شهروند| حوالي ساعت 11 جمعه‌شب بود که خبر کودتا علیه دولت رجب اردوغان به خبر اول رسانه‌هاي دنيا تبديل شد. هنوز یک ساعت از انتشار این خبر سپری نشده بود که با انتشار ویديوهایی از حضور تانک‌ها و نظامیان در خیابان‌های آنکارا و مسدود شدن دو پل اصلی استانبول نفس‌های بسیاری از ایرانی‌ها در سینه حبس شد. انتشار لحظه به لحظه اخبار کودتای ارتش ترکیه در حالی همچنان ادامه داشت که تسخیر فرودگاه استانبول توسط کودتاچیان نگرانی‌ها را بیشتر کرد. استانبول و آنکارا در حالی به میدان رزم بین نیروهای نظامی و دولت ترکیه تبدیل شده بود که تعداد زيادي از ايراني‌ها در قالب تورهاي مختلف به‌عنوان مسافر در اين شهر و شهرهاي ديگر تركيه حضور داشتند. مسافرانی که به دنبال کاهش قیمت تورهای ترکیه بعد از حملات تروریستی چند وقت اخیر، شهرهاي مختلف تركيه را به‌عنوان مقصد انتخاب کرده بودند؛ حالا بیش از هر زمان دیگر نگران حضور خود در این کشور هستند. هرچند که براساس اعلام نخست‌وزیر ترکیه کودتای نظامی شکست خورده است، اما روند نزولی شاخص‌های اقتصادی این کشور همچنان ادامه داشت . لیر بیشترین کاهش خود را در 8‌سال گذشته تجربه کرد و بورس ترکیه با افت 20‌درصدی مواجه شد؛ اما آثار ناشی از کودتا به همین جا ختم نشد و محدودیت‌های رفت‌‌وآمد در سایه ناامنی ایجاد شده در ترکیه همچنان ادامه داشت. معاون عملیات هوانوردی شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران  گفت: شرایط برای پرواز به فرودگاه‌های ترکیه امن نیست. در همین رابطه تمامی پروازهای دو شب گذشته لغو شد و سازمان هواپیمایی کشور به دنبال برگزاری نشست اضطراری مجوز پروازهای بدون مسافر به ترکیه را صادر کرد تا این‌گونه به بازگرداندن مسافران ایرانی از ترکیه کمک کند.
نخستين پرواز از ترکیه در تبریز
به زمین نشست
در همین رابطه کوروش فتاحی، معاون امور فرودگاهی شرکت شهر فرودگاهی امام‌خمینی(ره) هم از آمادگی این فرودگاه برای برای پذیرش پروازهای ورودی از ترکیه خبر داد و اعلام کرد كه نخستين پرواز ورودی از ترکیه در تبریز در ساعات اولیه صبح روز گذشته در تبریز به زمین نشست ضمن این‌که از سرگیری پروازها متعاقبا اعلام می‌شود. معاون شهر فرودگاهی فرودگاه بین‌المللی امام‌خمینی(ره) نیز گفته است: هرگونه اطلاع‌رسانی درباره از سرگیری پروازها به مقصد ترکیه از طریق پایگاه اینترنتی شهر فرودگاهی امام‌خمینی(ره) اعلام خواهد شد؛ ضمن این‌که مسافران می‌توانند برای اطلاع از وضع پروازها با شماره تلفن‌های ۰۹۶۳۳ و ۵۱۰۰۱۸ تماس بگیرند.
عدم استقبال شرکت‌های هواپیمایی
برای از سرگیری پروازها
اما در حالی براساس اظهارات رضا جعفرزاده، سخنگوی سازمان هواپیمایی بنا به اعلام نظر مسئول مدیریت ترافیک هوایی منطقه‌ ایکائو (سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری) هیچ تهدیدی برای پروازهای عبوری بر فراز ترکیه وجود ندارد که به گفته سعید اکبری، معاون عملیات هوانوردی شرکت فرودگاه‌ها‌ و ناوبری هوایی ایران هیچ یک از شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، اماراتی و قطری از این موضوع استقبال نکردند. به گفته او ترکیه برای انجام پروازها در این کشور اعلام آمادگی کرده است اما در فرودگاه‌های آتاتورک و استانبول هیچ پروازی صورت نمی‌گیرد و در فرودگاه «سبیها» در نزدیکی استانبول نیز تنها پروازهای ترکیه‌‌‌ای برقرار است.
