محمدمحسن صدر، رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران، روز شنبه ۲۰ تیر ۱۴۰۵ در اجلاس جهانی جامعه اطلاعاتی اعلام کرد صدور مجوز برای اپراتورهای تخصصی هوش مصنوعی همچنان در دستور کار قرار دارد. او همچنین توسعه توان پردازشی، ایجاد زیرساختهای نرمافزاری ملی و پردازش مدلهای زبانی بزرگ را از برنامههای راهبردی کشور دانست.
این اظهارات نشان میدهد دولت قصد دارد در کنار اپراتورهای ارتباطی و مراکز داده، طبقه جدیدی از شرکتهای زیرساختی را برای ارائه خدمات هوش مصنوعی شکل دهد.
اپراتور هوش مصنوعی اینترنت نمیفروشد
استفاده از واژه «اپراتور» ممکن است این تصور را ایجاد کند که قرار است شرکتی مشابه اپراتور تلفن همراه یا ارائهدهنده اینترنت تأسیس شود. اما بر اساس ضوابط و شرایط اولیهای که تاکنون اعلام شده، مأموریت اپراتور هوش مصنوعی بیشتر به تأمین و عرضه ظرفیت پردازشی مربوط است.
این شرکتها احتمالاً مجموعهای از پردازندههای گرافیکی، سرورها، مراکز داده، سامانههای ذخیرهسازی، مدلهای زبانی و ابزارهای نرمافزاری را در اختیار شرکتها، دانشگاهها و دستگاههای دولتی قرار خواهند داد.
به بیان ساده، کسبوکاری که منابع مالی لازم برای خرید هزاران پردازنده گرافیکی ندارد، میتواند توان پردازشی مورد نیاز خود را بهصورت ساعتی یا پروژهای از یک اپراتور دریافت کند؛ مدلی شبیه خدمات رایانش ابری، اما با تمرکز بر آموزش و اجرای مدلهای هوش مصنوعی.
شرط ۲۰۰ پتافلاپس برای متقاضیان
فرآیند شناسایی و ارزیابی متقاضیان دریافت پروانه اپراتوری هوش مصنوعی از بهمن ۱۴۰۴ آغاز شده است. سازمان فناوری اطلاعات در فراخوان خود اعلام کرد شرکتها و اشخاص حقوقی متقاضی باید سابقه مرتبط، نمونه پروژههای موفق، شبکه فنی، زیرساخت ذخیرهسازی و توان سرمایهگذاری داشته باشند.
یکی از مهمترین شروط اولیه، برخورداری از زیرساخت پردازشی با توان حداقل ۲۰۰ پتافلاپس و دقت حداقل ۱۶ بیتی عنوان شده است. متقاضیان همچنین باید نیروی انسانی متخصص و توان ارائه خدمات هوش مصنوعی در لایههای مختلف، از زیرساخت تا کاربرد، داشته باشند.
پیش از انتشار این فراخوان، وزارت ارتباطات اعلام کرده بود چارچوب فعالیت اپراتورها در هیئت دولت تصویب شده و ظرفیت پردازشی آنها باید هر سال دستکم ۵۰ درصد افزایش یابد. الزامات مربوط به تأمین انرژی نیز بخشی از چارچوب پیشبینیشده است.
چه خدماتی ممکن است عرضه شود؟
جزئیات نهایی پروانه هنوز بهطور عمومی منتشر نشده است، اما از شرایط اعلامشده میتوان دامنه احتمالی فعالیت اپراتورها را ترسیم کرد.
نخستین خدمت، عرضه توان پردازشی برای آموزش و اجرای مدلها خواهد بود. بسیاری از شرکتهای ایرانی برای توسعه محصولات هوش مصنوعی به پردازندههای قدرتمند نیاز دارند، اما خرید و نگهداری این تجهیزات بسیار پرهزینه است.
خدمت دوم میتواند میزبانی مدلهای زبانی و ارائه آنها از طریق رابط برنامهنویسی باشد. در این حالت، شرکتها بدون راهاندازی زیرساخت مستقل میتوانند قابلیتهایی مانند تولید متن، تحلیل اسناد، تبدیل گفتار به متن، جستوجوی هوشمند و پاسخگویی خودکار را به محصولات خود اضافه کنند.
ذخیرهسازی و پردازش داده، ایجاد بازارگاههای داده، ارائه ابزارهای توسعه مدل و میزبانی سامانههای هوشمند دستگاههای دولتی نیز از دیگر خدمات محتمل به شمار میروند. این موارد برداشت تحلیلی از ضوابط اعلامشده و برنامه وزارت ارتباطات برای توسعه زیرساخت، داده و مدلهای بزرگ است.
فرصت برای استارتاپها و شرکتهای کوچک
مهمترین مزیت احتمالی اپراتورهای هوش مصنوعی، کاهش هزینه ورود شرکتهای کوچک به این بازار است. اکنون تأمین پردازنده، فضای ذخیرهسازی و نیروی متخصص، مانع بزرگی برای توسعه بسیاری از پروژههاست.
درصورتیکه خدمات پردازشی با قیمت شفاف و رقابتی عرضه شود، استارتاپها میتوانند بهجای سرمایهگذاری سنگین روی سختافزار، منابع مورد نیاز خود را متناسب با مصرف خریداری کنند. دانشگاهها و پژوهشگران نیز امکان اجرای پروژههایی را خواهند داشت که پیشتر به دلیل کمبود منابع محاسباتی متوقف میشدند.
