شفقنا- کتاب «جهت و اجسام نخستین» تازه‌ترین اثر فلسفی آیت‌الله احمد بهشتی، از فیلسوفان برجسته معاصر و استادان نام‌آشنای حوزه و دانشگاه، به دست مؤسسه بوستان کتاب منتشر و روانه بازار نشر شد.
به گزارش شفقنا، این اثر، شرح، ترجمه و تفسیر «نمط دوم» از نمط‌های ده‌گانه کتاب سترگ «اشارات و تنبیهات» شیخ‌الرئیس بوعلی سیناست؛ اثری که از دیرباز به عنوان یکی از متون درسی و پژوهشی در حوزه فلسفه اسلامی شناخته می‌شود و اکنون با قلمی روان و امروزین، در دسترس علاقه‌مندان فلسفه و حکمت قرار گرفته است.
نویسنده و شارح؛ فیلسوفی آشنا با متن و مسائل امروز
آیت‌الله احمد بهشتی، از چهره‌های شاخص فلسفه اسلامی در ایران معاصر، سال‌ها در حوزه و دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه فلسفه، کلام و عرفان اشتغال داشته و آثار متعددی در این حوزه‌ها به رشته تحریر درآورده است. ایشان در این کتاب، با تکیه بر سال‌ها تدریس «اشارات و تنبیهات»، کوشیده است شرحی دقیق، مستند و در عین حال روان از نمط دوم این اثر ارائه دهد.
نکته قابل توجه آنکه نویسنده در پیش‌گفتار کتاب، به‌صراحت تأکید می‌کند در این شرح، در هیچ‌یک از اندیشه‌های فلسفی و مکاتب فکری «ذوب» نشده است؛ نه در اندیشه‌های صدرایی، و نه در سایر مکاتب. او با تکیه بر متن ابن‌سینا و با بهره‌گیری از شروح معتبر، به‌ویژه شرح خواجه نصیرالدین طوسی، به تحلیل و تبیین این بخش از حکمت بوعلی پرداخته است.
ناشر این اثر، مؤسسه بوستان کتاب نیز با عنوان یکی از معتبرترین ناشران تخصصی علوم انسانی و معارف اسلامی، با چاپ این کتاب، گامی دیگر در جهت غنای متون فلسفی و حکمی در کشور برداشته است.
جایگاه کتاب در مجموعه «اشارات و تنبیهات»
کتاب «اشارات و تنبیهات» ابن‌سینا، در دو بخش عمده «منطق» و «فلسفه» تنظیم شده است. بخش منطق آن، مشتمل بر ده «نهج» و بخش فلسفه آن، مشتمل بر ده «نمط» است. نمط‌های ده‌گانه این کتاب، به موضوعات مختلف فلسفی اختصاص یافته‌اند:
سه نمط نخست، به «طبیعیات» می‌پردازند:
- نمط اول: تجرد اجسام؛
- نمط دوم: جهات و اجسام نخستین (موضوع کتاب حاضر)؛
- نمط سوم: نفوس ارضی و سماوی.
هفت نمط دیگر، به «الهیات» و «عرفانیات» اختصاص دارند:
- نمط چهارم تا هفتم: الهیات بالمعنی الأخص (هستی و علل آن، صنع و ابداع، غایات و مبادی، تجرید)؛
- نمط هشتم تا دهم: عرفانیات (بهجت و سعادت، مقامات عارفان، اسرار آیات).
کتاب «جهت و اجسام نخستین» به شرح و تفسیر نمط دوم اختصاص دارد؛ نمطی که در آن ابن‌سینا به بررسی مباحثی چون «جهات و اجسام نخستین» می‌پردازد.
