مشاهدات میدانی در برخی مناطق پایتخت و گزارش فروشندگان لوازم جانبی نشان‌دهنده رشد تقاضا برای دستگاه‌های ویپ در میان دانش‌آموزان و دانشجویان است. تنوع طعم‌ها، قیمت‌های متغیر و عرضه غیرشفاف، این محصول را به گزینه‌ای در دسترس برای نسل جوان تبدیل کرده؛ موضوعی که توجه خانواده‌ها و کارشناسان حوزه سلامت را به خود جلب کرده است.

سیگار الکترونیکی در سال‌های اخیر میان نوجوانان محبوبیت زیادی پیدا کرده، یکی از دلایل اصلی این موضوع، کنجکاوی و تمایل نوجوانان به تجربه چیزهای جدید است. بسیاری از نوجوانان برای آشنایی با این محصول یا امتحان کردن احساس آن، به مصرف سیگار الکترونیکی روی می‌آورند.

سیگارهای الکترونیکی، همان ‌گونه که از نامشان پیداست، دستگاه‌هایی هستند که به عنوان جایگزین سیگارهای سنتی طراحی شده‌اند، این ابزارها با استفاده از فناوری گرمایشی، مایعی موسوم به «جویس» یا «سالت» را به بخار تبدیل کرده و امکان استنشاق نیکوتین و سایر ترکیبات را بدون تولید دود واقعی فراهم می ‌کنند، بر خلاف تصور عمومی، نیکوتین به صورت مستقیم در ساختار دستگاه وجود ندارد، بلکه درون مایع ‌هایی قرار دارد که کاربر در مخزن دستگاه می ‌ریزد.

از آنجایی که تاثیر دوستان و همسالان نیز نقش مهمی در مصرف سیگار الکترونیکی دارد. هنگامی که یک نوجوان می‌بیند دوستانش از این وسیله استفاده می‌کنند، ممکن است برای پذیرفته شدن در گروه یا جلوگیری از احساس متفاوت بودن، او نیز آن را امتحان کند.

تبلیغات و محتوای موجود در شبکه‌های اجتماعی یکی دیگر از عوامل مؤثر است. برخی از تصاویر و ویدئوها، سیگار الکترونیکی را به‌عنوان وسیله‌ای مدرن و جذاب نمایش می‌دهند که می‌تواند نوجوانان را به استفاده از آن ترغیب کند. طعم‌های متنوع سیگارهای الکترونیکی نیز در جذب نوجوانان مؤثر هستند. طعم‌هایی مانند میوه، نعناع یا شیرینی باعث می‌شوند این محصولات برای نوجوانان جذاب‌تر از سیگارهای معمولی به نظر برسند.
برخی نوجوانان تصور می‌کنند که سیگار الکترونیکی نسبت به سیگار سنتی کم‌خطرتر است. این باور ممکن است باعث شود بدون آگاهی کامل از خطرات احتمالی، مصرف آن را آغاز کنند.

سیگارهای الکترونیکی مانند سیگارهای سنتی، بیشتر حاوی نیکوتین هستند. مقدار دقیق نیکوتین بسته به برند متفاوت است و برخی از آنها به اندازه سیگارهای سنتی یا حتی بیشتر نیکوتین دارند. همچنین ممکن است طعم‌دهنده‌های اضافه‌شده و ترکیبات شیمیایی مختلفی نیز در آنها وجود داشته باشد.

بیشتر کاربران سیگار الکترونیکی نوجوان و جوان هستند. مغز آن‌ها همچنان در حال رشد است و ساختار و اتصالات لازم برای رفتارهای بالغانه در حال شکل‌گیری است. در این دوره، مغز نوجوان در حال رشد به گونه‌ای است که به توانایی تصمیم‌گیری، درک پیامدها و پذیرش پاداش‌های تاخیری منجر می‌شود. قرار گرفتن در معرض نیکوتین در این زمان حیاتی می‌تواند به‌صورت ظریف اما مهمی بر رشد مغز تاثیر بگذارد.

