به گزارش ایرنا، در شرایطی که پیامدهای تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و تخریب منابع طبیعی، بسیاری از دولتها را به بازنگری در الگوهای توسعه واداشته است، تجربه کاستاریکا طی سالهای اخیر بیش از پیش مورد توجه نهادهای بینالمللی قرار گرفته است.
گزارشهای بانک جهانی، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و دیگر نهادهای تخصصی نشان میدهد این کشور با اتخاذ سیاستهای بلندمدت در حوزه محیط زیست، توانسته است میان حفاظت از سرمایههای طبیعی و توسعه اقتصادی توازن برقرار کند و به یکی ازموفقترین الگوهای پیوند توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست در جهان تبدیل شود.
از جنگلزدایی گسترده تا احیای پوشش جنگلی
کاستاریکا در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ یکی از شدیدترین روندهای جنگلزدایی در آمریکای لاتین را تجربه کرد؛ بهگونهای که بخش قابل توجهی از جنگلهای این کشور در نتیجه گسترش دامداری، توسعه کشاورزی و بهرهبرداری از چوب از بین رفت. اما از میانه دهه ۱۹۹۰، دولت این کشور با تغییر رویکرد و اجرای مجموعهای از سیاستهای محیطزیستی، روند تخریب جنگلها را متوقف و سپس معکوس کرد.
یکی از مهمترین ابزارهای این تحول، اجرای برنامه «پرداخت برای خدمات اکوسیستمی» (Payment for Environmental Services-PES) بود که از سال ۱۹۹۷ آغاز شد. در این طرح، مالکان زمین در ازای حفاظت، احیا یا توسعه پوشش جنگلی، مشوقهای مالی دریافت میکنند.
برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) و ابتکار «تأمین مالی تنوع زیستی» (BIOFIN) این برنامه را از الگوهای پیشرو در استفاده از مشوقهای اقتصادی برای حفاظت از سرمایه طبیعی و تأمین مالی تنوع زیستی معرفی کردهاند.
بر اساس گزارشهای بانک جهانی، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و UNDP، مناطق حفاظتشده کاستاریکا که تحت مدیریت سامانه ملی مناطق حفاظتشده (SINAC) قرار دارند، اکنون حدود ۲۶ درصد از اراضی این کشور را در بر میگیرند. همچنین اجرای برنامه PES در کنار گسترش مناطق حفاظتشده موجب شده است پوشش جنگلی کشور که در اواخر دهه ۱۹۸۰ به حدود یکچهارم مساحت کاستاریکا کاهش یافته بود، اکنون به بیش از ۵۰ درصد برسد.
رسانههای بینالمللی نیز در ماههای اخیر با مرور تجربه کاستاریکا، این کشور را یکی از موفقترین نمونههای احیای جنگلها و مدیریت پایدار منابع طبیعی معرفی کردهاند. این گزارشها تأکید دارند که موفقیت کاستاریکا حاصل ترکیب حفاظت از اراضی، ایجاد مشوقهای اقتصادی برای مالکان، توسعه مناطق حفاظتشده و اتکای گسترده به احیای طبیعی جنگلها بوده است؛ سیاستی که طی سه دهه گذشته نقش مهمی در بازگشت پوشش جنگلی و حفاظت از تنوع زیستی این کشور ایفا کرده است.
اقتصاد سبز؛ تبدیل سرمایه طبیعی به مزیت اقتصادی
برخلاف بسیاری از کشورهایی که رشد اقتصادی خود را بر بهرهبرداری گسترده از منابع طبیعی استوار کردهاند، کاستاریکا طی سه دهه گذشته حفاظت از محیط زیست را به یکی از پایههای توسعه اقتصادی خود تبدیل کرده است.
بانک جهانی در گزارشهای خود تأکید کرده است که تجربه این کشور نشان میدهد حفاظت از جنگلها و محیط زیست میتواند همزمان با رشد اقتصادی، توسعه گردشگری پایدار، ایجاد اشتغال و افزایش تابآوری اقتصادی تحقق یابد.
این نهاد همچنین جنگلها و سرمایههای طبیعی را از ارزشمندترین داراییهای اقتصادی کاستاریکا دانسته و این کشور را الگویی قابل توجه برای سایر کشورها معرفی کرده است.
در همین چارچوب، گردشگری طبیعتمحور به یکی از مهمترین ارکان اقتصاد کاستاریکا تبدیل شده است.
بر اساس گزارشهای بانک جهانی، سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، پارکهای ملی، جنگلهای بارانی، سواحل و تنوع زیستی کمنظیر این کشور هر سال میلیونها گردشگر را جذب میکند و فرصتهای شغلی گستردهای، بهویژه در مناطق روستایی، ایجاد کرده است.
این نهادها همچنین تأکید میکنند که توسعه اکوتوریسم، در کنار اجرای برنامه «پرداخت برای خدمات اکوسیستمی» و گسترش مناطق حفاظتشده، انگیزههای اقتصادی لازم برای حفاظت از جنگلها و تنوع زیستی را تقویت کرده و به تداوم سیاستهای حفاظتی این کشور کمک کرده است.
