گروه سياسي
به سرعت برق و باد گذشت؛ انگار همين ديروز بود كه مراسم تنفيذ حكم رييسجمهور پزشكيان توسط رهبر شهيد انجام شد. با گذشت 2 سال پس از تنفيذ حكم رياستجمهوري مسعود پزشكيان، امروز ميتوان گفت دولت چهاردهم 2 سال دشوار و پر از حادثه و بحران را پشت سر گذاشته است. از هر زاويهاي كه به فعاليتهاي كابينه چهاردهم طي 2 سال گذشته نگاه شود، اين واقعيت را نميتوان ناديده گرفت كه در هر برههاي از جنگ 12 روزه و جنگ سوم با امريكا که از
9 اسفند ماه سال گذشته آغاز شده و تا کنون ادامه یافته، دولت عملكرد قابل دفاعي را در بخشهايي چون تامين ادوات مورد نياز نيروهاي مسلح، ايجاد آرامش در بازار اقلام اساسي، مصرفي و ضروري مردم، ثبات در تامين سوخت، ارتقاي سطح بهداشت و سلامت، اصلاح و بازسازي پلها و راهها، رويارويي كامل با دشمن در جنگ روايتها و اطلاعرساني و... ثبت كرده است.
در شش ماه گذشته ایران با تجاوز ناجوانمردانه دشمن امریکایی - صهیونیستی در یک جنگ تمام عیار قرار داشته اما در این مدت فضای جامعه و وضعیت اقتصادی کشور چنان مدیریت شد که در هیچ زمینهای شاهد به وجود آمدن بحران نبودیم. در واقع بدون هماهنگي و همراهي دولت هيچ كدام از دستاوردهاي ثبت شده براي نيروهاي مسلح، ديپلماتها و مديران بخشهاي مختلف كشورمان شكل نميگرفت. 2 سالي كه از يك طرف با تلاش براي احياي ديپلماسي هستهاي، تقويت روابط با همسايگان و حفظ كانالهاي ارتباطي با شرق و غرب همراه بود و از سوي ديگر با جنگ در مقابل بزرگترین قدرت نظامی جهان و تشديد تنشهاي منطقهاي آزموده شد.
ارکان نظام در ماههای گذشته در کنار دفاع تمام عیار از کیان کشور با حملاتی بیسابقه به مراکز نظامی و حساس، دشمنان را بر جای خود نشاندند و همزمان با نقشآفرینی فعال در حوزه دیپلماسی در راستای تثبیت دستاوردهای میدان قدم برداشتند. در این میان كارنامه دولت در اين دوره، بيش از آنكه با «گشايش نهايي» تعريف شود، با «مديريت بحران»، «جلوگيري از انزواي بيشتر» و «حفظ حداقلهاي اقتصادي» قابل توصيف است. هر چند هنوز سايه تحريم، نااطميناني و محدوديتهاي ساختاري از سر اقتصاد و مديريت كشور كم نشده، اما دولت نهايت تلاش خود را براي گرهگشايي از معادلات اساسي به كار گرفته است. بسياري از تحليلگران معتقدند 2 سال پيش روي دولت صرف تثبيت دستاوردها، رفع تحريمها و تلاش براي ايجاد يك الگوي توسعه اختصاصي براي ايران خواهد شد.