بسته شدن چند ساعته مرز زمینی
اما محدودیت‌های رفت‌وآمد به ترکیه به مسیرهای هوایی ختم نشد. به‌طوری که براساس اظهارات عبدالحسین علی‌اکبری، مدیرکل حمل‌ونقل و پایانه‌های آذربایجان‌غربی تردد بار و مسافر از طریق مرزهای زمینی از مرزهای بازرگان، سرو و رازی به کشور ترکیه از چهار صبح روز گذشته متوقف شده است. توقفی که چند ساعتی بیشتر دوام نیاورد و از ساعت 13 همان روز براساس گفته‌های پرویز تقوی، ناظر گمرکات آذربایجان‌غربی امکان تردد کامیون‌های تجاری و ترانزیتی ایران و ترکیه و مسافران از مرز بازرگان فراهم شد. به گفته این مقام مسئول، ورود و خروج خودروها از مرز بازرگان به حالت عادی برگشته، اما خروج خودروهای سنگین ازجمله کامیون‌ها بین ایران و ترکیه انجام نمی‌گیرد تا وضع آنها مشخص شود.
تجارت ایران با ترکیه موقتا متوقف شد
هرچند که کودتای نظامی در ترکیه نافرجام ماند، اما عدم برقراری امنیت در این کشور تجارت ایران و ترکیه را در عمل به حالت تعلیق درآورده، چرا که عبور و مرور افراد و انتقال کالاها بین مرزهای دو کشور به‌طور موقت ممنوع اعلام شده و صادرات محصولات پتروشیمی به ترکیه متوقف شده است.
این در حالی است که ترکیه یکی از بزرگترین شرکای تجاری ایران و یکی از گذرگاه‌های تجاری کشورمان محسوب می‌شود. بررسی آمارهای گمرک از تجارت ایران و ترکیه تا آخرین روزهای پیش از کودتای نافرجام علیه دولت این کشور نیز نشان می‌دهد که ایران از ابتدای امسال تا روز 20 تیرماه ‌سال جاری معادل یک‌میلیارد و 354‌میلیون و 703‌هزار دلار کالا به این کشور صادر کرده است. در همین بازه زمانی ارزش کل واردات ایران از ترکیه که از اصلی‌ترین شرکای تجاری کشور است، به مبلغی معادل 777‌میلیون و 268‌هزار دلار می‌رسد.
تأثیر منفی کودتای ترکیه بر صادرات ایران
در این رابطه محمد لاهوتی، رئیس کنفدراسیون صادرات ایران که نگران مبادلات تجاری ایران با کشورهای اروپایی است، اضافه کرد: کل ترانزیت کالاهای صادراتی ایران به مقصد کشورهای اروپایی از ترکیه انجام می‌شود؛ از این بابت، شرایط کنونی آن کشور تأثیر منفی در صادرات کشورمان خواهد گذاشت.
او با یادآوری این نکته که مرز دریایی با امارات و مرز زمینی با ترکیه مهم‌ترین مرزهای ایران در حوزه مبادلات تجاری است، خاطرنشان ساخت: مسلم است که اکنون جایگزین کردن کشورهای دیگر برای ترانزیت کالا هم در کوتاه‌مدت زمینه بالایی دارد و هم امکان دارد زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
افزایش قیمت جهانی طلا و نفت پس از کودتا
اما بازارهای جهانی هم از انتشار این خبر بی‌نصیب نماندند. وقوع کودتا در ترکیه که کشور مهم و تأثیرگذار در حوزه نفتی به لحاظ خطوط انتقال طلای سیاه است، به افزایش قیمت این محصول در بازارهای دنیا منجر شد. آمارهای ارایه شده نشان می‌دهد که هر بشکه نفت برنت در روز جمعه با 24 سنت افزایش 47.61 دلار فروخته شد. این نوع نفت در ساعات اولیه معاملات جمعه 1.5‌درصد کاهش یافته بود اما بعد تا 48.05 دلار هم افزایش یافت. نفت خام آمریکا نیز با 27 سنت افزایش 45.95 دلار در هر بشکه فروخته شد. کمترین قیمت روز جمعه 45.05 و بالاترین قیمت 46.31 دلار بود.
کریگ پیرونگ، رئیس موسسه مدیریت انرژی جهانی در دانشگاه هیوستون اعلام کرد: «هرگونه بلاتکلیفی در منطقه، همانند آنچه در فعل‌وانفعالات ترکیه و سوریه رخ داد، همواره موجب افزایش قیمت نفت می‌شود. تحلیلگران می‌خواهند ببینند که آیا این ناآرامی‌ها اثر سرریز بر تولیدکنندگان عمده نفت‌خام خواهد داشت یا خیر.»
دیوید گلدوین، فرستاده ویژه سابق وزارت کشور در مسائل انرژی در زمان دولت اوباما اعلام کرد: هنوز برای ارزیابی شرایط چشم‌انداز انرژی بسیار زود است. بازارهای جهانی دیروز و امروز به دلیل تعطیلات آخرهفته بسته هستند، اما انتظار می‌رود اثر تحولات ترکیه روز دوشنبه در بازار نفت نمایان شود. تنگه‌های ترکیه، نظیر بسفر و داردانل، یکی از نقاط تخلیه ترانزیت نفت‌خام دریایی است که روزانه درحدود 2.9‌میلیون بشکه نفت‌خام از آن‌جا عبور می‌کند.