انرژیهای تجدیدپذیر؛ ستون اصلی اقتصاد کمکربن
یکی دیگر از ارکان راهبرد توسعه پایدار کاستاریکا، سرمایهگذاری مستمر در انرژیهای تجدیدپذیر است.
بر اساس گزارش «همکاری های اقتصادی و توسعه» (OECD)، این کشور در دهه گذشته و در اغلب سالها از ۲۰۱۵ به این سو، تقریباً تمام برق خود را از منابع تجدیدپذیر، عمدتاً نیروگاههای برقآبی و همچنین انرژی زمینگرمایی، بادی، خورشیدی و زیستتوده، تأمین کرده است. این اتکای گسترده به برق پاک موجب شده کاستاریکا از پایینترین شدتهای انتشار گازهای گلخانهای در میان کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی برخوردار باشد و بخش برق آن تقریباً به طور کامل کربنزدایی شود.
با این حال، گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی (IEA) و خبرگزاری رویترز نشان میدهد که خشکسالیهای ناشی از تغییرات اقلیمی، بهویژه در دورههای پدیده النینو، در برخی مقاطع تولید برقآبی را کاهش داده و این کشور را ناگزیر به استفاده موقت از نیروگاههای حرارتی کرده است. با وجود این، سهم منابع تجدیدپذیر در تولید برق کاستاریکا همچنان در سطحی بسیار بالا باقی مانده و در اغلب سالها بیش از ۹۸ درصد برق این کشور از منابع پاک تأمین شده است.
چالشهای پیش روی الگوی سبز کاستاریکا
اگرچه کاستاریکا یکی از موفقترین نمونههای اقتصاد سبز در جهان محسوب میشود، اما همچنان با چالشهایی روبهرو است. بر اساس گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی، وابستگی قابل توجه تولید برق این کشور به نیروگاههای برقآبی ـ که حدود ۷۰ درصد برق آن را تأمین میکنند ـ موجب شده نظام انرژی آن در برابر خشکسالیها و نوسانات اقلیمی آسیبپذیر باشد.
همچنین اسناد برنامه ملی کربنزدایی کاستاریکا و گزارشهای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (UNFCCC) نشان میدهد که توسعه حملونقل پاک، برقیسازی ناوگان، کاهش وابستگی بخش حملونقل به سوختهای فسیلی، افزایش تابآوری نظام انرژی و تنوعبخشی بیشتر به منابع تولید برق، از مهمترین اولویتهای دولت برای تحقق اهداف اقلیمی و دستیابی به اقتصاد کمکربن به شمار میرود.
اسناد برنامه ملی کربنزدایی کاستاریکا و گزارشهای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (UNFCCC) نشان میدهد که توسعه حملونقل پاک، برقیسازی ناوگان، کاهش وابستگی بخش حملونقل به سوختهای فسیلی و افزایش تابآوری کشور در برابر آثار تغییرات اقلیمی، از مهمترین اولویتهای دولت برای دستیابی به اقتصاد کمکربن و تحقق اهداف اقلیمی به شمار میرود. در همین حال، گزارشهای سازمان «همکاری های اقتصادی و توسعه» نیز بر ضرورت کاهش آسیبپذیری نظام برق در برابر خشکسالیها و تقویت تنوع منابع تجدیدپذیر تولید برق تأکید میکند.
الگویی برای همزیستی توسعه و حفاظت از طبیعت
تجربه کاستاریکا نشان میدهد که توسعه اقتصادی الزاماً در تقابل با حفاظت از محیط زیست قرار ندارد.
سیاستهایی همچون ارزشگذاری اقتصادی خدمات اکوسیستم، گسترش مناطق حفاظتشده، اجرای برنامه پرداخت برای خدمات اکوسیستمی، سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، توسعه گردشگری پایدار و مشارکت جوامع محلی در حفاظت از منابع طبیعی، این کشور را به یکی از موفقترین نمونههای اقتصاد سبز در جهان تبدیل کرده است.
در شرایطی که بسیاری از کشورها در پی یافتن راهکارهایی برای مقابله با تغییرات اقلیمی، بدون آسیبزدن به رشد اقتصادی هستند، گزارشها و ارزیابی ها نشان میدهد که کاستاریکا با تکیه بر حفاظت از سرمایه طبیعی، اجرای سیاستهای بلندمدت، بهکارگیری مشوقهای اقتصادی، گسترش مناطق حفاظتشده، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تقویت گردشگری طبیعتمحور، توانسته است حفاظت از محیط زیست را با رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال و توسعه پایدار همراه سازد. از این رو، تجربه این کشور در اسناد و گزارشهای این نهادها به عنوان نمونهای موفق و قابل توجه از همسویی حفاظت از طبیعت با توسعه پایدار و رشد اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است.