار کرده است. صلاله و سلطنت عمان برای همه طرفها (ایران، عراق و ۶ کشور شورای همکاری خلیج فارس) یک «زمین بیطرف» کاملاً قابل اعتماد محسوب میشود که تحت تأثیر فشارهای آمریکا یا بازیگران فرامنطقهای قرار نمیگیرد.
تنگه هرمز و فرمول جدید مسقط-تهران
دستور کار اصلی نشست صلاله، همانطور که سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران صراحتاً بر آن تأکید کرده، تشریح و تبیین الگوی مدیریتی جدید و «مسیر جدید دریایی» در تنگه هرمز است. بر اساس توافق موقتی که طی هفتههای اخیر میان تهران و مسقط نهایی شده است، کریدور عبوری جدیدی تعریف شده که طبق آن، شناورها و تجاریکشها از طریق آبهای سرزمینی ایران وارد تنگه هرمز شده و عمدتاً از مسیر آبهای عمان خارج میشوند.
عراقچی تصریح کرده است که هدف این نشست، جلب همراهی کشورهای منطقه برای تثبیت این چارچوب عبوری و ارائه ساختاری امن و قابل پیشبینی است. با این حال، تهران همزمان خط قرمز تحمیل هزینههای نظامی و زیادهخواهی غرب را روشن نگه داشته است؛ منطق ایران بر حفظ «حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی» و تضمین امنیت آبراه با مشارکت مستقیم کشورهای منطقه استوار است، نه آژانسهای امنیتی یا معابر فرامنطقهای.
در سوی دیگر، موضع مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، بر لایه مبناییتر فلسفه دفاعی ایران دست میگذارد. پزشکیان در سخنان اخیر خود با صراحتی آشکار یادآور شد: «ما هیچگاه متجاوز نبودهایم؛ اگر به دنبال سلاح هستهای بودیم، تاکنون آن را ساخته بودیم.» این رویکرد دوگانه (بازدارندگی قاطع در عرصه میدانی و گشایش دیپلماتیک در حوزه همسایگی) پیامی روشن به همراه دارد: ایران راهبرد «تثبیت امنیت از طریق همگرایی منطقهای» را جایگزین طرحهای مداخلهجویانه غربی کرده و تنگه هرمز را جزئی از پزل امنیت بومی خلیج فارس میداند.
اعراب میان استقبال و احتیاط
تحلیلگران و مطبوعات عربی منطقه، نشست صلاله را با دقت و ترکیبی از «امید به آرامش اقتصادی» و «ملاحظات سیاسی» رصد میکنند.
رأیالیوم با اشاره به عدم حضور متجاوزان فرامنطقهای و تمرکز بر فرمول هشتجانبه (ایران، عراق و شورای همکاری)، صلاله را فرصتی تاریخی برای «منطقهگرایی بدون حضور آمریکا» میداند. از نگاه این رسانه، در صورت توافق بر سر پروتکل عبور از تنگه هرمز، وابستگی امنیتی پایتختهای عربی به واشنگتن ترک خواهد خورد.
بنا به نوشته الشرق الاوسط، هرچند ریاض از پیشنهاد عمان استقبال کرده و دیدارهای دیپلماتیک سطح بالا (مانند رایزنیهای اخیر رئیسجمهور ایران با مقامات اماراتی در حاشیه اجلاس نیودلھی) نشان از تمایل برای کاهش تنش دارد، اما برخی کشورها مانند امارات با تقلیل سطح مشارکت خود یا طرح دغدغههایی درباره عوارض و هزینههای خدمات دریایی، رویکردی محتاطانه پیش گرفتهاند. نشریات منطقهای معتقدند پایتختهای عربی خواهان بازگشایی شریانهای تجاری بدون پذیرش هزینههای حقوقی یا سیاسی اضافه هستند.
هراس از دور زدن واشنگتن
در سوی دیگر اتلانتیک، رسانههای آمریکایی نظیر بلومبرگ، رویترز و امواجمدیا، رویداد صلاله را با تحلیلهای پرتردید منعکس کردهاند. رسانههای تحلیلی غرب اعتراف میکنند که تلاشهای آمریکا برای انزوای ایران و ایجاد راهکارهای جایگزین در خلیج فارس به بنبست رسیده است. عبور سفرهای تجاری از کانالهای توافقشده میان تهران و مسقط، عملیاتی شدن حاکمیت ایران بر آبراه را به رخ کاخ سفید میکشد.
