با گذشت زمان و بروز التهابات ژئوپلیتیک، اهمیت استراتژیک آبراههای بینالمللی بیش از پیش آشکار میشود. این گزارش بررسی ابعاد فاجعهبار و غیرقابلجایگزین بسته شدن تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی پرداخته است. گزارش حاضر نشان میدهد که تنگه هرمز تنها یک گذرگاه نفتی نیست، بلکه شاهرگ حیاتی امنیت انرژی، امنیت غذایی و زنجیره تامین صنایع در سراسر جهان است.
این گزارش به وضوح نشان میدهد که چگونه یک گذرگاه دریایی به عرض ۳۳ کیلومتر که مسافت قابل کشتیرانی امن در آن کمتر از ۶ کیلومتر است ، میتواند نبض حیات اقتصاد کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه را در دست بگیرد.
هژمونی انرژی خلیج فارس و توهم مسیرهای جایگزین
خلیج فارس تقریبا نیمی از ذخایر اثبات شده نفت جهان را در خود جای داده است. بیشتر صادرات نفت کشورهای هممرز با خلیج فارس برای رسیدن به بازارهای جهانی باید از این تنگه عبور کند. بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۴، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این مسیر عبور کرده است.
بسیاری از تحلیلگران غربی همواره به مسیرهای جایگزین دلخوش بودهاند، اما گزارش کارآمد نشان میدهد که برخلاف دیگر مناطق عمده تولیدکننده نفت، تنها ۲ خط لوله جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز وجود دارد. خط لوله شرق-غرب عربستان (پترولاین) با ظرفیت حدود ۵ میلیون بشکه در روز و خط لوله ابوظبی با ظرفیت ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه در روز ، روی هم رفته ظرفیتی بسیار کمتر از نفت عبوری از تنگه هرمز دارند. بیش از نیمی از صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس فاقد مسیر جایگزین موثر در کوتاهمدت است.
از منظر مقاصد صادراتی، اقتصادهای آسیایی به شدت در خط مقدم آسیب قرار دارند. کشورهای چین، هند، ژاپن و کره جنوبی مجموعا سهم غالبی از واردات نفت عبوری از این تنگه را به خود اختصاص میدهند. در سال ۲۰۲۴، چین با واردات بیش از ۱۴۲ میلیارد دلار و هند با واردات بیش از ۱۰۲ میلیارد دلار، بزرگترین وابستگان به این مسیر بودهاند.
بحران در بازار جهانی گاز؛ از نیروگاهها تا پتروشیمیها
اهمیت تنگه هرمز به نفت ختم نمیشود. این مسیر، شریان اصلی صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) کشورهای حاشیه خلیج فارس، به ویژه قطر است. به طور متوسط حدود ۲۵ درصد تجارت جهانی LNG از طریق این تنگه جابهجا میشود. کشورهای شرق و جنوب آسیا مانند هند، کره جنوبی، تایوان، ژاپن و چین بیشترین وابستگی را به این جریان دارند.
توقف این جریان نه تنها سوخت نیروگاههای برق را مختل میکند، بلکه صنایع پتروشیمی، تولید کودهای شیمیایی و گرمایش شهری در اقتصادهای صنعتی را با بحران مواجه میسازد. در بخش گاز مایع (LPG) نیز آمارها خیرهکننده است. ۲۹ درصد تجارت جهانی این محصول از تنگه هرمز به مقاصد خود منتقل میشود. کشورهای ژاپن، هند و کره جنوبی بیش از ۶۰ درصد از LPG وارداتی خود را از این مسیر تامین میکنند.
فلج شدن شبکه حملونقل و صنایع تولیدی
فرآوردههای پالایشی و پتروشیمی خلیج فارس نقش غیرقابلانکاری در تحرک اقتصاد جهانی دارند:
گازوئیل و سوخت جت: ۲۰ درصد تجارت جهانی مستقیم گازوئیل از این مسیر عبور میکند. همچنین ۲۰ درصد از صادرات جهانی سوخت جت مستقیما به این گذرگاه وابسته است. اختلال در این حوزه، به سرعت قیمت بلیتها، هزینه حملونقل کالا و تجارت جهانی را تحت تاثیر قرار میدهد.
نفتا: ۳۷ درصد تجارت جهانی این خوراک حیاتی پتروشیمیها به تنگه هرمز وابسته است. هند، سنگاپور، تایوان، کره جنوبی و ژاپن به شدت به این مسیر نیاز دارند.
استایرن و مونو اتیلن گلایکول (MEG): حدود ۳۴ درصد تجارت جهانی استایرن (کاربردی در صنایع بستهبندی و خودروسازی) و ۴۳ درصد تجارت جهانی MEG (حیاتی برای صنایع نساجی و بستهبندی) از این منطقه عبور میکند.
تهدید مستقیم امنیت غذایی و صنایع پیشرفته (High-Tech)
شاید یکی از تکاندهندهترین بخشهای این گزارش، گره خوردن امنیت غذایی جهان به یک تنگه در خاورمیانه باشد.
اوره و آمونیاک: اوره به عنوان پرمصرفترین کود نیتروژنه جهان، وابستگی ۳۳ درصدی به این مسیر دارد. استرالیا، تایلند و ترکیه بیش از ۵۰ درصد واردات اوره خود را از تنگه هرمز انجام میدهند. همچنین ۲۳ درصد تجارت جهانی آمونیاک به این آبراه وابسته است. افزایش قیمت این اقلام مستقیما به افزایش هزینه تولید غلات، برنج، ذرت و محصولات اساسی منجر شده و تورم غذایی را در پی دارد.
