مستند «شاخهای روی آب» به کارگردانی و تهیهکنندگی جمعی از مستندسازان، تلاشی است برای بازخوانی زندگی و منش شهید محمدمهدی طهرانچی از زاویهای متفاوت؛ زاویهای که بیش از آنکه بر روایت رسمی و خطی تکیه کند، به سراغ تجربههای زیسته، روابط خانوادگی و لحظههای کمتر دیده شده در زندگی این دانشمند میرود. به همین مناسبت، گفتوگویی با محسن اسلامزاده، تهیهکننده و یکی از کارگردانان و محمد حبیبی دیگر کارگردان این اثر داشتهایم که در ادامه میخوانید.
محسن اسلامزاده، تهیهکننده مستند «شاخهای روی آب» با اشاره به نام این اثر خاطرنشان میکند: عنوان مستند برگرفته از سخنان و جهانبینی خود شهید طهرانچی است و در عین حال بخشی از تعلیق و فضای مفهومی فیلم را شکل میدهد. شهید طهرانچی در یکی از روایتهای خود از زندگی، تعبیری را به کار میبردند که مبنای انتخاب این نام قرار گرفت. ایشان معتقد بودند در رودخانهای که همواره در جریان است و به مسیر خود ادامه میدهد، انسان باید مانند شاخهای روی آب باشد؛ شاخهای که همراه جریان حرکت میکند و از آن جدا نمیشود. بر همین اساس، عنوان «شاخهای روی آب» بهعنوان نام مستند انتخاب شد؛ عنوانی که ریشه در نگاه، اندیشه و سبک زندگی خود شهید دارد.وی با اشاره به جلسات برگزار شده با خانواده شهید میگوید: چندین جلسه با خانواده شهید برگزار کردیم و در همان دیدارها متوجه شدیم اعضای خانواده با جدیت و انگیزه فراوان پای کار هستند. حاج امیر طهرانچی برادر شهید و همچنین محمدرضا طهرانچی فرزند شهید، همکاری بسیار نزدیکی با گروه تولید داشتند و این همراهی نقش مهمی در پیشبرد پروژه ایفا کرد.
اسلامزاده ادامه میدهد: ماجرای آغاز زندگی مشترک شهید شنیدنی است؛ مراسم ازدواج شهید و همسرشان در شرایطی برگزار شد که تهران زیر موشکباران رژیم صدام قرار داشت. با این حال، شهید طهرانچی و همسرشان در همان شرایط زندگی مشترک خود را آغاز کردند و این مسیر در نهایت به عاقبت بهخیری ختم شد و هر دو با هم به شهادت رسیدند. روایت فیلم از زبان همسر شهید طهرانچی است و این تصمیم به ما کمک میکرد تا مخاطب بتواند از زاویهای صمیمیتر و نزدیکتر با ابعاد مختلف زندگی شهید آشنا شود.
مستندی برای اربعین شهید
اسلامزاده همچنین با اشاره به دیگر فعالیتهای گروه درباره شهید طهرانچی اظهار میکند: در کنار این مستند، یک اثر مستقل ۴۰دقیقهای نیز برای اربعین شهید تولید کردیم که تمرکز اصلی آن بر حضور و مشارکت شهید طهرانچی در مراسم پیادهروی اربعین بود. شهید طهرانچی همواره تأکید داشتند بیش از هر چیز بهعنوان یک فرد هیئتی شناخته شوند. ایشان با وجود برخورداری از مدارج عالی علمی و جایگاه برجسته دانشگاهی، علاقه داشتند هویت مذهبی و سنتی خود را حفظ کنند و این نگاه را به فرزندان و نوههایشان نیز منتقل کرده بودند. به همین دلیل، اعتقاد به امام حسین(ع)، حضور در پیادهروی اربعین و مشارکت در مراسم محرم و صفر برای ایشان اهمیت ویژهای داشت و بخش مهمی از سبک زندگی و هویت فردیشان را تشکیل میداد.وی میافزاید: راوی فیلم، همسر شهید است و برای این منظور متنی مونولوگ نوشته شد که فریبا کوثری آن را روایت کرد. ما یک روایت شخصی از شهید طهرانچی ارائه میدهیم، اما این روایت در عین حال ناظر بر اتفاقهای مهمی است که در کشور رخ داده است. برای مثال، یکی از دیدگاههای مهم شهید طهرانچی این بود که دشمن پیش از هر گونه ترور فیزیکی یا نظامی، به دنبال «ترور علمی» کشور است که در سخنان این شهید و دیدارهایشان با رهبر شهید هم به آن اشاره میشود و مضمون فیلم بر همین مبناست.