دولتي در آغاز راه پر از ماجرا و خطر
مراسم تنفيذ حكم رياستجمهوري مسعود پزشكيان در ۷ مرداد ۱۴۰۳ برگزار شد و دولت چهاردهم با شعارهايي چون تنشزدايي، شايستهسالاري و اولويت دادن به ديپلماسي اقتصادي كار خود را آغاز كرد. از همان ابتدا روشن بود كه دولت جديد قرار نيست ايام سادهاي را در مقابل داشته باشد. 2 روز پس از مراسم تنفيذ در مراسم تحليف رييسجمهور بود كه نخستين تلاشهاي دشمن صهيوني براي كشاندن ايران به جنگ آغاز شد. دولت نه تنها در عرصه بيروني و نبرد با دشمن خارجي ميبايست تلاش ميكرد، بلكه وارث انبوهي از پروندههاي باز و حل نشده هم بود؛ پرونده هستهاي، روابط پرتنش با غرب، فشار تحريمها، مناسبات حساس با همسايگان و همچنين رقابتهاي منطقهاي كه هر لحظه ميتوانست به بحران امنيتي تبديل شود. در چنين شرايطي، دولت پزشكيان راهي را برگزيد كه در ظاهر «كمهزينهتر» و در عمل «پيچيدهتر» بود؛ حفظ ارتباط با طرفهاي مختلف، فعال نگه داشتن مذاكره و جلوگيري از آنكه شكافهاي سياسي به قطع كامل كانالهاي ديپلماتيك بينجامد. اين مسير، اگرچه به توافق بزرگ و فوري منتهي نشد، اما در عمل مانع از آن شد كه ايران وارد مرحلهاي از انزواي كامل و انسداد مطلق شود.
اميدي كه با جنگ متوقف شد
يكي از مهمترين پروندههاي دولت چهاردهم، مذاكرات غيرمستقيم با امريكا بود. اين گفتوگوها از ۲۳ فروردين ۱۴۰۴ آغاز شد و در 5 دور پيش رفت. اخبار اميدبخشي درباره مذاكرات و ابعاد و زواياي گوناگون آن شنيده ميشد، دور ششم نيز براي ۲۶ خرداد ۱۴۰۴ برنامهريزي شده بود، اما خبري كه بسياري از تحليلگران دلسوز نسبت به وقوع آن نگراني داشتند، از راه رسيد؛ حمله اسراييل در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ مذاكرات را متوقف كرد. پس از آن نيز حمله امريكا به تاسيسات هستهاي ايران، فضاي بياعتمادي را تشديد و عملا مسير گفتوگو را وارد بنبست كرد. از اين منظر، دولت پزشكيان در حوزه هستهاي 2 دستاورد مهم داشت؛ دولت چهاردهم از يكطرف توانست درهاي مذاكره را دوباره باز كند و نشان دهد كه ديپلماسي هنوز زنده است. دستاورد مهم ديگر دولت اين بود كه نشان داد طرفي كه ميز مذاكره را برهم ميزند و خواستار تنش و درگيري است، امريكا و اسراييل است. اگر بخواهيم منصفانه قضاوت كنيم، دولت در «شروع مذاكره» موفق بود، اما براي «تبديل مذاكره به نتيجه ملموس» تنها خواسته دولت كافي نبود و امريكاي مدل ترامپ با ماجراجوييها و جنگافروزيهاي مستمر اين مسير را خدشهدار كرد.
تلاش براي بهبود معيشت مردم
پس از حمله دوم دشمن در اسفندماه سال گذشته و در كشاكش بحرانهاي فزاينده جنگ و در شرايطي كه دولت از يكطرف، با تحريمهاي ناشي از مكانيسم ماشه، تحريمهاي ثانويه و تحريمهاي سازمان ملل مواجه شده و ازسوي ديگر محاصره دريايي ترامپ، شرايط فروش نفت را به مرحله بحراني كشانده است، اما نهايت تلاش دولت براي تامين اقلام اساسي مردم و وضعيت متعادل بازارها معطوف شد. حتي منتقدان دولت و طيفهاي رقيب دولت نيز اعتراف كردند كه عملكرد دولت براي تامين اقلام اساسي و ايجاد نظم در بازارها در طول جنگ ستودني بوده است. اين درحالي است كه بروز بحران حداقلي در كشوري مانند امارات باعث خالي شدن فروشگاههاي اين كشور از اقلام اساسي و تشكيل صفوف طولاني سوخت شده بود. در ايران اما با تلاش دولت نه تنها خدشهاي در توزيع و تامين اقلام اساسي به وجود نيامد بلكه حتي در بخشهايي چون توزيع سوخت، احيا و بازسازي پلهاي خراب شده، ارايه خدمات درماني و بخش سلامت به مردم، مقابله با دشمن در جنگ روايتها در حوزه اطلاعرساني نيز كارنامه روشني از دولت ثبت شد. اين مهم با تلاش شبانهروزي دولت چهاردهم و ايجاد هماهنگي و مساعدت ميان بخشهاي مختلف نظام مقدور و ميسر شد.
