به گزارش ایرنا؛ تعزیه که در لغت به معنای مرثیهسرایی، سوگواری و شبیهخوانی مذهبی است، ریشهای چنان عمیق در فرهنگ ایران دارد که برخی محققان آن را به آیین کهن سوگ سیاوش در سه هزار سال پیش پیوند میزنند و برخی دیگر آغاز رسمی آن را به دوره صفویه نسبت میدهند.
امروز اما در کوچهپسکوچههای ملایر، تعزیه دیگر فقط یک نمایش درباری نیست؛ صدای زنجیر و نوحه، علمها و پرچمهای سیاه و اشکهایی که در گرمای تابستان بر گونهها جاری میشود و همگی روایتی زنده از عاشورا را بازآفرینی میکنند.
هر گروه با لباسهای سنتی و نقالیهای پرشور، تماشاگران را به سفری در زمان میبرند؛ سفری از دشت کربلا تا دل مردم امروز، تا مبادا یاد آن حماسه جاودان در گرد و غبار روزگار فراموش شود.
سلطانیه؛ پیشتاز در آیین تعزیهخوانی
اگرچه تعزیه از صحنه همیشگی زندگی تا حدی فاصله گرفته، اما همچنان در ماه محرم جان میگیرد و هنرمندانش با نواهای سوزناک، واقعه کربلا را زنده میکنند، در این میان، عشق به حسین(ع) به آواز بدل میشود و صدای مظلومیت او در فضا میپیچد؛ فریاد «هیهات من الذلة» که از اعماق تاریخ برمیخیزد، در گوش دلدادگان طنینانداز میشود و گویی زمان در آن لحظات، متوقف میشود.
تعزیه میدانی یا ثابت همچنان رایجترین شیوه در ملایر است و در روزهای آغازین محرم و پس از سومین شب شهادت، میدانچههای محلات و فضاهای باز یا سکوهای دایرهشکلِ سرپوشیده، به صحنههای نمایشی بدل میشوند، همۀ گفتوگوها در این نوع تعزیه، منظوم است و به دو شیوه اجرا میشود: اولیا (شخصیتهای مثبت) اشعار را با آواز آهنگین و در دستگاههای موسیقی میخوانند و اشقیا یا مخالفان، بدون آهنگ و تنها با لحنی خشک و بریده، این تقابل صوتی، تقابل خیر و شر را در ذهن تماشاگران تداعی میکند.
در ملایر این هنرِ دیرینه، ریشهای بس عمیق دارد و نسلها آن را سینهبهسینه منتقل کردهاند و امروز نیز در نقاط گوناگون این شهرستان زمزمههای عاشورایی طنینانداز است، روستاهای سلطانیه، آورزمان، حسینآباد شاملو، میشن، کساوند، علیآباد دمق، حسینآباد ناظم و شهر ملایر، هر ساله میزبان تعزیهگردانانی هستند که با نواهایشان، دلها را به کربلا میبرند.
در این میان، تعزیه روستای آورزمان در حسینیه منتصرالملک، تعزیه سلطانیه و تعزیه پری، شهرتی فراگیر یافتهاند و نام ملایر را در میان خاستگاههای تعزیه ایران بلندآوازه ساختهاند.
روستای سلطانیه چون نگینی کهن، راز دیرینهای از عشق و سوگواری را در سینه دارد، این روستا با بیش از ۲ قرن قدمت، نهفقط یک آبادی که یک دانشگاه زنده آیینهای عاشورایی است؛ مهد تعزیه غرب کشور، جایی که هنر و ایمان در هم تنیدهاند و هر وجب از خاکش، نوای نالههای تاریخی را به خاطر دارد.
روز عاشورا اوج هنر تعزیهخوانی است
همزمان با آغاز ماه محرم، سلطانیه رنگ و بویی دیگر میگیرد و کوچههای خاکیاش پر میشود از عزادارانی که از گوشهوکنار ایران میآیند تا در یکی از اصیلترین نمایشهای مذهبی، شاهد حماسهای زنده باشند، صحنه، میدان ساده روستاست؛ اما پردههای سیاه، پرچمهای سرخ و جمعیت موجوارِ هفتهزارنفری در روز عاشورا، آن را به تماشاخانهای بینظیر بدل میکند.