روزنامههای آمریکایی بر عدم امضای یک «توافق نهایی جامع» در نشست امروز مانور میدهند و معتقدند تا زمانی که اختلافات بنیانی تهران و واشنگتن حل نشود، این ابتکار عملها بیشتر شبیه به «مکانیزم مدیریت بحران موقت» است تا صلح پایدار. با این حال، آنها تأکید دارند حضور کشورهای شورای همکاری در صلـاله، نشاندهنده ترجیح دیپلماتیک همسایگان ایران نسبت به ماجراجوییهای پرهزینه آمریکا است.
باید دقت داشت که واشنگتن با هرگونه ترتیبات حقوقی یا اجرایی در صلاله که منجر به اعمال حاکمیت کامل ایران بر ورود و خروج تنگه هرمز و اخذ خدمات یا هزینه خدمات دریانوردی توسط تهران شود، بهشدت مخالف است. کاخ سفید این اقدامات را «غیرقابل قبول» دانسته و تحمیل عوارض بر شناورهای تجاری در معابر بینالمللی را خلاف مقررات دریانوردی تلقی میکند.نکته اینجاست که ترامپ در نهایت ممکن است به یک معامله ناگهانی تن بدهد.
آمریکا به نشست صلاله به چشم محصول بنبست راهبردی خود در ایجاد امنیت یکجانبه نگاه میکند؛ از یک سو با آن مخالفت ورزیده و آن را فاقد رسمیت میداند و از سوی دیگر، نسبت به همگرایی منطقهای پایتختهای عربی با تهران بدون حضور و صلاحدید کاخ سفید ابراز نگرانی میکند.
فرمول تهران برای امنیت منطقه ای
عراقچی در پاسخ به این سوال که اهداف جمهوری اسلامی ایران از دعوت به این نشست چیست و آیا همچنان که بارها تاکید کرده به دنبال مکانیزمی برای امنیت درون منطقهای منهای آمریکاست؟ تصریح کرد: ایران اساساً بر این باور است که این تنها کشورهای منطقه هستند که در قبال امنیت و ثبات این منطقه مسئولیت دارند. بنابراین طبیعی است که خود آنها درباره مسائل و چالشهای منطقه با یکدیگر گفتوگو و رایزنی کنند. ما سالهاست بر گفتوگو، اعتمادسازی و همکاری میان کشورهای منطقه تأکید کردهایم و معتقدیم امنیت پایدار زمانی شکل میگیرد که کشورهای منطقه بتوانند بدون دخالت یا مداخلات مخرب بازیگران خارج از منطقه، درباره مسائل مشترک خود به تفاهم برسند.
بنا به گفته وزیرامورخارجه ایران ، هدف این نشست صلاله ایجاد یک سازوکار جدید امنیتی برای منطقه نیست و چنین موضوعی نیز در دستور کار نشست قرار ندارد. با این حال، اینکه کشورهای منطقه برای نخستینبار در چنین سطحی گرد یک میز مینشینند و درباره موضوعی مشخص مرتبط با امنیت و کشتیرانی منطقه گفتوگو میکنند، اتفاق مهمی است و میتواند بهعنوان یک گام اعتمادساز تلقی شود.
گفته شده که توافق موقت میان تهران و مسقط بر سر تعریف یک «مسیر جدید عبوری» در تنگه هرمز است. مسیر طوری ترسیم شده که شناورها و تجاریکشها از مسیر آبهای سرزمینی ایران وارد تنگه شده و عمدتاً از طریق آبهای عمان خارج شوند. ایران تأکید دارد که این طرح در راستای حفظ حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی و مدیریت امنیت توسط خود بازیگران منطقهای است و به معنای خلق یک سازوکار امنیتی جدید یا تعهدات فرامنطقهای نیست.
واقع بینی سخت به تنگه هرمز
می توانیم به دستاوردهای این نشست خوشبین باشیم زیرا نتایج این گردهمایی کلیدی برای توقف خصومتها و صلح پایدار در منطقه حیاتی تلقی می شود اما معجزه رخ نمی دهد. نشست صلاله امروز امتحان عیار «دیپلماسی همسایگی» است. اگرچه نباید انتظار داشت یک نشست منطقهای تمام پیچیدگیها و تنشهای باقیمانده از بحرانهای اخیر را یکشبه برطرف کند، اما پیام تهران از میان گفتههای پزشکیان و عراقچی کاملاً روشن است: امنیت تنگه هرمز، نه با سایه ناوهای آمریکایی، بلکه در سایه همکاری کشورهای ساحلی و به رسمیت شناختن حاکمیتهای منطقهای محقق میشود. صلاله میتواند گام اول برای رسم خط بطلان بر مداخله فرامنطقهای در کلیدیترین معبر انرژی جهان باشد.
باید دقت داشت که نشست صلاله گامی اعتمادساز برای مدیریت بحران موقت و کاهش تنشهای دریایی در معبر هرمز تلقی میشودو یک پیمان نهایی و جامع امنیتی نیست.
∎