به گزارش ایرنا، با گسترش روند جهانی گذار از سوختهای فسیلی به انرژیهای پاک، لیتیوم به یکی از ارزشمندترین مواد معدنی جهان تبدیل شده است؛ فلزی که بسیاری از کارشناسان از آن با عنوان «نفت قرن بیستویکم» یا «طلای سفید» یاد میکنند.
اهمیت این ماده به دلیل نقش کلیدی آن در تولید باتریهای لیتیوم-یونی است؛ باتریهایی که در خودروهای برقی، سامانههای ذخیره انرژی، تلفنهای همراه، رایانههای قابل حمل و طیف گستردهای از فناوریهای نوین کاربرد دارند.
در این میان، منطقهای در قلب آمریکای جنوبی که به «مثلث لیتیوم» شهرت یافته، به دلیل تمرکز بخش قابل توجهی از منابع شناختهشده جهان، به یکی از مهمترین مناطق راهبردی زمین تبدیل شده است. این منطقه سه کشور بولیوی، شیلی و آرژانتین را در بر میگیرد و در سالهای اخیر به صحنه رقابت فزاینده قدرتهای اقتصادی برای دسترسی به مواد معدنی حیاتی بدل شده است.
گرچه وجود لیتیوم در دشتهای نمکی مرتفع رشتهکوه آند از دهههای پایانی قرن بیستم مورد توجه زمینشناسان قرار گرفته بود، اما اهمیت واقعی این منابع با توسعه فناوری باتریهای لیتیوم-یونی در دهه ۱۹۹۰ و رشد شتابان بازار خودروهای برقی از دهه ۲۰۱۰ آشکار شد. اصطلاح «مثلث لیتیوم» به محدودهای اطلاق میشود که سه نقطه اصلی آن را دشت نمکی اویونی در بولیوی (Salar de Uyuni)، آتاکاما در شیلی (Salar de Atacama) و اومبره موئرتو (Salar del Hombre Muerto ) در آرژانتین تشکیل میدهند. این منطقه در ارتفاعات آند و حاشیه بیابان آتاکاما قرار گرفته و شرایط اقلیمی خشک آن، امکان استخراج اقتصادی لیتیوم از آبنمکهای زیرزمینی را فراهم کرده است.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶ سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)، سه کشور عضو مثلث لیتیوم در مجموع حدود ۴۳ درصد منابع شناختهشده لیتیوم جهان را در اختیار دارند. آرژانتین با حدود ۲۸ میلیون تن، بولیوی با ۲۳ میلیون تن و شیلی با ۱۳ میلیون تن از مهمترین دارندگان منابع این فلز راهبردی به شمار میروند.
همچنین بولیوی، شیلی و آرژانتین به ترتیب با ۹، ۹.۳ و ۴ میلیون تن ذخیره قابل استخراج، حدود ۸۵ درصد ذخایر اقتصادی لیتیوم جهان را در اختیار دارند؛ موضوعی که این منطقه را به یکی از مهمترین نقاط راهبردی اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.
اهمیت روزافزون لیتیوم از آنجا ناشی میشود که این ماده اصلیترین عنصر در ساخت باتریهای مورد استفاده در خودروهای برقی، سامانههای ذخیرهسازی انرژی نیروگاههای خورشیدی و بادی، تجهیزات الکترونیکی، فناوریهای پزشکی پیشرفته، صنایع هوافضا و برخی کاربردهای نظامی است. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند تحقق اهداف جهانی در زمینه کاهش انتشار کربن و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بدون دسترسی پایدار به منابع لیتیوم امکانپذیر نخواهد بود.
با وجود برخورداری هر سه کشور شیلی، بولیوی و آرژانتین از منابع عظیم، مسیر توسعه صنعت لیتیوم در آنها یکسان نبوده است. بر اساس گزارش ۲۰۲۶ سازمان زمینشناسی آمریکا، شیلی با تولید ۵۶ هزار تن لیتیوم در سال ۲۰۲۵ بزرگترین تولیدکننده این فلز در منطقه محسوب میشود. آرژانتین با تولید ۲۳ هزار تن در رتبه دوم قرار دارد و بولیوی، با وجود در اختیار داشتن بزرگترین منابع شناختهشده جهان، تنها حدود سه هزار و ۵۰۰ تن تولید داشته است.
در این میان، آرژانتین به عنوان بازیگر نوظهور بازار جهانی لیتیوم شناخته میشود. تولید این کشور در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل حدود ۶۶ درصد افزایش یافته که بخش عمده آن ناشی از بهرهبرداری از پروژههای جدید در استانهای خوخوی، سالتا و کاتامارکا بوده است. این روند موجب شده آرژانتین به یکی از جذابترین مقاصد سرمایهگذاری در حوزه مواد معدنی راهبردی تبدیل شود.
افزایش اهمیت لیتیوم موجب شده رقابت میان قدرتهای اقتصادی جهان بر سر دسترسی به این ماده معدنی شدت بگیرد. چین طی یک دهه گذشته بزرگترین سرمایهگذار خارجی در بسیاری از پروژههای لیتیوم منطقه بوده است.
