شناسهٔ خبر: 15078697 - سرویس فرهنگی
نسخه قابل چاپ منبع: روزنامه شهروند | لینک خبر

شماع

صاحب‌خبر -

احمد نجفی| شماعی شغلی بوده که در محدوده آن شمع و صابون درست می‌کردند. اما در این مطلب بیشتر شمع‌سازی مد نظر است و اصولاً به شمع‌ساز می‌گفتند شماع. شمع با قدمتی طول و دراز همیشه جایگاهی ویژه نزد خانواده‌ها داشته است. خصوصاً که معتقد بوده‌اند شمع در دفع و رفع بلا مؤثر است و امروزه نیز عقیده فوق را با این مضمون بیان می‌کنند که روشن کردن شمع انرژی منفی را دور می‌کند.
طرز ساختن شمع اینگونه بوده که موم یا پیه یا مواد دیگری که از چربی به‌دست می‌آمده و خاصیت سفت و سخت شدن داشته را ذوب می‌کردند و روی ریسمان‌هایی به قطر و اندازه مورد نیاز می‌ریختند. نحوه عمل هم به این صورت بوده که ریسمان‌های مورد نظر را از چوب‌هایی مخصوص به شکل افقی آویزان می‌کردند و از مایه ذوب شده موم یا پیه بر آن به صورت کم و اندک می‌ریختند و آنقدر این عمل تکرار می‌شد که شمع ضخامت گرفته و به اندازه‌ای که باید و لازم هست، در بیاید. معمولاً تعداد این ریسمان‌های از چوب آویخته شده زیاد بود، مثلاً صد عدد. عملیات ریختن مایه ذوب شده از اولین ریسمان شروع شده و به صورت مداوم تا آخرین ریسمان ادامه پیدا می‌کرد. این کار در فاصله زمانی خاصی که خود شماع معین می‌کرد طوری انجام می‌گرفت که طی آن پیه بر روی ریسمان منجمد شود.
این نوع شمع‌ها معروف به شمع پیه‌ای بودند. نوع بهتری از شمع‌ها نیز وجود داشتند که از پارافین جامد درست می‌شد و به آن‌ها شمع پارافینی می‌گفتند. این نوع شمع امروزه نیز مصارف خاص خودش را دارد. شمع پارافینی خصوصیاتی داشت که آن را مقبول‌تر می‌ساخت از جمله: تهیه مواد اولیه مورد نیاز برای ساخت آن آسان‌تر بود، همچنین این شمع بهتر عمل می‌کرد و ارزان‌تر هم بود، از طرفی زمان و هزینه کمتری صرف ساختش می‌شد. ناگفته نماند که مرغوبیت این شمع از نوع پیه‌ای بسیار بیشتر بود.
شمع‌های پیه‌ای در بهترین حالت خود باید از کندو و موم عسل ساخته می‌شدند تا در نوع خود تبدیل به محصول درجه یکی شوند. مشخص است که موم و کندوی عسل خصوصاً در زمان گذشته به راحتی پیدا نمی‌شد و در اختیار شماع قرار نمی‌گرفت. در نتیجه معمولاً شمع پیه‌ای، نامرغوب و غیر اصل در می‌آمد. تولید شمع پیه‌ای برای خود داستان و پشت پرده جالبی دارد. شماع برای خرید مواد اولیه آن معمولاً به دردسر می‌افتاد چرا که اغلب به دلیل کمبود موم عسل اصل و تقلب در ساخت موم مصنوعی که جالب است بدانید خود آن نیز از پارافین تهیه می‌شده، شماع دچار مشکل و سردرگمی می‌شد. کار تهیه شمع پیه‌ای به قدری به مشکل می‌خورد که عاقبت شماع به ساخت همان شمع پارافینی اکتفا می‌کرد کما این که معمولاً برای فروشش هم کار چندان مشکی نداشت.
کار دیگر شماع، پخت و در واقع تولید صابون بود که مطمئناً محصول به دست آمده تفاوت‌های بسیاری با صابون‌های امروزی داشته است. شماع یک جزء قلیا و نصف جزء آهک را در آب ‌کوبیده و مخلوط می‌کرد. بعد که ماده مخلوط شده در آب ته نشین می‌شد، آب روی سطح و تمامی آب باقی مانده را ‌گرفته و دوباره و چند باره از ابتدا کار به هم زدن و کوبیدن را ادامه می‌داد. البته دفعات تکرار کار بستگی به قلیا و آهک داشته که چقدر دوام بیاورند. بعد از آن پیه و دنبه را در پاتیل‌هایی بزرگ و مخصوص گرم کرده و از همان آب اول بر آن‌ها ‌ریخته و می‌جوشاند تا کاملاً به خورد ماده اولیه برود. شماع در واقع از آبی که قبلا از مخلوط آهک و قلیاء گرفته بود برای جا انداختن ماده به‌دست آمده‌اش که همانا ترکیب آهک و قلیاء و پیه مخلوط شده باشد استفاده می‌کرد. او در آخر کار ماده به‌دست آمده را روی پارچه نمداری ریخته و داغ داغ آن را به قطعات مساوی تقسیم می‌کرد. این قطعات مساوی به‌دست آمده در واقع همان صابون‌های دست ساز شماع بودند.

∎​