ساختار کتاب؛ سفری منظم در دو بخش و بیست‌وهفت فصل
کتاب «جهت و اجسام نخستین» با ساختاری دقیق و منظم، به دو بخش اصلی تقسیم شده است:
بخش اول: درباره اجرام فلکی (فصل اول تا هفدهم)
این بخش، شامل هفده فصل است که به بررسی مباحث مربوط به اجرام فلکی می‌پردازد:
- فصل اول: احاطه محدّد جهات بر اجسام: بررسی تقسیم شش‌گانه جهات و مروری بر متن؛
- فصل دوم: اثبات فلک محیط: شرح و توضیح اقسام محدّدکننده، دیدگاه فخر رازی؛
- فصل سوم: محال‌بودن حرکت مستقیم بر محدّد جهات و تقدم آن بر اجسام مستقیم‌الحرکه : امتناع حرکت مستقیم محدّد جهات، تقدم محدّد جهات، تقدم بالوجود، پرسش و پاسخ؛
- فصل چهارم: احوال و خصوصیات فلک محیط: بیان اصطلاحات، تقسیم‌بندی برای اجسام، ویژگی‌های محدّد نخستین، قبح ترجیح بلامرجح، بساطت و استداره، توضیح خواجه، کلامی از فاضل شارح؛
- فصل پنجم: بیان حال اجسام بسیط و تعریف آن: تعریف جسم، قوه، فرق جسم بسیط و مرکب، ترکیب قوا و طبایع، مقتضای طبیعت واحد، داوری خواجه طوسی، قیاس اول و دوم؛
- فصل ششم: مکان و شکل اجسام: مقتضای طبیعت جسم، اقتضای موضع و مکان؛
- فصل هفتم تا هفدهم: مباحثی چون استدلال سینوی بر تجرد اجسام فلکی، امتناع کون و فساد بر جسم فلکی، فسادناپذیری، خرق و التیام‌ناپذیری، محال‌بودن حرکت کمّی، استحاله حرکت کیفی و سخنی از شارح رازی.
بخش دوم: درباره اجسام عنصری (فصل هجدهم تا بیست‌وهفتم)
این بخش، شامل ده فصل است که به بررسی مباحث مربوط به اجسام عنصری می‌پردازد:
- فصل هجدهم: چگونگی عناصر چهارگانه: تنبیه و شرح و توضیح؛
- فصل نوزدهم: اختلاف ماهوی اجسام: برودت زمین، بیوست آتش، چرایی اختلاف صورت؛
- فصل بیستم: علت ترتیب عناصر بر حسب مکان: پاسخ اشکال، سرنوشت حرکات دیگر، اختلاف نوعی یا عرضی؛
- فصل بیست‌ویکم: کون و فساد: اقسام تغیر، ازدواج اول، شاهد اول (سردشدن ظرف با یخ)، شاهد دوم (ابری که بر فراز قله‌هاست)، اشکال فخر رازی، ازدواج دوم و سوم، دغدغه فخر رازی؛
- فصل بیست‌ودوم: فقط چهار عنصر: اشاره و تنبیه، شرح و توضیح؛
- فصل بیست‌وسوم: چگونگی تولد اجسام مرکب از عناصر بسیط؛
- فصل بیست‌وچهارم و بیست‌وپنجم: استحاله اجسام در مقوله کیف: نمونه‌های مخلخل، مخفضخض، استدلال‌های متعدد، پاسخ نظریه کمون و بروز، لغزش‌ها و پیشرفت‌ها؛
- فصل بیست‌وششم: توضیحی درباره ویژگی‌های آتش: طرح دو ادعا، پرسش و پاسخ، علت فرونشست آتش و خاموشی شهاب‌های ثاقب، توضیحی از فخر رازی؛
- فصل بیست‌وهفتم: حکمت الهی: الهام از فارابی، ایرادی از رازی و پاسخی از خواجه، تحلیلی از خواجه.