اپراتورها همچنین میتوانند زمینه توسعه دستیارهای فارسی، ابزارهای تحلیل اسناد، سامانههای تشخیص تقلب، خدمات هوشمند بانکی، پردازش تصاویر پزشکی، مدیریت ترافیک و کاربردهای صنعتی را فراهم کنند.
خطر شکلگیری انحصار
در کنار فرصتها، مدل اپراتوری با چند پرسش جدی روبهروست. شرط برخورداری از ظرفیت پردازشی بسیار بالا باعث میشود تنها شرکتهای بزرگ یا کنسرسیومهای دارای سرمایه قابلتوجه بتوانند وارد این بازار شوند.
اگر تعداد مجوزها محدود باشد یا دسترسی به تجهیزات، انرژی و داده در اختیار گروه کوچکی قرار گیرد، احتمال شکلگیری انحصار وجود دارد. در چنین شرایطی، شرکتهای کوچک بهجای برخورداری از زیرساخت رقابتی، به چند تأمینکننده بزرگ وابسته خواهند شد.
بنابراین تعرفه خدمات، شیوه تخصیص ظرفیت، امکان جابهجایی مشتری میان اپراتورها و جلوگیری از تبعیض میان شرکتهای وابسته و مستقل باید در متن پروانه بهروشنی تعیین شود.
مسئله انرژی و مراکز داده
زیرساخت هوش مصنوعی مصرف برق و نیاز سرمایشی بالایی دارد. الزام اپراتورها به افزایش سالانه ظرفیت، بدون برنامه مشخص برای تأمین برق، ممکن است بار تازهای بر شبکه انرژی کشور تحمیل کند.
اشاره وزارت ارتباطات به پیشبینی الزامات تأمین انرژی نشان میدهد این نگرانی در تدوین چارچوب مورد توجه قرار گرفته است. بااینحال، هنوز مشخص نیست اپراتورها باید نیروگاه اختصاصی ایجاد کنند، از برق تجدیدپذیر استفاده کنند یا هزینه کامل توسعه زیرساخت انرژی را بپردازند.
محل احداث مراکز پردازشی نیز اهمیت دارد. تمرکز همه ظرفیتها در تهران علاوه بر افزایش خطرهای امنیتی و عملیاتی، فرصت توسعه اقتصاد دیجیتال در استانها را محدود خواهد کرد.
دادههای کاربران چگونه محافظت میشود؟
اپراتورهای هوش مصنوعی ممکن است به حجم بزرگی از اطلاعات دستگاههای دولتی، شرکتها و کاربران دسترسی پیدا کنند. به همین دلیل، حفاظت از داده و حریم خصوصی باید یکی از اجزای اصلی مقررات باشد.
وزارت ارتباطات پیشتر اعلام کرده بود تنظیمگری این حوزه باید ضمن فراهمکردن محیطی شفاف برای فعالیت شرکتها، حقوق دیجیتال و حریم خصوصی مردم را تضمین کند.
مشخصبودن محل ذخیره دادهها، مدت نگهداری، سطح دسترسی کارکنان، نحوه استفاده از اطلاعات برای آموزش مدلها و مسئولیت اپراتور در زمان نشت داده، از موضوعاتی است که باید پیش از آغاز فعالیت تجاری این شرکتها تعیین تکلیف شود.
مدل فارسی؛ پروژه ملی یا محصول تجاری؟
رئیس سازمان فناوری اطلاعات از آمادگی ایران برای همکاری منطقهای در توسعه مدل زبان بزرگ فارسی سخن گفته است. ایجاد یک مدل قدرتمند فارسی میتواند برای دولت، رسانهها، بانکها، دانشگاهها و شرکتهای خدماتی اهمیت زیادی داشته باشد.
اما هنوز روشن نیست این مدلها بهصورت متنباز عرضه خواهند شد، در مالکیت دولت باقی میمانند یا اپراتورهای خصوصی بابت استفاده از آنها تعرفه دریافت خواهند کرد.
پاسخ به این پرسش میتواند مسیر آینده زیستبوم هوش مصنوعی ایران را تعیین کند. مدل بسته و انحصاری ممکن است دسترسی شرکتهای کوچک را محدود کند، درحالیکه مدل کاملاً رایگان نیز احتمالاً تأمین هزینه توسعه مستمر را دشوار خواهد کرد.
چه زمانی اپراتورها آغاز به کار میکنند؟
با وجود آغاز فرآیند ارزیابی متقاضیان و تصویب چارچوب کلی، اعلام امروز رئیس سازمان فناوری اطلاعات نشان میدهد مرحله صدور نهایی مجوزها هنوز به پایان نرسیده است. بنابراین نمیتوان از آغاز قطعی فعالیت اپراتورها یا زمان عرضه عمومی خدمات سخن گفت.
اکنون مهمترین مطالبه فعالان فناوری، انتشار عمومی متن پروانه، تعرفهها، حقوق مشتریان، استانداردهای امنیتی و شیوه نظارت بر اپراتورهاست.
اپراتور هوش مصنوعی در صورت طراحی درست میتواند دسترسی شرکتها به منابع پردازشی را تسهیل کند و توسعه محصولات فارسی را سرعت بخشد. اما اگر بازار از ابتدا در اختیار چند بازیگر محدود قرار گیرد، پروژهای که قرار است زیرساخت نوآوری باشد، ممکن است خود به مانعی تازه برای رقابت تبدیل شود.
∎