ضرورت ساخت مستند درباره مفاخر علمی کشور
وی با بیان اینکه طی فرایند تولید مستند شناخت عمیقی از شخصیت شهید طهرانچی پیدا کرده است، اظهار میکند: ساعتهای زیادی از فایلهای صوتی و سخنان ایشان را گوش کردم و احساس میکنم توانستم شناخت زیادی از شخصیت شهید طهرانچی بدست آورم و ارتباط خوبی با این کاراکتر برقرار کنم. به گفته او، ساخت مستند پرتره درباره مفاخر کشور از بسیاری جهات دشوارتر از مستندهای میدانی و جنگی است زیرا اتفاقهای مربوط به این شخصیتها در گذشته رخ داده و بازسازی فضا، تصویرسازی و روایت آنها نیازمند برنامهریزی و تلاش فراوان است. در مقابل، در مستندهای جنگی معمولاً با رخدادهای جاری مواجه هستیم و امکان ثبت مستقیم وقایع وجود دارد.اسلامزاده میافزاید: به باور من، ساخت فیلم درباره شخصیتهایی همچون شهید شهریاری، شهید علیمحمدی، شهید فخریزاده و بسیاری دیگر از شهدای علمی کشور یک ضرورت جدی است. ما باید برای مردم روایت کنیم که چگونه علم در کشور بومی شده و با چه هزینههایی بدست آمده است. زمانی که دشمن به مراکز دانشگاهی حمله میکند، این اقدام حامل یک پیام روشن است؛ اینکه میخواهد روند تولید علم در کشور را متوقف کند. به همین دلیل، لازم است این دستاوردها و هزینههایی که برای رسیدن به آنها پرداخت شده، برای افکار عمومی تبیین شود.
ادای دین به همسران شهدا
وی در پایان با اشاره به لایه عاطفی مستند خاطرنشان میکند: من هیچ گاه علاقهای به انتقال مستقیم پیام در آثارم ندارم، اما در این فیلم نوعی پیمان عاطفی میان یک زن و یک مرد شکل میگیرد که در تمام فراز و فرودهای زندگی در کنار یکدیگر باقی میمانند. همسر شهید طهرانچی در تمام سالهای زندگی، همراه و پشتیبان ایشان بود و احساس من این بود که این فیلم باید ادای دینی به همسران شهدا باشد؛ زنانی که در تمام سختیها و دشواریها در کنار همسران خود ایستادند. در دو سال پایانی زندگی شهید، همسر ایشان در سفر کربلا دعا میکند و خوابی از شهید حاجقاسم سلیمانی میبیند که در آن، تربتی به ایشان هدیه میشود. پس از آن نیز به این باور میرسد که سرنوشت او و همسرش با شهادت گره خورده است. این بخش از زندگی شهید طهرانچی یک برداشت خاص و منحصر بهفرد از این روایت است و دوست دارم این تصویر در ذهن مخاطبان باقی بماند.
شکلگیری تیم کارگردانی برای تولید مستند
محمدمهدی حبیبی، کارگردان مستند «شاخهای روی آب» با اشاره به سابقه همکاری خود با محسن اسلامزاده در ساخت مستندهای بحران عنوان میکند: پس از جنگ ۱۲روزه، این پروژه به پیشنهاد آقای اسلامزاده و سفارش مرکز مستند سوره برای حضور در جشنواره «سینماحقیقت» کلید زده شد.
وی ادامه میدهد: در روند تولید متوجه شدیم بخشی از تصاویر آرشیوی مورد نیاز از بین رفته است. بخش مهمی از این آرشیو در قالب نوارهای کاست، نگاتیوها و عکسهای قدیمی در منزل شهید طهرانچی نگهداری میشد. در جریان تولید، فرزند شهید طهرانچی اعلام کرد تعدادی نگاتیو عکس پیدا شده که آسیب دیده و تا حدی سوختهاند. پس از آن، گروه فنی مأمور شد این تصاویر را بازسازی کند و خوشبختانه این اتفاق بهخوبی انجام شد. این آرشیو بازسازیشده کمک قابل توجهی به ساختار و بدنه روایی فیلم کرد و بخش مهمی از هویت بصری اثر را شکل داد.