محدوديت اختيار، ضرورت پاسخگويي
افلاطون معتقد است، آنكس دست برتر را دارد كه سكان روايت را دراختيار داشته باشد. يكي از دستاوردهاي مهم دولت چهاردهم در حوزه اطلاعرساني و شفافسازي اخبار شكل گرفت. از اين منظر يكي از نقاط روشن در عملكرد دولت چهاردهم ثبت شد. ايجاد ارتباط دوسويه و چندجانبه ميان دولت با اقشار مردم و نخبگان از يكسو و نسل زد، دانشجويان، اهالي رسانه، معلمان، كارگران و... باعث شد گفتمان موردنظر دولت و نظام سياسي به افكار عمومي منتقل شود. اهميت اين دستاورد دولت زماني برجستهتر ميشود كه بدانيم صدا و سيما به عنوان مهمترين رسانه فراگير كشور طي 2 سال گذشته از هيچ تلاشي براي ايجاد حاشيه براي دولت، كابينه و جامعه مدني فروگذار نبوده است. در يك چنين شرايطي ساختار اطلاعرساني دولت تلاش كرد با انتقال گفتمان دولت به گروههاي مرجع و ميانجيهاي اجتماعي و در ادامه ارتباط با اقشار محروم و متوسط جامعه شرايطي را ايجاد كند كه زمينه اتحاد و انسجام فراهم شود. دولت همچنان نيز خود را مسوول ميداند؛ مسوول حفظ انسجام داخلي، كنترل تبعات اقتصادي جنگ، اداره افكار عمومي، مديريت پيامهاي ديپلماتيك و جلوگيري از تبديل بحران امنيتي به بحران ملي. از اين منظر، دولت پزشكيان توانست در روزهاي سخت، تصوير يك دولت اهل گفتوگو و مديريتمحور را حفظ كند. اين ويژگي، در شرايطي كه جامعه با فشار اقتصادي و رواني روبهرو است، اهميت زيادي دارد.
سپر دولت در روزهاي بحران
اما بايد ديد مهمترين اتكاي دولت در حوزه ديپلماسي در اين روزهاي پر از حادثه و خبر چه بوده است؟ اگر بخواهيم مهمترين نقطه اتكاي دولت پزشكيان در سياست خارجي را مشخص كنيم، بيترديد بايد از سياست همسايگي نام برد. دولت چهاردهم اين رويكرد را نه تنها ادامه داد، بلكه آن را در قالب سفرهاي منطقهاي، رايزنيهاي مستمر و تلاش براي حفظ كانالهاي ارتباطي با كشورهاي عربي و آسيايي فعالتر كرد. سفر رييسجمهور پزشكيان به عراق، جمهوري آذربايجان، برخي كشورهاي شوراي همكاري خليجفارس، تركمنستان، قرقيزستان و تاجيكستان، همراه با تلاش براي بهبود روابط با مصر و اردن و تداوم تعامل با عربستان، نشان داد كه دولت به درستي تشخيص داده است؛ در شرايط تحريم و تهديد، همسايگان نخستين حلقه امنيت و اقتصاد ايرانند. اهميت اين سياست در دوره جنگ بيش از هر زمان ديگري آشكار شد. يكي از نقاط مثبت دولت اين بود كه جنگ و تنش، به فروپاشي روابط ايران با كشورهاي منطقه منجر نشد. در واقع، در حالي كه منطقه ميتوانست به سمت قطبي شدن شديدتر حركت كند، دستگاه ديپلماسي تلاش كرد روابط را در سطحي حفظ كند كه امكان گفتوگو، ميانجيگري و كاهش فشارهاي سياسي از بين نرود. اين روند ارتباطي باعث شد همين امروز امارات براي ارتباط با ايران تلاش كند و عمان و قطار و عربستان براي توسعه مناسبات ارتباطاتي با ايران از هم پيشي بگيرند.