تعزیههای سلطانیه تقویم عزای محرم است و شب اول محرم، با نوای تعزیه موسیبنجعفر(ع) آغاز میشود و هر روز، یکی از صحنههای کربلا جان میگیرد: از طفلان مسلم و مسلمبنعقیل، تا حُرِ ریاحی که توبهاش اشک تماشاگران را جاری میسازد و شهادت قاسم، علیاکبر و عباس(ع) که آتشِ ماتم را شعلهورتر میکند.
اما اوج هنر و اندوه، روز عاشوراست؛ از سحرگاه که توبه حُر آغاز میشود، تا اذان ظهر که میدان نقشآراسته از رجزخوانیهای یاران امام و شهادت پیاپی آنان است، گویی زمان متوقف میشود برای روایت بیزمان مظلومیت و فردای آن روز، تعزیه خرابههای شام، تصویری از غربت اسرای کربلا را در ذهن تماشاگران حک میکند.
در میان این روایتِ سوزناک، حسینیه منتصرالملک آورزمان با قدمتی ۵۰۰ ساله، شاهد دیگری از این آیین است و از ششم محرم، سنتها تغییر میکند؛ عزاداریها از شبها به پسازظهرها منتقل میشود و ساعت ۱۹ نمایش تعزیه جلوه دیگر مییابد.
اینجا، روز عاشورا روایتی دیگر دارد؛ آتش زدن نمادین خیمهها در میان فریادهای یا حسین و رها کردن کبوترانی که چون ارواح آزاد به سوی آسمان پر میکشند تا پیام خون سیدالشهدا(ع) را تا افقهای دور ببرند.
و امسال در کنار این روایتِ کهن، گروه «محبان فاطمةالزهرا(س)» زیر نظر اداره ارشاد ملایر در روستای حسینآباد ناظم نیز پردههای تعزیه را گشودهاند تا این آیینِ دیرینه، همچنان در کوچهپسکوچههای دیار الوند، نفس بکشد و نسلها را با هنر و حماسه به تماشای غریبترین سفر تاریخ بنشاند.
آیین کهن تعزیه با اعتقاد مردم گره خورده است
«حسین عظیمی» پیرغلام و رییس هیات تعزیهداران سیدالشهدای روستای سلطانیه با بیش از پنج دهه سابقه تعزیهخوانی، در گفت و گو با خبرنگار ایرنا گفت: این آیین دیرینه به دلیل تداوم در بستر سنت ایرانی و پیوند با ایمان مردم، ماهیتی تغییر ناپذیر یافته است.
وی با تاکید بر اینکه تعزیه مهمترین آیین نمایشی برای روایت مصائب اهل بیت(ع)، بهویژه واقعه کربلاست، خاطرنشان کرد: هدف اصلی شبیهخوانان، زنده نگه داشتن یاد و پیام عاشورا در اذهان عمومی است.
عظیمی با اشاره به پیشینه کهن این مراسم در روستای سلطانیه، اظهار کرد: تعزیه در این منطقه بیش از ۲ قرن قدمت دارد و نیاکان ما از دیرباز این آیین را برپا میکردند و امروز نیز مراسم تعزیه در مناسبتهایی همچون ماه محرم، اربعین حسینی، ۲۸ صفر، ماه رمضان و ایام پیروزی انقلاب اسلامی برگزار میشود.
این پیرغلام تعزیه درباره تغییرات شیوه تماشای مراسم گفت: در گذشته مردم کرسیهایی در میدان تعزیه میچیدند تا سالخوردگان و بانوان بر روی کلیه (نوعی تکیهگاه سنتی) بنشینند و به آسانی تماشا کنند، اما امروزه تماشاگران گرداگرد سکوی ویژهای که برای تعزیه تعبیه شده، حلقه میزنند و آیین را نظارهگر هستند.
عظیمی ادامه داد: شب اول محرم، تعزیه روستای سلطانیه به نیت امام موسی کاظم(ع) و با نام «تعزیه موسی بن جعفر» آغاز میشود، در دومین روز محرم، تعزیه جنایتهای منصور دوانیقی اجرا میشود که به یاد مظلومیت سادات علوی و مصیبت به دیوار کشیده شدن آنان رقم میخورد و یادآور رنجی سخت برای شیعیان است.
