کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی یکی از کهنترین کتابخانههای ایران و جهان اسلام است که بهواسطه مجموعههای غنی آن بهویژه گنجینههای خطی، آوازه جهانی یافته است. منابع کتابخانه شامل مجموعه کتابهای چاپی (نفیس، کمیاب قدیمی و منابع جدید)، خطی، سنگی و منابع سمعی و بصری و غیرکتابی و منابع اسناد و مطبوعات عمدتاً به زبان فارسی و برخی به زبانهای عربی، انگلیسی، فرانسه و... هستند. مجموعه نسخههای خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی مجموعهای کمنظیر در ایران و بلکه جهان اسلام است. در مخزن خطی این کتابخانه آثار خطی شامل کتاب، قرآن، جزوه، نسخه عکسی، دستنوشته، سند مالکیت و وقفنامه موجود است که قدیمیترین آنها به سده چهارم و جدیدترین آنها به قرن چهاردهم هجری قمری تعلق دارد. این مجموعه همواره مورد توجه پژوهشگران و نسخه شناسان قرار داشته است.
اما بهانه پرداختن به این موضوع، انتشار کتاب نفیس و ارزشمندی با عنوان «گنجینه هزار ساله رضوی» از سوی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، وابسته به سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی است که چندی پیش از سوی این سازمان در چاپ نخست، منتشر شد. این اثر ارزشمند شامل گزیدهای از برخی از نفیسترین آثار خطی شامل قرآنها و کتابهای ادبی موجود در مرکز نسخ خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی است. در این گزارش به اختصار، به معرفی این اثر ارزشمند پرداخته شده است.
انتشار اثری نفیس به مناسبت هزار و پانصدمین سالگرد میلاد پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی(ص)
این اثر نفیس توسط کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی منتشر شده است. رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در همین زمینه، وجود صدها هزار کتاب و قرآن خطی موجود در کتابخانههای جهان را نشاندهنده تلاش فکری خردمندان و دانشوران سدههای گذشته دانسته و قدمت کتابت قرآن را بیش از هزار و اندی سال ذکر میکند و به همین دلیل قرآن را بخش بزرگی از گنجینههای خطی کتابخانهها میداند.
براساس اظهارات حجتالاسلام والمسلمین سید جلال حسینی که در مقدمه این کتاب چاپ شده، کتابخانه آستان قدس رضوی با دارا بودن بیش از هزاران نسخه خطی، بزرگترین پشتوانه فکری، علمی، پژوهشی، فرهنگی و هنری دانشمندان و پژوهشگران به شمار میرود.
وی ادامه میدهد: در این مجموعه کمنظیر، حدود ۲۲هزار قرآن و پارههای قرآنی بسیار نفیس از دورههای پیشین تاریخی وجود دارد؛ ازجمله آثار متعددی از دوره اولیه اسلامی، قرآنهای به خط حجازی (مصحف المشهد الرضوی، نسخههای شماره ۱۸ و ۴۱۱۶)، همچنین به خط کوفی روی پوست، نسخههای دوره سامانی (جزوات قرآنی کشواد بن املاس)، دوره غزنوی (جزوات قرآنی ابنسیمجور و ابنکثیر)، دوره سلجوقی (جزوات قرآنی عثمان بن حسین وراق) و قرآنهای نفیس و ارزشمند دیگر.
این مقام مسئول اضافه میکند: تحقیق، پژوهش و انتشار این آثار منحصربهفرد میتواند در ساماندهی و قانونمندی حاکم بر دورههای خوشنویسی، تذهیب و دیگر آرایههای هنری منجر به نتایج مهمی شود و راهکارهای تازهای برای پژوهشگران این حوزهها فراهم آورد.
حجتالاسلام والمسلمین حسینی بیان میکند: به یاری خداوند متعال و در پرتو عنایات حضرت امام رضا(ع)، همزمان با هزارو پانصدمین سالگرد میلاد خجسته ختمی مرتبت حضرت محمد مصطفی(ص) و در ادامه پژوهشهای گذشته شامل راهنمای گنجینه قرآن، فهرست قرآنهای مترجم، فرهنگنامه قرآنی براساس قرآنهای مترجم کهن آستان قدس رضوی، چاپ نسخه برگردان قرآنهای منسوب به ائمه اطهار(ع) (مصحف المشهد الرضوی، مصحفالرضا(ع) و مصحف شریف منسوب به حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع))، قرآن بایسنقر میرزا، قرآن ابراهیم سلطان، قرآن ابن طباخ هروی و...، کتاب حاضر با عنوان «گنجینه هزار ساله رضوی» گزیدهای از نفیسترین آثار خطی شامل قرآنها، کتابهای مذهبی و ادبی (متعلق به مرکز نسخ خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی) به زیور طبع آراسته شد.
وی یادآور میشود: بر خود لازم میدانیم از عنایت آیتالله احمد مروی، تولیت آستان قدس رضوی و همکاری رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در انجام امور فرهنگی، ازجمله چاپ این اثر نفیس و ارزشمند، تشکر و سپاسگزاری کنیم.