گوگرد: ۴۵ درصد صادرات جهانی گوگرد که ماده اصلی تولید کودهای فسفاته (اسید سولفوریک) است، از این نقطه صادر میشود. مراکش به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان کودهای فسفاته در جهان، به شدت به این واردات نیازمند است.
هلیوم: در حوزه فناوریهای نوین، قطر تامینکننده یکسوم (۳۳ درصد) هلیوم مصرفی جهان است که از تنگه هرمز عبور میکند. این گاز کمیاب برای دستگاههای MRI در پزشکی، تولید تراشهها و خنککننده دیتاسنترهای هوش مصنوعی حیاتی است. توقف آن ضربه مهلکی به زنجیره تامین الکترونیک و فناوری وارد میکند.
اثر دومینو؛ چگونه بحران شرق، غرب را میبلعد؟
بسته شدن تنگه هرمز یک شوک دو مرحلهای ایجاد میکند. در مرحله اول، کشورهای آسیای شرقی و جنوبی (چین، ژاپن، هند و کره جنوبی) به عنوان خط مقدم، مستقیما با کاهش نفت و گاز و کاهش ظرفیت تولید مواجه میشوند.
اما در مرحله دوم، این بحران به صورت شوک زنجیره تامین به غرب منتقل میشود. توقف خطوط تولید در آسیا و افزایش هزینههای تولید، تورم را به اقتصادهای غربی پمپاژ میکند. به عنوان مثال، یک ماه پس از شروع تنشها در اواخر فوریه، شاخص قیمت سفر در ایالات متحده آمریکا (TPI) در ماه مارس ۲۰۲۶ افزایش چشمگیری داشت و قیمت سوخت در آمریکا ظرف یک ماه با ۲۱.۵ درصد افزایش، بیشترین تاثیر را در این تورم ماهانه گذاشت. علاوه بر این، صنایع داروسازی غربی به شدت به مواد اولیه (API) تولید شده در هند وابستهاند و هند نیز مواد پایه پتروشیمی خود را از خلیج فارس وارد میکند. این یعنی اختلال در خلیج فارس مساوی است با بحران دارو در سطح بینالمللی.
۱. بحران تامین امنیت غذایی جهان (کودهای شیمیایی)
بیش از ۲۵ درصد از صادرات LNG، ۴۵ درصد از گوگرد، ۳۳ درصد از اوره و ۲۳ درصد از آمونیاک جهان به عنوان مواد اولیه کلیدی در تولید کودهای فسفاته و نیتروژنی از این تنگه عبور میکند. انسداد این مسیر، بهویژه در فصل کاشت بهاره در نیمکره شمالی، کشورهای تولیدکننده غلات (آمریکا، چین، هند، اندونزی، ویتنام و اروپا) را با بحران مواجه کرده و قیمت جهانی اقلام اساسی مانند گندم، ذرت، برنج و سویا را مستقیماً بالا میبرد.
۲. فلج شدن شبکه حملونقل کالا و مسافر
با وابستگی ۲۰ درصدی تجارت جهانی سوخت جت و همچنین ۲۰ درصدی گازوئیل به تنگه هرمز، تامین سوخت ناوگان هوایی، زمینی و دریایی مختل میشود. این امر به کاهش فعالیت شرکتهای هواپیمایی، زمینگیر شدن ناوگانها و افزایش چشمگیر هزینه سوخت کامیونها، لوکوموتیوها و کشتیهای باری میانجامد.
۳. اختلال گسترده در صنعت بستهبندی
حیات صنعت بستهبندی کاملاً به مشتقات پتروشیمی (پت، پلیپروپیلن، پلیاتیلن و پلیاستایرن) وابسته است. این مواد در تولید ظروف مواد غذایی و نوشیدنیها، کیسههای صنعتی کود و سیمان و بستهبندی تجهیزات پزشکی کاربرد دارند. کمبود این مواد در بازار جهانی، قیمت تمامشده تمامی کالاهای نیازمند به بستهبندی را با جهش روبهرو خواهد کرد.
۴. بحران در صنعت داروسازی
بخش قابلتوجهی از مواد پایه و حیاتی تولید دارو، از خلیج فارس صادر میشود؛ از جمله متانول (حلالها)، اتیلن (تولید اتیلناکسید برای استریلیزاسیون تجهیزات پزشکی) و پلیاتیلن گلایکول (حلال APIها و ماده پایه پمادها). در این میان، کشور هند که به تنهایی ۲۰ درصد از داروهای ژنریک جهان را تامین میکند، وابستگی شدیدی به واردات این مواد اولیه از خلیج فارس دارد که اختلال در آن، سلامت جهانی را تهدید میکند.
۵. رکود و تورم در صنعت پوشاک
مشتقات پتروشیمی نظیر پلیمرها (پت و پلیپروپیلن) به عنوان مواد اولیه تولید الیاف مصنوعی، نقش حیاتی در صنعت نساجی و پوشاک آسیا (بهویژه در جنوب شرقی آسیا) ایفا میکنند. توقف این جریان تجاری، مستقیماً بر میزان تولیدات و قیمت نهایی پوشاک در بازارهای جهانی اثرگذار است.
۶. ضربه به فناوریهای نوین و پزشکی (بحران هلیوم)
دولت قطر در سالهای اخیر به تنهایی تامینکننده یکسوم هلیوم دنیا بوده است. توقف صادرات این گاز استراتژیک، صنایع پیشرفتهای چون توسعه هوش مصنوعی و ساخت تراشهها را مختل کرده و در بخش پزشکی نیز باعث توقف فعالیت دستگاههای تصویربرداری مانند MRI (به دلیل نیاز قطعی به هلیوم برای خنککنندگی) خواهد شد.