جوانانی که ویپ می‌کنند ممکن است بیشتر از بزرگسالان در معرض اعتیاد قرار گیرند. در میان انواع سیگارهای الکترونیکی، دو نوع رایج ‌تر از بقیه هستند: «پاد» و «ویپ»؛ پادها معمولاً دستگاه ‌هایی قابل شارژ با کارتریج ‌های تعویض‌ پذیر هستند که مایعی با نیکوتین بالا، موسوم به سالت، را به بخار تبدیل می‌ کنند؛ به همین دلیل، تجربه ‌ای نزدیک به مصرف سیگارهای سنتی را برای مصرف‌کننده فراهم می‌ سازند؛ در مقابل، ویپ‌ ها که از جویس استفاده می‌ کنند، محبوب‌ ترین نوع سیگار الکترونیکی به شمار می ‌روند، جویس ‌ها معمولاً ترکیبی از نیکوتین، طعم ‌دهنده ‌ها، گلیسیرین گیاهی و دیگر مواد شیمیایی ‌هستند و به دلیل ایجاد بخار بیشتر، تجربه ‌ای متفاوت‌ تر از پادها به کاربر ارائه می ‌دهند.

کارشناسان می‌گویند موضوع کم‌ضرر بودن ویپ یک ادعای نیمه‌حقیقی در سایه تبلیغات غیررسمی است؛ حتی در شبکه‌های اجتماعی، ویپ را جایگزینی کم‌خطرتر نسبت به سیگار معرفی کرده‌اند اما گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) و نتایج چندین مطالعه منتشر شده در مجلات پزشکی معتبر نشان می‌دهد، بخارات ویپ حاوی نیکوتین، فلزات سنگین، و مواد شیمیایی تحریک‌کننده ریه است و استفاده منظم آن، احتمال وابستگی نیکوتینی را افزایش می‌دهد. هر چند عوارض ایجاد شده ناشی از آن بر قلب، ریه و سیستم عصبی هنوز در مطالعه‌های بلندمدت به‌طور کامل روشن نشده اما شواهد اولیه هشداردهنده است.

با گشتی در فضای مجازی و حتی فضای واقعی از جامعه اعم از پارک‌ها و کافی‌شاپ‌ها می‌توان این واقعیت تهدیدآمیز را تائید کرد، هر چند آمار دقیق و رسمی در مورد استفاده از ویپ در کشور وجود ندارد اما می‌توان گفت استفاده از آن در گروه سنی ۱۵ تا ۳۰ سال افزایش قابل توجهی داشته است.

طعم‌های مضر میوه‌ای در ویپ‌ها

دکتر مریم اعتمادی پزشک عمومی در این زمینه به خبرنگار ایرنا می گوید: ترکیب اصلی مایعات سیگارهای الکترونیکی شامل چند ماده شناخته‌ شده، نیکوتین که ماده ‌ای بسیار اعتیادآور به شمار می‌ آید، در بیشتر این محصولات یافت می ‌شود؛ اگر چه غلظت آن بسته به نوع محصول می ‌تواند از صفر تا مقادیر بالا متغیر باشد.

وی می افزاید: همچنین از پروپیلن گلیکول، مایعی بی ‌رنگ و بی ‌بو که معمولاً در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی نیز کاربرد دارد، به ‌عنوان حامل نیکوتین و طعم ‌دهنده ‌ها استفاده می‌شود، گلیسیرین گیاهی نیز بخش مهم دیگری از این ترکیب است که به دلیل خاصیت شیرین و غلیظ بودن، نقش مهمی در تولید بخار ایفا می ‌کند؛ افزون بر این‌ ها، طعم ‌دهنده‌ های شیمیایی متنوعی در این مایعات وجود دارد که طعم ‌هایی چون میوه‌ ای، شیرین، نعناع و سایر مزه‌ ها را برای کاربران فراهم می ‌آورد؛ با این حال، برخی از این ترکیبات می‌ توانند برای سلامت انسان به ‌ویژه دستگاه تنفسی مضر باشند؛ همچنین در برخی موارد، وجود فلزات سنگین مانند سرب، گزارش شده که می‌ توانند خطرات جدی برای بدن به‌ وجود آورند.