کاهش 6/4‌درصد ارزش لیر در برابر دلار
اما کودتای نظامی ارتش ترکیه درحالی نافرجام ماند که شاخص‌های اقتصادی این کشور با افت بی‌سابقه مواجه شدند. ترکیه که براساس گزارش بانک جهانی در 3ماهه نخست امسال با کاهش رشد اقتصادی و سرمایه‌گذاری مواجه شده بود، حالا دیگر بیش از هر زمان دیگر نگران آینده اقتصاد خود است، چراکه از یک‌سو با کاهش ورود گردشگران خارجی مواجه شده و ازسوی دیگر لیر واحد پولی این کشور بیشترین کاهش در ۸‌سال گذشته را تجربه کرد. درپی کودتای جمعه شب در ترکیه، ارزش لیر این کشور 4.6‌درصد در برابر دلار سقوط کرد که بیشترین سقوط از‌ سال 2008 تاکنون بوده است. عماد موستاک، کارشناس ارشد استراتژی موسسه اکسترات لندن، پیش‌بینی کرد، ارزش بورس ترکیه پس از این ناآرامی‌ها 20‌درصد سقوط کند. این استراتژیست اعلام کرد، با وجود شکست کودتا، این مسأله برای ترکیه فاجعه‌بار خواهد بود.
در این میان قیمت طلا در بازارهای جهانی پس از انتشار خبر کودتا درترکیه 10دلار در یک‌‌ساعت افزایش یافت و به 1337.45 دلار در هر اونس رسید. تای وانگ، تحلیلگر بازار در این رابطه گفت: «زمانی‌که مشخص شد تلاشی برای کودتا درترکیه صورت گرفته است، طلا حدود 10دلار در یک‌ساعت بالا رفت.
تحولات ترکیه تاکنون تأثیری در بازارها نداشته است
اما افت ارزش لیر در بازارهای جهانی درحالی رخ داده که بهای این واحد پولی در ایران هیچ تغییری نداشته است و بدون تغییر نسبت به روز گذشته به بهای 1220تومان در بازار تهران دادوستد می‌شود. دراین میان محمد کشتی‌آرای رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران با تأکید بر اینکه کودتای نافرجام جمعه شب ترکیه تاکنون تأثیر قابل توجهی بر بازارها و معاملات طلا و ارز به دنبال نداشته است، خاطرنشان کرد: شرایط سیاسی و اقتصادی ترکیه تا این لحظه تأثیری در بازارها و معاملات به دنبال نداشته، اما تأثیر جزیی بر بازار ارز داشته که البته هنوز به بازار داخلی منتقل نشده است. یک تحلیلگر بازار مالی گفت: اگر ناآرامی‌های ترکیه ادامه‌دار شود، قیمت‌ بازارهای طلا و ارز روندی افزایشی می‌گیرند، اما اگر جو آرام‌تر شود، این روند به ‌زودی متوقف خواهد شد.
بی‌تفاوتی بورس تهران به کودتا
امیر خدیوی تحلیلگر بازار مالی نیز درباره اثر ناآرامی‌های ترکیه بر بازارهای مالی ایران اظهارکرد: با توجه به این‌که بورس تهران با سایر بورس‌های منطقه و جهان ارتباطی ندارد، مسلما حملات تروریستی در فرانسه و بروز کودتا درترکیه اثر چندانی حداقل در کوتاه‌مدت بر بازار ما نمی‌گذارد.  به گفته او، این اتفاقات اخیر تأثیر آنچنانی در بازار سرمایه نخواهد گذاشت. مگر این‌که قسمتی از بازار سرمایه که بر محور قیمت کامودیتی‌ها هستند، از این قضیه تأثیر بپذیرند که متأسفانه آن قسمت هم به این خاطر که بازار سرمایه ما بازار سرمایه‌ای ناکاراست و عوامل بنیادی، آنچنان در بازار سرمایه ما حکمرانی نمی‌کند، باز هم تأثیر زیادی نمی‌گیرند. خدیوی گفت: به‌طورکلی من پیش‌بینی می‌کنم که بازارهای دلار و سکه روند افزایشی داشته باشند و درعین حال به خبرها بسیار حساس هستند، با توجه به این‌که تازه شروع بازارها صورت گرفته است، باید ببینیم که در هر لحظه چه اتفاقی خواهد افتاد، اگر همین جو در ترکیه وجود داشته باشد، بازارهای طلا و ارز روندی افزایشی می‌گیرند، اما اگر جو آرام‌تر شود، این روند افزایشی تغییر پیدا می‌کند و اگر شرایط ناامن‌تر شود، با شدت بیشتری به سمت افزایش حرکت می‌کند.