آزموني كه دولت آن را نساخت
اما بايد مديريت ميكرد
با عبور از اين رخدادها اما گفتني است كه جنگهای دوم و سوم ايران با امریکا و اسراييل، مهمترين آزمون سياسي و ديپلماتيك دولت پزشكيان بود. اين جنگها، دولت را از فضاي گفتوگو و مذاكره به يك وضعيت اضطراري امنيتي كشاند؛ وضعيتي كه در آن، بخش بزرگي از ابتكار عمل از دست دولت خارج ميشود و تصميمگيريهاي كلان به سطوحي فراتر از قوه مجريه منتقل ميشود. با اين حال، حتي در چنين شرايطي، دولت بيعمل نبود. نقش عباس عراقچي و دستگاه ديپلماسي در فعال نگه داشتن ارتباطات منطقهاي، جلوگيري از گسترش شكاف با همسايگان عرب و تلاش براي ايجاد اجماع نسبي در محكوميت تجاوز امریکا و اسراييل، از مهمترين اقدامات دولت در اين دوره بود. به بيان ديگر، اگر جنگ از وقوع بازداشته نشد، دستكم دولت كوشيد هزينههاي سياسي و ديپلماتيك آن را كنترل كند. نكته مهم اين است كه در چنين جنگي، نبايد از دولت انتظار داشت كه به تنهايي مانع رخدادهاي امنيتي شود. واقعيت ساختار قدرت در ايران و منطقه، چنين انتظاري را غيرواقعبينانه ميكند، اما دولت ميتواند پس از آغاز بحران، در مديريت پيامدها، كاهش تنش خارجي و جلوگيري از انزواي سياسي نقش مهمي ايفا كند؛ نقشي كه در اين دوره تا حد قابلقبولي ايفا شد. دولت پزشكيان همچنين روابط با چين، روسيه و ديگر كشورهاي آسيايي را نيز حفظ و تقويت كرد. ديدار پزشكيان با ولاديمير پوتين در اكتبر 2024 و حضور در اجلاس شانگهاي نشانهاي از تداوم نگاه به شرق بود؛ نگاهي كه ميخواهد وابستگي ايران به مسيرهاي محدود غربي را كاهش دهد و براي اقتصاد كشور، در شرايط تحريم، روزنههايي تازه باز كند، اما اين سياست نيز دو رويه دارد؛ از يكسو ميتواند به تنوعبخشي در شركاي اقتصادي و سياسي كمك كند و ازسوي ديگر، اگر بدون موازنه و ابتكار عمل دنبال شود، ممكن است ايران را در موقعيت وابستگي جديدي قرار دهد. به همين دليل، به اعتقاد كارشناسان اين بخش سياست شرق محور دولت زماني كارآمد خواهد بود كه در كنار آن، مسيرهاي تعامل با غرب نيز باز بماند و كشور از منطق «جايگزيني مطلق» فاصله بگيرد. درنهايت، قضاوت درباره دولت پزشكيان بايد با درك واقعيتهاي ساختاري صورت گيرد. اين دولت نه در خلأ و پشت درهاي بسته، بلكه در ميانه جنگ، تحريم، رقابت منطقهاي و محدوديتهاي داخلي عمل كرده است.
از اين رو، انتظار معجزه از آن منطقي نيست؛ اما انتظار مديريت عقلاني، حفظ ثبات نسبي و جلوگيري از تشديد بحران كاملا بجاست و در همين چارچوب، ميتوان گفت دولت چهاردهم، هر چند هنوز
به نهايت توانايي و ظرفيت خود دست پيدا نكرده، اما در آزمون جنگ و ديپلماسي، نمرهاي
«قابل قبول» گرفته است.