اعتمادی تصریح می کند: فرایند عملکرد این دستگاه‌ ها به ‌گونه‌ای است که با فعال شدن المنت حرارتی داخلی، مایع موجود در مخزن گرم شده و به بخار تبدیل می‌ شود، به ‌محض مکش توسط مصرف کننده، بخار تولید شده از طریق دهانی دستگاه وارد دهان و ریه می ‌شود، این فناوری باعث می‌ شود که کاربر تجربه ‌ای مشابه سیگار سنتی اما بدون بوی ناشی از سوختن توتون داشته باشد؛ اما نکته قابل توجه آن است که میزان بخار و بوی تولید شده توسط سیگارهای الکترونیکی به‌ مراتب کمتر از سیگارهای سنتی است و همین امر موجب استفاده راحت‌تر آنها در محیط‌ های مختلف شده است.

این پزشک عمومی ادامه می دهد: برخلاف تصور عمومی، سیگارهای الکترونیکی صرفاً تولیدکننده بخار آب نیستند، بلکه سامانه‌های شیمیایی پیچیده‌ای‌ بوده که از طریق مهندسی نمک‌های نیکوتین، سرعت وابستگی را به‌طور محسوسی افزایش می‌دهند.

وی با اشاره به سازوکار عملکرد این دستگاه‌ها می افزاید: ویپ‌ها با استفاده از یک سیستم حرارتی، مایعی حاوی پروپیلن گلیکول، گلیسیرین گیاهی، نیکوتین و طعم‌دهنده‌ها را به آئروسل قابل استنشاق تبدیل می‌کنند. با این حال، تفاوت مهم، فارماکوکینتیک نیکوتین در این محصولات نسبت به سیگارهای سنتی است.

اعتمادی با هشدار نسبت به واکنش‌های شیمیایی ثانویه در دستگاه‌های ویپ می گوید: در صورت تنظیم نبودن دما یا استفاده از دستگاه‌های غیراستاندارد، حرارت دادن مایع ویپ می‌تواند به تولید ترکیبات خطرناکی مانند فرمالدهید، استالدهید و آکرولئین منجر شود. این ذرات بسیار ریز مستقیماً بافت ریه را تحت تأثیر قرار می‌دهند و می‌توانند آسیب‌های تنفسی جدی ایجاد کنند.

اضطراب و افسردگی را تشدید می‌کند

«عباس قربانی» متخصص ریه نیز در گفت و گو با خبرنگار ایرنا تاکید می کند: تنوع طعم‌دهنده‌ها و کاهش تحریک حسی در این دستگاه‌ها، آگاهی فرد نسبت به میزان واقعی مصرف را کاهش می‌دهد و به رفتارهای مصرفی افراطی منجر می‌شود. بنابراین، در ارزیابی ایمنی این محصولات نباید فریب نبود دود را خورد؛ چرا که کیفیت ساخت و فرمولاسیون شیمیایی، تعیین‌کننده اصلی پیامدهای سلامت‌محور هستند.

وی می افزاید: سیگارهای الکترونیکی حاوی نیکوتین هستند، دارویی که بسیار اعتیادآور است و برای معتاد شدن لازم نیست هر روز سیگار بکشید. در حالی که نیکوتین تنها ۰.۳ تا ۲ درصد از یک ویپ است، ولی ماده شیمیایی است که این محصولات را به طور خطرناکی اعتیاد آور می کند. یک فرد سیگاری معمولاً بین ۱ میلی گرم نیکوتین را از یک سیگار جذب می کند. برخی از پرقدرت ترین ویپ های یکبار مصرف موجود در بازار، حاوی ۲۰ میلی گرم در میلی لیتر نیکوتین هستند. تمام کردن ویپ حدود ۶۰۰ تا ۸۰۰ پک تقریباً مانند کشیدن دو بسته ۲۰ سیگاری است.

