پیام شمس الدینی در گفتوگو با ایسنا ضمن بیان این که شاهنامه در دوره سامانیان پدید آمد و روند تألیف و تکمیل آن در همان فضای فرهنگی و سیاسی آغاز شد، اظهار کرد: در عین حال، سلطان محمود غزنوی به عنوان حاکمی که در ظاهر نقش حامی را ایفا میکند، در تاریخ شاهنامه جایگاهی ویژه دارد.
وی افزود: البته با وجود شایعات و افسانههای فراوان درباره رابطه فردوسی و سلطان محمود غزنوی، آنچه در میان شاهنامهپژوهان مورد اطمینان است، این که نسخهای از ویرایش دوم شاهنامه به سلطان محمود غزنوی اهدا شده است.
وی همچنین گفت: همچنین باید توجه داشت که حکومت غزنویان خود را تا حدی ادامهدهنده سنت سامانیان میدانست و از این منظر علاقهمند بود که برخی اقدامات فرهنگی آنان را ادامه دهد و از آن الگو بگیرد.
شمس الدینی در ادامه خاطرنشان کرد: پس از رویدادهایی همچون حمله سلجوقیان و تصرف سرزمینهای سامانی و غزنوی، شاخهای از خاندان آلبویه در یزد شکل گرفت و این خاندان به سبب ایرانی تبار بودن، توجهی جدی به فرهنگ، تاریخ و تمدن ایران داشت و به اساطیر و افسانهها و به طور خاص شاهنامه اهمیت ویژه میداد.
وی اضافه کرد: با شکلگیری شاخه فرعی آل بویه در یزد که با نام آل کاکویه شناخته میشود، توجه به هویت ملی در این شهر نیز تقویت شد و یزد به یکی از کانونهای تولید متونی درباره اساطیر ایرانی تبدیل شد.
عضو هیئت مدیره انجمن علمی ایران شناسی ایران، نمونه روشن این جریان را نگارش کتاب نزهتنامه علایی اثر شاهمردان بن ابوالخیر رازی دانست و گفت: این اثر، ماهیتی دانشنامهگونه و دایرةالمعارفی دارد و بخشی از آن روایتی متفاوت و دگرگون از حماسه ملی ایرانیان و محتوای شاهنامه را در قالب نثر در خود جای داده است.
به گفته وی، وجود چنین اثری نشان میدهد که در یزد، زمینههای فرهنگی لازم برای بازگویی و بازپردازی روایتهای حماسی فراهم بوده و حتی میتوان گفت این فضا با سنت خداینامه به عنوان متن پیشین و زمینهساز شاهنامه نیز نسبت و پیوند دارد.
وی تحولات فرهنگی پس از حمله مغول را رویداد مهم دیگری خواند که در پیوند یزد و شاهنامه نقش داشته است و در این باره تصریح کرد: پس از این حمله، بسیاری از هنرمندان، شاعران، نویسندگان، نگارگران و اهل فرهنگ از نیمه شرقی ایران به نیمه غربی مهاجرت کردند و بسیاری از دستاوردهای فرهنگی خود از جمله نسخههای شاهنامه را به همراه آوردند لذا در نیمه دوم دوره پس از حمله مغول، تولید نسخههای خطی شاهنامه در شهرهایی مانند یزد، شیراز و تبریز افزایش یافت.
شمس الدینی ادامه داد: هر فردی که کتابی را میخواست، ناگزیر باید نسخهای از آن را در اختیار میداشت و آن را به کاتبان یا نسخهبرداران و گاه وراقان و کتاب فروشان میسپرد تا پس از مدتی نسخهای تازه از آن تهیه کنند از این رو، شاهنامه در دوره پیش از چاپ در قالب نسخههای متعدد دستنویس، رواج داشته است.
وی قدیمیترین نسخه شناخته شده شاهنامه که امروزه در دست است را نسخه فلورانس ذکر کرد و گفت: این نسخه که تاریخ آن ۶۱۴ هجری قمری برمیگردد و در کتابخانه فلورانس نگهداری میشود، یک نسخه کامل نیست و تنها نیمه نخست شاهنامه را دربر میگیرد ولی در مقابل، کاملترین نسخهای که در عین حال از کهنترین نسخههای کامل نیز به شمار میآید، نسخه ۶۷۸ هجری قمری است که اکنون در موزه بریتانیا در لندن نگهداری میشود.