به گفته این پیشکسوت تعزیه؛ در روزهای بعد نیز نوبت به اجرای تعزیههای طفلان مسلم، مسلم بن عقیل، حُر ریاحی، حضرت قاسم(ع)، حضرت علیاکبر(ع) و حضرت عباس(ع) میرسد.
میزبانی سلطانیه از حدود ۱۰ هزار عزادار
عظیمی با بیان اینکه تعزیه امام حسین(ع) از صبح روز عاشورا تا هنگام ظهر برگزار میشود، گفت: این مراسم از تعزیه «توبه حضرت حجت» آغاز میشود و سپس یاران امام یکییکی به میدان آمده، رجزخوانی کرده و پس از نبردی جانانه به شهادت میرسند، همچنین بعدازظهر روز یازدهم محرم، تعزیه بازار شام و خرابههای شام با روایت اسارت اهلبیت(ع) اجرا خواهد شد.
مسوول گروه تعزیه سلطانیه با اشاره به ترکیب این گروه هنری اظهار کرد: ۱۴ نفر بهعنوان تعزیهخوان اصلی فعالیت دارند و بین ۳۰ تا ۴۰ نفر نیز بهعنوان سیاهی لشکر با ما همکاری میکنند، تجهیزات مورد استفاده هم شامل اسب، لباسهای شبیهخوانان، طبل، نیزه، سپر، تیر، مشک آب، خیمه و جایگاه تعزیه است.
وی با بیان اینکه هزینه تامین این تجهیزات و احداث جایگاه تعزیه در میدان اصلی روستا از طریق کمکها و نذورات مردمی و خیران تامین میشود، بیان کرد: در ایام محرم بهویژه تاسوعا و عاشورا، بیش از ۱۰ هزار نفر از استانها، شهرها و روستاهای مختلف برای تماشای تعزیه سلطانیه به این روستا میآیند.
عظیمی تاکید کرد: مردم برکتهای فراوانی از این آئین معنوی دیدهاند از جمله شفای بیماران صعبالعلاج، فرزنددار شدن خانوادهها و رفع گرفتاریهای بسیار که پس از برآورده شدن حاجات، نذورات خود را به تعزیه اختصاص دادهاند.
این پیرغلام تعزیه با افتخار از پوشیدن لباس نوکری سالار شهیدان، افزود: وقتی لباس تعزیه را بر تن میکنم، غرور حسینی وجودم را فرا میگیرد.
عظیمی یادآور شد: بیش از ۵۰ سال است که توفیق نوکری امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل(ع) را دارم و هر چه دارم از عنایات آنان است.
ضرورت حفظ سبک سنتی تعزیه
وی همچنین تصریح کرد: در روز عاشورا، تمامی حاضران در روستای سلطانیه، میهمان خوان گسترده امام حسین(ع) هستند و هیچکس بدون ناهار از این مکان خارج نمیشود.
این پیشکسوت تعزیه با تاکید بر پایبندی به شیوههای سنتی تعزیه گفت: همواره کوشیدهام آیین تعزیه را به همان سبک قدیمی و اصیل حفظ کنم و با وجود رویکردهای جدید، بر روش گذشته پایبند بودهایم.
عظیمی نسبت به برخی بدعتها و طرحهای نوین که هنر اصیل تعزیه را تهدید میکند، هشدار داد و از مسوولان فرهنگی درخواست کرد: با حمایت از این هنر مذهبی و آیینی، از ورود آسیبها و چالشها به آن جلوگیری کنند.
و سخن آخر:
عطیمی خاطرنشان کرد: آیین تعزیه در شرایطی قرار دارد که نیازمند یک مدیریت فرهنگی هوشمند است؛ مدیریتی که از یک سو، از ابتکارات خلاقانه استقبال کند و از سوی دیگر با تکیه بر دانش تاریخی و نظر کارشناسان باسابقهای، خط قرمزهای این آیین را حفظ کند.
وی تاکید کرد: اگر این تعادل برقرار نشود، تعزیه یا به موزهای بیروح بدل میشود، یا در طوفان بدعتها، هویت اصیل خود را برای همیشه از دست میدهد و در هر دو صورت، نسلهای آینده میراثی تحریفشده یا فراموششده از این گنجینه عظیم عاشورایی به ارث خواهند برد.