قربانی درباره عوارض این سیگارهای مدرن اظهار می دارد: نیکوتین موجود در این سیگارها اضطراب و افسردگی را بدتر می کند. همچنین بر حافظه، تمرکز، خودکنترلی و توجه تأثیر می گذارد، افراد جوانی که ویپ مصرف می کنند احتمال بیشتری دارد که سیگارهای معمولی را شروع کنند و ممکن است در آینده به اعتیادهای دیگری مبتلا شوند.

وی ادامه می دهد: بر اساس یک بررسی احتمال شروع سیگار کشیدن در افراد ۱۵ تا ۲۷ سال که سیگار الکترونیکی می کشیدند در سال آینده هفت برابر بیشتر از افراد غیر مصرف کننده ویپ است، همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد ویپ می‌تواند باعث اختلال عملکرد جنسی در مردان شود.

ضرورت افزایش آگاهی، آموزش در مدارس و خانواده‌ها

«قاسم محمدی» یک جامعه شناس نیز در این زمینه می گوید: حس کنجکاوی از علل مهم گرایش به سمت استفاده از سیگارهای الکترونیک است و دوران نوجوانی مرحله‌ای از زندگی است که افراد تمایل زیادی به تجربه پدیده‌های جدید دارند و همین موضوع آن‌ها را به سمت امتحان کردن سیگار الکترونیکی سوق می‌دهد. تأثیر گروه دوستان و همسالان نیز نقش مهمی در این گرایش دارد. نوجوانان معمولاً به دنبال پذیرش اجتماعی هستند و اگر دوستانشان از سیگار الکترونیکی استفاده کنند، احتمال دارد آن‌ها نیز برای هماهنگی با گروه به مصرف آن روی آورند.

وی تاکید می کند: فشارهای روحی و روانی می‌تواند در گرایش نوجوانان و جوانان به سمت استفاده از سیگارهای الکترونیک بسیار نقش داشته باشد. بعضی از نوجوانان برای مقابله با استرس، اضطراب یا مشکلات روزمره به مصرف سیگار الکترونیکی روی می‌آورند، هرچند این روش راه‌حل مناسبی برای مدیریت احساسات نیست.

وی با بیان اینکه دسترسی نسبتا آسان به برخی از محصولات مرتبط با سیگار الکترونیکی در بعضی مناطق، احتمال استفاده نوجوانان را افزایش می‌دهد، هشدار می دهد: هرچه دسترسی به این محصولات آسان‌تر باشد، امکان تجربه و مصرف آن‌ها نیز بیشتر می‌شود. برخی نوجوانان برای نشان دادن استقلال یا بزرگ‌تر به نظر رسیدن از سیگار الکترونیکی استفاده می‌کنند. آن‌ها ممکن است مصرف این محصولات را نشانه‌ای از بلوغ یا آزادی شخصی بدانند.

این جامعه شناس، کمبود آگاهی درباره خطرات نیکوتین و سایر مواد موجود در سیگارهای الکترونیکی را مهم می داند و ادامه می دهد: بسیاری از نوجوانان اطلاعات کافی درباره احتمال وابستگی به نیکوتین و تأثیرات آن بر رشد مغز و سلامت بدن ندارند، افزایش آگاهی، آموزش در مدارس و خانواده‌ها، و ارائه اطلاعات علمی و دقیق می‌تواند به کاهش گرایش نوجوانان به این محصولات کمک کند.

محمدی می‌افزاید: تبلیغات گسترده در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی یکی دیگر از دلایل مهم است. نمایش سیگار الکترونیکی به‌عنوان محصولی مدرن و جذاب می‌تواند نگرش مثبت و نادرستی نسبت به آن در ذهن نوجوانان ایجاد کند. وجود طعم‌های متنوع مانند میوه‌ای، شکلاتی و نعناعی باعث می‌شود سیگار الکترونیکی برای نوجوانان جذاب‌تر از سیگارهای معمولی باشد. این طعم‌ها اغلب خطرات محصول را در نظر مصرف‌کننده کم‌رنگ جلوه می‌دهند.