زبان و سبک نوشتاری؛ روان، دقیق و در عین حال عمیق
یکی از ویژگی‌های برجسته این کتاب، زبان روان و امروزین آن است. نویسنده با وجود پرداختن به مباحث عمیق و تخصصی فلسفه، از به‌کارگیری اصطلاحات پیچیده و غیرضرور پرهیز کرده، کوشیده است مفاهیم دشوار فلسفی را به زبانی گویا و قابل فهم برای دانشجویان و علاقه‌مندان فلسفه بیان کند.
نکته قابل توجه دیگر، رویکرد تحلیلی و انتقادی نویسنده است. او در سراسر کتاب، نه تنها به شرح و تبیین آرای ابن‌سینا پرداخته، بلکه به نقد و بررسی دیدگاه‌های دیگر فیلسوفان، به‌ویژه فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی نیز توجه داشته است. این رویکرد، کتاب را به اثری پژوهشی و قابل استفاده برای عموم محققان فلسفه اسلامی تبدیل کرده است.
ویژگی‌های برجسته و نوآوری‌های کتاب
۱ . شرحی مستند و دقیق: نویسنده با تکیه بر متن اصلی «اشارات و تنبیهات» و با بهره‌گیری از شروح معتبر، به‌ویژه شرح خواجه نصیرالدین طوسی، شرحی دقیق و مستند از نمط دوم ارائه داده است.
- نگاه انتقادی و تطبیقی: در سراسر کتاب، دیدگاه‌های فیلسوفان مختلف، از جمله فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی، نقد و بررسی شده است.
۳. زبان روان و امروزی: با وجود عمق مباحث، کتاب به زبانی روان و قابل فهم برای مخاطبان امروزی نوشته شده است.
۴. ساختار منظم و تفصیلی: کتاب با تقسیم‌بندی دقیق به دو بخش و ۲۷ فصل، به خواننده امکان می‌دهد به‌راحتی به بخش مورد نظر خود دسترسی پیدا کند.
۵. توجه به مسائل روز :نویسنده در مقدمه کتاب، به اهمیت فلسفه اسلامی و ضرورت توجه به آن در دنیای امروز اشاره کرده، کوشیده است پیوندی میان مباحث فلسفی کهن و دغدغه‌های فکری معاصر برقرار کند.
جامعه هدف و مخاطبان
این کتاب برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان طراحی و تدوین شده است:
- دانشجویان و طلاب علوم عقلی که به دنبال آشنایی با فلسفه طبیعی ابن‌سینا و مباحث مربوط به اجسام و جهات هستند.
- استادان و مدرسان فلسفه اسلامی که به دنبال منابعی معتبر برای تدریس «اشارات و تنبیهات» و مباحث فلسفی مرتبط می‌گردند.
- پژوهشگران حوزه فلسفه و کلام که به دنبال درک عمیق‌تر از آرای ابن‌سینا و نقدهای وارد بر آن هستند.
- علاقه‌مندان به حکمت و فلسفه که می‌خواهند با زبانی روان و قابل فهم، با مباحث عمیق فلسفی آشنا شوند.
فرجام سخن
«جهت و اجسام نخستین» بیش از آنکه یک شرح صرف باشد، دعوتی است به تأمل در بنیادهای فلسفه طبیعی و کوششی است در جهت پیونددادن میراث فلسفی کهن با پرسش‌های امروز. این اثر ارزشمند، با قلمی روان و استادانه، خواننده را به سفری فکری در آسمان حکمت بوعلی می‌برد و نشان می‌دهد چگونه می‌توان با تکیه بر متن اصلی و شروح معتبر، به درکی عمیق‌تر از مباحث فلسفی دست یافت.
کتاب «جهت و اجسام نخستین؛ شرح نمط دوم از نمط‌های ده‌گانه اشارات و تنبیهات شیخ‌الرئیس بوعلی سینا» با ترجمه، شرح و تفسیر آیت‌الله احمد بهشتی، در یک جلد و با قطع وزیری، به دست مؤسسه بوستان کتاب منتشر شده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.