شمسالدینی به ارتباط این نسخه با یزد که در گزارشهای تاریخی مطرح شده است، اشاره و اظهار کرد: در دوره فتحعلی شاه، گروهی از زرتشتیان یزد این شاهنامه را از یزد به شیراز بردند و به دلالان انگلیسی فروختند. خوشبختانه نسخه عکسی این اثر در ایران چاپ شده است، به این معنا که تصویربرداری از نسخه انجام گرفته و سپس چاپ رنگی آن با کاغذ مشابه منتشر شده است بنابراین پژوهشگران و علاقه مندان میتوانند برای بررسی و تحقیق به نسخه عکسی شاهنامه لندن مراجعه کنند.
وی ادامه داد: همچنین درباره این نسخه و سابقه انتقال آن از یزد به شیراز و سپس فروش آن، مطالبی از سوی استاد فقید ایرج افشار، ایران شناس برجسته و نیز در قالب گزارشهای پژوهشی نوشته شده است و لذا بر این اساس میتوان گفت یکی از کهنترین نسخههای شاهنامه با شهر یزد پیوند مستقیم دارد و از فضای فرهنگی آن برخاسته است.
عضو هیئت مدیره انجمن علمی ایران شناسی ایران و استاد مدعو دانشگاه فرهنگیان عنوان کرد: افزون بر این، نسخه دیگری از شاهنامه در موزه واتیکان نگهداری میشود که تاریخ آن، اگر اشتباه نشده باشد، مربوط به نیمه قرن دهم هجری قمری یعنی حدود ۹۵۰ هجری قمری است.
وی ادامه داد: همچنین یک یا دو نسخه دیگر از شاهنامه نیز شناخته شده که محل نگارش آنها یزد بوده و تاریخ آنها در همین حدود قرار میگیرد و نسخههای خطی دستنویس آنها موجود است.
وی همچنین با ذکر این نکته که برای پژوهش در این زمینه، چند منبع بسیار مهم قابل معرفی است، تصریح کرد: یکی از آنها کتاب کتابشناسی شاهنامه اثر استاد فقید ایرج افشار است. منبع دیگر مجموعه مقالات استاد دکتر جلال خالقی مطلق است که در فرایند تصحیح شاهنامه نگاشته شده و در آن نسخههای خطی مختلف به تفصیل معرفی شدهاند.
به گفته شمس الدینی، در این آثار اطلاعات مربوط به کاتبان، نسبتهای خانوادگی، اینکه هر نسخه از روی کدام نسخه نوشته شده، محل کتابت، محل نگهداری کنونی در موزهها و کتابخانهها، میزان اعتبار نسخهها و نیز میزان نزدیکی یا دوری آنها از متن فردوسی بررسی شده است و این نکات اهمیت نسخههای خطی را در شاهنامهپژوهی روشن میسازد.
وی با بیان این که براساس این گزارشها میتوان گفت دست کم دو یا سه نسخه از شاهنامه وجود دارد که با اطمینان میدانیم در شهر یزد نوشته شدهاند، افزود: نکته مهمتر آن است که در متون تاریخی یزد نیز گزارشهایی درباره شاهنامهنگاری دیده میشود به طوری که در کتاب تاریخ یزد و تاریخ جدید یزد که اولی نوشته جعفری یزدی و دومی نوشته حسین کاتب یزدی است، آمده که در دوره حکومتهای محلی یزد، حاکمان و شاهان دستور میدادند شاهنامههایی به نام آنان و برای یادکرد و افتخارشان کتابت شود.
شمس الدینی یکی از این شاهنامهها را نوشته و نگارگری شده زیر نظر شرف الدین علی یزدی ذکر کرد و متذکر شد: حتی گزارش شده که برای نگهداری آن، جعبه یا صندوقچهای بسیار نفیس طراحی شده بود تا کتاب در آن قرار گیرد. همچنین شرف الدین علی یزدی برای آن جعبه یا صندوقچه نفیس که شاهنامه در آن نگهداری میشده، اشعاری سروده است.
عضو هیئت مدیره انجمن علمی ایران شناسی کشور در پایان با تاکید بر این که بر پایه این گزارشهای تاریخی میدانیم که در یزد حداقل پنج نسخه نفیس شاهنامه کتابت شده است، اذعان کرد: بر اساس مجموعه این شواهد، میتوان شهر یزد را یکی از مهمترین کانونهای شاهنامه نگاری و تولید نسخههای خطی شاهنامه دانست.
انتهای پیام