خلق تصاویر و بازسازی فضای روایت
حبیبی با اشاره به روند تولید تصاویر فیلم میگوید: در برخی بخشها نیاز داشتیم تصاویر و موقعیتهایی را برای روایت داستان خلق کنیم به همین دلیل به سراغ صحنهسازی رفتیم. برای نزدیک شدن به فضای واقعی زندگی شهید و موقعیتهای روایت شده در فیلم نیز به برخی شهرستانها و لوکیشنهای مرتبط با قصه سفر کردیم تا بتوانیم فضایی نزدیک به واقعیت را برای مخاطب بازآفرینی کنیم.این مستندساز با اشاره به محدودیت زمانی پروژه اظهار میکند: با وجود کمبود شدید زمان، تلاش کردیم با بهرهگیری از یک تیم حرفهای این خلأ را جبران کنیم تا آسیبی به روایت وارد نشود. شهید دکتر طهرانچی بهعنوان یک دانشمند هستهای و شخصیتی که سالها در حوزههای مهم و حساس فعالیت کرده بود، دارای ابعاد پیچیده و ظریفی بود که روایت آن کار آسانی نبود. وی با اشاره به اهمیت پژوهش در فرایند تولید مستند خاطرنشان میکند: یکی از مهمترین عواملی که به ما کمک کرد، پژوهش ارزشمندی بود که پیش از آغاز تولید توسط گروه تاریخ شفاهی انجام شده بود. دوستان ما در مجموعه سوره و تاریخ شفاهی، ساعتهای طولانی از گفتوگوها و خاطرات دکتر طهرانچی را ثبت و ضبط کرده بودند و این گنجینه پژوهشی کمک بزرگی به ما کرد تا به این شخصیت نزدیک شویم.
مستند؛ ظرفیت مغفول مانده در فضای فرهنگی کشور
وی درباره واکنش مخاطبان نسبت به فیلم میگوید: مهمترین بازخوردهایی که شخصاً دریافت کردم مربوط به نمایش فیلم در جشنواره «سینماحقیقت» بود. به نظر میرسد همین جنس روایت و زاویه دید انتخابشده توانسته ارتباط مؤثری با مخاطبان برقرار کند و نگاه دوربین و شیوه روایت ما نسبت به شخصیت شهید طهرانچی درست بوده است؛ زیرا افراد با سنین، سلیقهها و گرایشهای مختلف توانستهاند با این شخصیت ارتباط برقرار کنند. البته قضاوت نهایی را باید به روند اکران عمومی و واکنشهای گستردهتر مخاطبان سپرد.
حبیبی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از کمتوجهی به سینمای مستند اظهار میکند: این مسئله سالهاست یکی از دغدغههای جدی ما محسوب میشود. من هم در حوزه داستانی فعالیت کردهام و هم در عرصه مستند، اما واقعیت این است که میزان توجه و حمایتی که نسبت به سینمای داستانی وجود دارد، هرگز در سینمای مستند دیده نمیشود. حتی در جشنواره فیلم فجر که یکی از مهمترین رویدادهای فرهنگی کشور است، آثار مستند معمولاً در حاشیه و زیر سایه فیلم های داستانی قرار میگیرند. نه آثار مستند آن گونه که باید معرفی میشوند، نه مستندسازان فرصت دیده شدن پیدا میکنند و نه ظرفیتهای این حوزه بهدرستی مورد توجه قرار میگیرد. با وجود تلاشهای فراوان فعالان این عرصه، هنوز اتفاق مطلوبی در این زمینه رخ نداده است.
وی در پایان با اشاره به اهمیت معرفی شخصیتهایی مانند شهید طهرانچی میگوید: افرادی مانند ایشان و بسیاری از چهرههایی که در جریان جنگها و حوادث سالهای اخیر از دست دادهایم، هر کدام سبک زندگی و مسیری دارند که میتواند الگوی نسل جدید باشد. این افراد نمونههایی از تلاش، پیشرفت و افتخارآفرینی برای کشور هستند و اگر جوانان با مسیر زندگی آنها آشنا شوند، میبینند که چگونه میتوان با پشتکار، دانش و تعهد برای آینده کشور نقشآفرین بود و افتخار آفرید.