در آرژانتین، شرکت چینی «گانفنگ لیتیوم» (Ganfeng Lithium) در سال ۲۰۲۵ تولید لیتیوم را در پروژه «ماریانا» آغاز کرد. این پروژه حدود ۷۹۰ میلیون دلار سرمایهگذاری چینی را جذب کرده و بخشی از شبکه گسترده سرمایهگذاری پکن در معادن لیتیوم آرژانتین محسوب میشود.
در بولیوی نیز دولت این کشور در سال ۲۰۲۴ قراردادی با کنسرسیوم چینی CBC شامل شرکتهای CATL، BRUNP و CMOC برای سرمایهگذاری حداقل یک میلیارد دلاری در دو واحد استخراج مستقیم لیتیوم در دشت نمکی اویونی امضا کرد.
در شیلی نیز شرکت چینی Tianqi Lithium از سهامداران اصلی شرکت معدنی SQM محسوب میشود و یکی از بازیگران مهم بازار لیتیوم این کشور است؛ موضوعی که بارها مورد توجه تحلیلگران آمریکایی قرار گرفته است.
در مقابل، ایالات متحده در سالهای اخیر بیش از همه بر همکاری با آرژانتین متمرکز شده است. در اوت ۲۰۲۴ واشنگتن و بوئنوسآیرس تفاهمنامه همکاری در زمینه مواد معدنی حیاتی را امضا کردند که لیتیوم یکی از مهمترین محورهای آن بود ...
همچنین در سال ۲۰۲۶ دو کشور توافق گستردهتری در حوزه تجارت، سرمایهگذاری و مواد معدنی راهبردی امضا کردند که به گفته مقامهای دو طرف، دسترسی آمریکا به منابع لیتیوم و سایر مواد معدنی حیاتی آرژانتین را تسهیل میکند.
در شیلی، آمریکا حضور اقتصادی و فناوری قابل توجهی دارد اما برخلاف آرژانتین تاکنون توافق بزرگ و اختصاصی مشابهی در بخش لیتیوم منعقد نکرده است. در بولیوی نیز واشنگتن جایگاه محدودی دارد و دولت این کشور در سالهای اخیر قراردادهای اصلی مربوط به ذخایر لیتیوم خود را به شرکتهای چینی و روسی واگذار کرده است.
رقابت بر سر لیتیوم تنها به چین و آمریکا محدود نمیشود. اتحادیه اروپا، ژاپن و کره جنوبی نیز برای تقویت امنیت زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی و کاهش وابستگی به زنجیرههای تحت سلطه چین، سرمایهگذاریها و همکاریهای خود را در کشورهای دارای ذخایر غنی لیتیوم در آمریکای لاتین افزایش دادهاند.
وبگاه «الپائیس» شیلی در تحلیلی درباره رقابت چین و آمریکا بر سر مواد معدنی حیاتی نوشت که آمریکای لاتین اکنون به «صفحه شطرنج ژئواکونومیک» میان دو قدرت جهانی تبدیل شده است. این رسانه تأکید میکند که پکن زودتر از واشنگتن وارد منطقه شد و توانست در زنجیره استخراج، فرآوری و تولید باتری برتری ساختاری ایجاد کند.
با این حال، بسیاری از فعالان محیط زیست و جوامع بومی آمریکای جنوبی معتقدند رقابت قدرتها بر سر «طلای سفید» باعث تشدید استخراجگرایی و فشار بر منابع طبیعی منطقه شده است. منتقدان میگویند کشورهای صنعتی در حالی برای کاهش انتشار کربن و توسعه انرژی پاک تلاش میکنند که هزینههای زیستمحیطی و اجتماعی این گذار بر دوش جوامع فقیر و بومی جنوب جهانی قرار گرفته است.
در مقابل، دولتهای منطقه و شرکتهای معدنی استدلال میکنند که بدون توسعه استخراج لیتیوم، تحقق اهداف جهانی مقابله با تغییرات اقلیمی و گسترش خودروهای برقی ممکن نخواهد بود.
در همین حال، آینده بازار جهانی لیتیوم نیز همچنان محل بحث است. اگرچه قیمت این فلز پس از جهش شدید در سالهای گذشته، در مقاطعی با کاهش مواجه شده، اما به نظر می رسد با افزایش تقاضا برای خودروهای برقی و سامانههای ذخیره انرژی، نیاز جهانی به لیتیوم در دهه آینده همچنان روندی صعودی داشته باشد.
اکنون «مثلث لیتیوم» در قلب یکی از مهمترین رقابتهای ژئوپلیتیک قرن بیستویکم قرار گرفته است؛ جایی که آینده انرژی پاک، رقابت چین و آمریکا، منافع شرکتهای فراملی، حقوق جوامع بومی و بحران محیط زیست به هم گره خوردهاند.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای کشورهای آمریکای جنوبی این است که آیا «طلای سفید» میتواند به ابزاری برای توسعه مستقل و عادلانه تبدیل شود یا بار دیگر منطقه را در چرخه تاریخی استخراج مواد خام و وابستگی به قدرتهای خارجی گرفتار خواهد کرد؛ پرسشی که پاسخ آن نه تنها سرنوشت سه کشور عضو مثلث لیتیوم، بلکه بخشی از آینده اقتصاد سبز جهان را نیز رقم خواهد زد.