گفتنی است، این کتاب در چاپ نخست در سال۱۴۰۴شمسی در۳۲۰ صفحه و با چاپ رنگی و ورق گلاسه در ابعاد حدود ۲۲ در ۳۰ سانتیمتر و به شمارگان۳۰۰ نسخه، توسط کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی منتشر شده است.
نیمنگاهی به گنجینه هزار ساله رضوی
این اثر ارزشمند دارای دو بخش است؛ بخش نخست شامل معرفی برخی از قرآنها و کتابهای مذهبی و بخش دوم شامل برخی کتابهای ادبی و دیوانها بوده و در هر بخش ضمن معرفی هر یک از آثار خطی برگزیده، تصاویر زیبایی نیز از این آثار ارزشمند با کیفیت زیبا و چشمنواز، چاپ و منتشر شده است.
در نخستین صفحات این اثر، شعر زیبایی از شاعر معاصر مرحوم قیصر امینپور با عنوان «کوچههای خراسان» در مدح و منقبت امام هشتم(ع) آورده شده است. همچنین خواننده میتواند در این اثر با تاریخچه بنای کتابخانه آستان قدس رضوی آشنا شود. برپایه نوشتار موجود در این قسمت از این اثر نفیس، کتابخانه آستان قدس رضوی به عنوان یکی از قدیمیترین کتابخانههای جهان اسلام با فراز و فرودهای گوناگون تاریخی در خراسان و مشهد مقدس پیوند خورده است و نخستین بارقه پیدایش جلوه قدسی در قرن چهارم هجری قمری با وقف قرآن کشواد بن املاس در سال۳۲۷ قمری و پس از آن قرآن وقفی ابوالقاسم علی بن محمد ابراهیم بن سیمجور در سال ۳۸۷ قمری پدید آمد. براساس این نوشتار، ساخت بنای باشکوه ساختمان کنونی کتابخانه آستان قدس رضوی که از سال۱۳۶۰ شمسی آغاز شده بود در سال۱۳۷۲ شمسی و با مساحت حدود ۸۰۰ مترمربع زیربنا به پایان رسید و از نیمه دوم سال۱۳۷۳ شمسی مورد بهرهبرداری قرار گرفت. هماکنون این کتابخانه با دارا بودن حدود ۱۰۰هزار منبع خطی و چندین کتابخانه تخصصی و بیش از ۴۲ کتابخانه وابسته در مشهدمقدس و شهرهای دیگر، یکی از مهمترین گنجینههای بزرگ جهان اسلام به شمار میرود.
خواننده این کتاب در بخش نخست با برخی از قرآنها و کتابهای مذهبی موجود در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی آشنا میشود. در این بخش از این اثر نفیس، توضیحات و تصاویر زیبایی از قرآنهای منسوب به دستخط شریف برخی از حضرات معصومین(ع) شامل حضرت امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام سجاد(ع)، امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع) ارائه شده است. همچنین خواننده با توضیحات و تصاویر زیبایی از قرآنهای کتابت شده توسط برخی اشخاص، خوشنویسان و مذهبان مشهور و برخی خطوط معروف کتابت قرآن آشنا میشود. آثاری همچون «قرآن به خط عثمان بن ورّاق»، «قرآن دوره ایلخانی»، «قرآن به خط ریحان و تذهیب شیوه تیموری»، «قرآن به خط منسوب به شمس بایسنقری (استاد خوشنویسی بایسنقر میرزا، وقفی شیخم سوداگر در سده ۸و۹ ه.ق)»، «قرآن به خط بایسنقرمیرزا، پسر شاهرخ و نوه تیمور گورکانی»، «قرآن به خط ابراهیم سلطان بن شاهرخ، شاهزاده هنرمند تیموری»، «قرآن روزبهان شیرازی»، «قرآن یاقوت مستعصمی» و... همچنین نسخههای خطی از نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه و بخشی از مناجاتنامه منظوم و منسوب به حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) نیز در این قسمت از این کتاب، چاپ و منتشر شده است.
در بخش دوم نیز برخی دیوانها و کتابهای ادبی چاپ و منتشر شده است. خواننده در این بخش از کتاب با برخی آثار ادبی و هنری مانند «کلیات اهلی شیرازی، شاعر و ادیب نامدار ایرانی و سراینده مثنوی سحر حلال، متوفی سال ۹۴۲ ق»، «هفت اورنگ جامی، شاعر، ادیب و عارف نامدار سده نهم ه.ق»، «خمسه نظامی گنجوی مربوط به کتابت سال۹۸۰ه.ق»، «مثنوی مولوی»، «مخزن الاسرار نظامی با خط زیبای میرعماد حسنی قزوینی»، «دیوان حافظ شیرازی با خط شکسته محمدحسین شیرازی به سال۱۱۲۴ قمری و تذهیب شیوه صفوی»، «شاهنامه قاجاری» و... که با تصاویر زیبا و جذاب منتشر شده، آشنا میشود. در انتهای بخش دوم این کتاب، شعر زیبایی با عنوان «باغ بهشت» از شاعر معروف دیار خراسان و آستان قدس رضوی، استاد محمد جواد غفورزاده(شفق) در مدح و منقبت بارگاه مطهر امام رضا(ع) به چاپ رسیده است.